Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde «Ýnıversıtet ǵylymynyń damýy – Qazaqstannyń ınnovasııalyq damýynyń qajetti alǵysharty» taqyrybynda ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Atalǵan is-sharaǵa Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek qatysyp, oqý ornynyń ǵylymı jetistikterimen tanysty.
Ǵalymdardyń ǵylymı-tájirıbelik alańdarda jasaǵan zertteýleri endigi kezekte úlken óndiristerge jol ashady. Osy rette Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes tıisti mınıstrlik ǵylym salasyna ınvestorlar tartý máselesine erekshe nazar aýdaryp otyrǵanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, ınnovasııalyq ekojúıe qalyptastyrýda árbir joǵary oqý ornyn tehnıkalyq jabdyqtaý, zerthanalardy jańa qurylǵylarmen qamtamasyz etý máselelerine kóńil bólinedi. Eń myqty startaptarǵa ınvestısııa tartylyp, ǵylymı ónimder suranysyna basa mán berilmek. Eger belgili bir óndiris orny ǵylymǵa ınvestısııa salatyn bolsa, memleket tarapynan salyq jeńildikteri de qarastyrylady. Bul baǵytta Salyq kodeksine de ózgerister engizilýde. Sonymen birge Prezıdent janynan Ǵylym jáne tehnologııa baǵytynda ulttyq keńes qurylyp, nátıjesinde ǵylymı qaýymdastyq óz máselesin Prezıdentke tikeleı jetkize alatyn bolady.
Ǵylymı jobalardy óndiriske engizý, ýnıversıtetterdiń ǵylymı-zerthanalyq múmkindikterin arttyrý máselesi ǵylymı konferensııa aıasynda keńinen talqylanyp, seksııalarda jalǵasyn tapty. Bıyl elimizde ǵylymdy qarjylandyrý ótken jylmen salystyrǵanda 3,5 esege artqan. Ýnıversıtet ǵylymyn turaqty qarjylandyrý úshin bıyl bes pılottyq oqý ornynda endaýment-qorlardy ashý boıynsha nysanaly kapıtal qorlary týraly jeke zań tujyrymdamasy jáne jol kartasy ázirlendi.
Jıyn barysynda Ǵylym komıtetiniń tóraǵasy Darhan Ahmed-Zakı elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń negizgi jetistikterine toqtaldy. 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan granttyq qarjylandyrý sheńberinde jalpy somasy 28,2 mlrd teńgege jeti basym baǵyt boıynsha 1 070 joba iske asty. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ – 140, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ – 80, Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ 49 jobany júzege asyrsa, granttyq qarjylandyrý sheńberinde jalpy somasy 21,7 mlrd teńgege 561 ǵylymı joba (42%) iske asýda. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ – 31%, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ – 16%, Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ 13%-ben kósh aldynda keledi.
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ rektory Janseıit Túımebaev ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardyń nátıjesimen tanystyrdy. Ýnıversıtette «ıdeıany qalyptastyrýdan kommersııalandyrýǵa deıin» tehnologııalyq dálizi qurylǵan. Olardyń qatarynda shýngıt konsentraty, polıefırli shaıyr, gazrazrıadtyq lampalar, dári-dármekter, kómirtekti nanoqurylymdar jáne taǵy basqa 10-ǵa jýyq shaǵyn óndiristik alańdar jumys isteıdi.
Ýnıversıtettiń Qan tamyrlary patologııasy ortalyǵynyń dırektory, professor Oralbaı Dármenov atap ótkendeı, «Arterııalyq tamyrlardyń ótkizgishtigin qalpyna keltirýge arnalǵan qurylǵy jáne ádis», «Aterosklerotıkalyq túıinderdi selektıvti ýltradybystyq dısseksııa jasaýǵa arnalǵan qurylǵy jáne arterııalyq tamyrlardyń ótkizgishtigin qalpyna keltirý ádisi» qan tamyrlaryndaǵy túıinderdi túbegeıli joıýǵa jáne birden birneshe arterııalardy tazalaýǵa múmkindik beredi. Arterııalyq tamyrlardy qalpyna keltirýge arnalǵan qurylǵylar shetelderde qymbat turady. QazUÝ ǵalymdary usynyp otyrǵan ónertabys tehnıkalyq ári qarjylyq turǵydan da únemdi.
Zerthana ǵalymdary iske asyrǵan taǵy bir joba – vırýstan qorǵaný quraly. Jańa qurylǵy ókpedegi vırýsty zalalsyzdandyra otyryp, naýqas adamnyń demin tazartýǵa yqpal etedi. Arnaıy patenti bar óndirister jelisin ári qaraı keńeıtý aldaǵy ýaqytta halyq saýlyǵyna yqpaly zor jobalar retinde tanylatyny sózsiz.
Bıologııalyq belsendi qospalar óndirisimen tanystyrǵan QazUÝ Dárilik ósimdikter ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory, professor Janar Jeńisqyzy elimizde ósetin ýly emes dárilik ósimdikterden jasalatyn qospalardyń kóptegen aýrýdyń aldyn alýǵa áseri týraly aıtyp ótti. Zerthanada salaýatty ómir saltyn saqtaýǵa baǵyttalǵan úsh memlekettik, bes halyqaralyq jobalar negizinde tumaýǵa qarsy, ókpe, baýyr, búırek, asqazan joldary jumysyn jaqsartýǵa, aǵza qyzmetin belsendirýge, qant dıabetine, koronovırýsqa qarsy belsendi qospalar óndirisi jolǵa qoıylǵan.
Logıstıka jáne kólik akademııasy ǵalymdary qurastyrǵan deltarobot shaǵyn denelerdi zertteýge baǵyttalǵan. Jas ǵalym Aıdos Sultan atap ótkendeı, jańa qurylǵy salmaǵy 1 kg jetpeıtin shaǵyn pishindi buıymdardyń quramyn anyqtaýǵa arnalǵan. Konveıerdiń jumysyn toqtatpastan nysandy tolyqqandy saraptaýǵa bolady. Bul jobaǵa úsh jyldaı ýaqytyn arnaǵan ǵalymdar joba óndiriste iske asady degen senimde.
Qazaq tilin tehnologııa tilimen baılanystyra otyryp, dybystaný úrdisin jeńildetýge múmkindik beretin IT joba da erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. Aqparattyq jáne esepteýish tehnologııalar ınstıtýty bas dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary, PhD О́rken Mamyrbaevtyń jetekshiligimen júzege asqan joba Kazak ASR daýystyq sıgnaldardy tanyp qana qoımaı, mátinge aınaldyrýymen erekshelenedi. Qazirgi kezde bul jobaǵa qyzyǵýshylyq artyp keledi.
M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıteti Innovasııalyq sý tazartý júıeleri ǵylymı-zertteý zerthanasynyń meńgerýshisi, Phd Abdyǵanı Azımov stevııa ósimdiginen jasalǵan ónimdermen tanystyrdy. Tarıhy Argentınamen baılanysty bul ósimdikti keıinnen Eýropanyń elderi men Japonııa, Malaızııa sııaqty damyǵan elder óz óndirisinde paıdalana bastaǵan. Tabıǵı táttilendirgish retinde qoldanylatyn ósimdik qant dıabetimen aýyratyn naýqastarǵa myń da bir em. Jylyjaıda, ashyq egistik alqaptarynda synaqtan ótken ósimdikten jylyna bes ret ónim alýǵa bolady. Sonymen qatar bul zerthanada jemis dánderinen, qabyǵynan alynǵan maı, sý, gaz tazalyǵy maqsatynda paıdalanýǵa bolatyn belsendirilgen kómir óndiriste suranysqa ıe. Dúnıejúzilik bank qarjylandyrǵan bul joba jemisin berip, qazirgi kezde ǵalymdar óndiristen túsken tabystyń 10 paıyzyna ıe.
Jıyn otandyq ǵalymdardyń ǵylymı jetistigin pash etip qana qoıǵan joq, jobalardyń óndiristik múmkindiginiń zor ekenine tıisti mınıstrlik mamandarynyń nazaryn aýdardy. Qazirgi kezde elimiz óńirlerinde 20 ortalyqqa akademııalyq basymdyq berilgen. Ýnıversıtettik ǵylymdy damytý jastardy ǵylymǵa kóptep tartýǵa yqpal etedi deıtin bolsaq, joǵary oqý oryndary erte kýrstardan bastap zertteýlermen aınalysýǵa qatysty bilim baǵdarlamalaryn qaıta qarap, ǵylymı jetistikke talpynys jasaýy ýaqyt kúttirmeıdi.
ALMATY