Balyq sharýashylyǵyn damytý agrosaıasattaǵy basty mindettiń biri bolǵanymen, búginde naqty nátıjege qol jetkizý qıyndaý bolyp tur. Bul óz kezeginde el Úkimetiniń qaýlysymen bekitilgen «Balyq sharýashylyǵyn damytýdyń 2021-2030 jyldarǵa arnalǵan» baǵdarlamasy atty irgeli jospardyń oryndalýyn kesheýildetip otyr.
Osy mejeli jyldar aralyǵyndaǵy isteletin jumystyń nátıjesi boıynsha aýlanatyn balyq túriniń úlesi 270 myń tonnaǵa deıin artýǵa tıis-tuǵyn. О́kinishke qaraı, aımaqtardaǵy jaǵdaı ol jospardy oryndaýǵa múmkindik bermeıtin sııaqty. О́ıtkeni óńirlerde balyq sharýashylyǵynyń damýyna qolbaılaý bolatyn kedergiler kóp eken. Bul másele elimizdegi agrarly óńirdiń biri ári balyq sharýashylyǵynyń damytýǵa qolaıly aımaq sanalatyn Almaty oblysynda da bar.
– Bizde 2030 jylǵa deıin balyq sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasy bar. Onda Almaty oblysynan shyǵatyn balyq ónimin 25 myń tonnaǵa jetkizý kózdelgen. Osy mindetti oryndaý úshin balyq sharýashylyǵyna beriletin memlekettik qoldaýdyń kólemin arttyrý kerek. Almaty oblysyndaǵy bolashaǵy zor salanyń biri – balyq sharýashylyǵy. Qazirdiń ózinde óńirden mal etinen góri balyq ónimderi kóbirek eksporttalady. Bul salanyń qýatyn arttyrý úshin balyq sharýashylyǵynyń kólemin ulǵaıtý kerek. Sondaı-aq óndiristik maqsatta shabaq ósirýdi qolǵa alý qajet, – degen byltyr Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óńirge jasaǵan saparynda.
Alaıda aımaqta dál osy shabaq ósirýge qatysty jumys kóńil kónshitpeıdi. Onyń bir mysalyn byltyr Qapshaǵaı kólindegi usaq balyqtardyń qynadaı qyrylǵanynan kórýge bolady. Qarasha aıynda kól jaǵalaýynan 17 923 kg óli balyq shabaqtary jınalǵan edi. Bul memleketke 33 mln teńge shamasynda qarjylaı shyǵyn ákeldi. Atalǵan fakt boıynsha qylmystyq is qozǵalǵanymen, shabaqtardyń qyrylý sebebin naqty anyqtaý múmkin bolmapty. Balqash-Alakól oblysaralyq balyq sharýashylyǵy basseındik ınspeksııasynyń mamandary shabaqtardyń qyrylýynyń negizgi úsh sebebi bolýy múmkin degen pikirde. Áýelgisi – tabıǵı faktor. Bul sý astyndaǵy ottegi jetispeýi nemese túrli aýrý taraý yqtımaldyǵynan bolýy múmkin. Ekinshiden, kól sýynyń lastanýynyń kesirinen balyq qyrylýy yqtımal. Ásirese aýmaqtaǵy sharýashylyqtardyń zııandy qaldyqtary Qapshaǵaıǵa quıylýy ábden múmkin eken. Sondaı-aq aıdynda júzgen motorly qaıyq nemese kez kelgen basqa sý kólikteriniń mehanıkalyq áseri de shabaqtardyń jappaı qyrylýyna áser etetin kórinedi. Alaıda tekserý qorytyndysynda aldyn ala aıtylǵan bul 3 faktordyń da balyq ólimine qatysy shamaly eken. Naqtyraq aıtqanda, Balyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń zerthanasynda sý synamalaryna júrgizilgen gıdrohımııalyq taldaý nátıjesi kól sýynyń tirshilik úshin qaýipti emes ekeni anyqtalǵan. Tek «Qazgıdromet» respýblıkalyq-memlekettik kásiporynynyń 44 fızıkalyq-hımııalyq kórsetkishter boıynsha júrgizgen zertteýi sý quramynan fosfor, fosfat jáne temirdiń joǵary konsentrasııasyn kórsetken. Alaıda shamadan tys qaýipti elementter anyqtalmaǵandyqtan, bul jaǵdaıda shabaqtardyń ólimine sebep bola almaıdy eken. Sonymen qatar Tótenshe jaǵdaı departamentiniń súńgýirleri lastanýdyń bastapqy kózin tabý úshin tekserý júrgizgen, biraq eshqandaı kúdikti derek tirkelmepti. Iаǵnı taldaýlar nátıjesi shabaqtardyń ólimi ýly zattardyń bólinýine baılanysty emes degen qorytyndyǵa negiz bolǵan. Degenmen shabaqtardyń qyrylýyna ottegi jetispeýshiligi sebep bolýy múmkin degen sheshim shyǵarylǵan. О́ıtkeni «Qazgıdromet» qyzmeti qazan aıynyń sol kúnderinde kól aýmaǵynda 18-20 m/sek jyldamdyqta jel soqqanyn tirkepti. Sonyń saldarynan tolqyn kóterilip, shabaqtardyń tyǵyzdyǵy artqan bolýy múmkin. Sáıkesinshe ottegi jetispegen shabaqtar jel kúshinen qorǵana almaı, jaǵaǵa shyqqan. Sóıtip qyrylýy múmkin eken. Iаǵnı 18 myń kg jýyq maıda balyqtyń bir kúnde aq sóńkege aınalýy men oǵan jumsalǵan 33 mln teńge qarajattyń aqtalmaýy balyq sharýashylyǵyn damytýǵa soqqy bolǵany anyq. Jalpy, 2030 jylǵa deıin Almaty oblysynda óndiriletin balyq túriniń kólemin 25 myń tonnaǵa deıin arttyrý mindeti bar. Al bir ǵana Qapshaǵaı kólindegi jaǵdaıdan keıin ol meje ońaılyqpen oryndala qoımaıtyny bilinip qaldy. О́ıtkeni 2021 jyly aımaqtaǵy balyq ónimderi 6 myń tonna ǵana bolǵan. Al byltyr bul kórsetkish 8 myń tonnaǵa jetýge tıis edi.
Derek boıynsha, oblysta balyq ósirýmen aınalysatyn 22 sharýashylyq bar. О́kinishtisi, olardyń da jaǵdaıy máz emes. О́tken jyly Eńbekshiqazaq aýdanyna qarasty Kóldi aýylynyń turǵyndary aýmaqtaǵy «Halyq balyq» seriktestiginiń jumysyna narazylyq bildirip, shý kótergen bolatyn. Aty aıtyp turǵandaı, bul seriktestik balyq sharýashylyǵymen aınalysady. Negizi 1963 jyly qalanǵan sharýashylyq qazir jeke adamdardyń qolynda eken. Biraq jumysy ónbeı otyr. Turǵyndar seriktestik qojaıyndarynyń balyq ósirý men aýlaýǵa nemquraıdy qaraıtynyn, jumysshylardyń áleýmettik jaǵdaıyna da nazar aýdarmaıtynyn aıtqan edi. Sonyń kesirinen kompanııa ıeligindegi 3 myń gektardan asa jer de ıgerilmeı qalǵan. Al balyq basyn kóbeıtýge tıisti toǵandary keýip qalǵan. Buryn on shaqty kól bolsa, qazir 3 kólde ǵana shabaq ósiriledi eken. Balyq óńdeý maqsatynda salynǵan zaýyty da jabylyp tynǵan. Aýylda turaqty jumys bolmaǵasyn jurt qala jaǵalap ketken-mys. Turǵyndar bul tyǵyryqtan shyǵýdyń joly toǵandar men balyq ósirýge qajetti bógetterdi jekemenshikten alyp, memleket ıeligine qaıtarý degen pikirde. Bul – bir ǵana sharýashylyqtaǵy jaǵdaı. Jalpy, el ishinde balyq ósirýmen aınalysatyn sharýashylyqtardyń deni tek memleket tóleıtin sýbsıdııa úshin ǵana jumys istep otyr degen pikir bar. Demek balyq sharýashylyǵyn damytýǵa degen kózqaras áli ońalmaǵany anyq. Onyń ústine elimizdegi balyq ınspeksııasynyń qyzmeti de jandanbaı otyrǵanyn Memleket basshysy da synǵa alǵan edi. Alaıda balyq ósirý isine jaýapty sala mamandary aýyzdy qý shóppen súrtýge bolmaıdy degen oıda.
– Almaty oblysynda jasandy sý kózderi de, tabıǵı kólder de barshylyq. Byltyr sol tabıǵı kólderdi balyq ósirý úshin bekitip, jyldyń sońyna qaraı ósiriletin balyq sanyn 8 myń tonnaǵa deıin jetkizý mindetin atqardyq. 2021 jyly Almaty oblysynyń bıýdjetinen taýarlyq balyq ósirýdi sýbsıdııalaýǵa 32,1 mln teńge qarajat bólindi, onyń 16,2 mln teńgesi ıgerildi. Qalǵan 15,8 mln teńge ótinish túspegendikten bıýdjetke keri qaıtaryldy. Al 2022 jyly oblys bıýdjetinen taýarlyq balyq ósirýdi sýbsıdııalaýǵa 38 mln teńge bólingen. Iаǵnı Almaty oblysynyń ózge óńirlerge qaraǵanda balyq ósirýge áleýeti joǵary. Sondyqtan bolar qoldan ósiremin degen nıet bildirýshiler kóp. Olarǵa memleket tarapynan qoldaý da jetkilikti, – deıdi Balqash-Alakól oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Rınat Qumashev.
Ras, balyq sharýashylyǵynyń baryn bar dep aıtýymyz kerek. О́ńirde balyq ósirýdi atakásipke aınaldyryp, tabystyń kózi etken azamattar jetkilikti. Joǵaryda aımaqta 22 irili-usaqty sharýashylyqtyń balyq ósirýmen aınalysyp otyrǵanyn aıttyq. Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy Esik forel sharýashylyǵynyń ıesi Marlen Tursynáli de – sol qatarda. Ihtıolog maman Esik qalasy mańynan balyq ósiretin birneshe toǵandy óz qarjysyna salǵan. Arǵy jyly bir ǵana baqtaq balyǵyn 50 tonnaǵa jetkizse, byltyr 160 tonnaǵa deıin ósiripti. Munan bólek bul sharýashylyq 220 tonna forel, 50 tonna bekire, 100 tonna afrıkalyq klarıvı balyǵyn balasha baǵyp otyr.
Almaty oblysy