«El basqarar jigittiń etek-jeńi keń bolar» deıdi halqymyzdyń ǵıbratty sózderiniń biri. «...Etek-jeńi keń bolar» degende onyń atymtaı jomarttyǵy nemese keń qoltyq darqandyǵy ǵana emes, aldymen minez-qulqy, bilimi, aqyl-oıy, adamdarǵa, qoǵamǵa, qoǵamnyń ystyq-sýyǵyna tózimdiligi, iskerligi, qaıratkerligi sııaqty qasıetteri eskerilse kerek.
Buqaralyq aqparat quraldary Berdibek Máshbekulynyń el múddesindegi jaǵymdy jetistikterin az jazǵan joq.
Sondaı-aq ol – ádebıet, óner, rýhanııat álemindegi kórnekti tulǵalardyń shyǵarmalaryn bilý arqyly olarmen syılastyq qarym-qatynasyn da saqtap júretin parasatty azamat
Halqymyzdyń el basqarý dástúrinde, tarıhynda ejelden el aldyna shyqqan adamǵa talap ta, tilek te eń joǵary turǵydan qaralatyny qoǵam sanasynda ornyqqan. Sondyqtan da meıli, aýyl, aýdan, qala bolsyn nemese oblys, respýblıka kólemindegi bolsyn, bılik basyna kelgen adamnyń kópshilik kóńilinen shyǵýy da ońaı emes. Sol qıynǵa shydas berip, halyq qamyn qamtýǵa adal eńbek etetin adamdardy da el tanıdy, ondaıda olar bılik basyndaǵy adamǵa túsinistikpen qarap, qoldaý kórsetedi. Qandaı da bastyq, laýazymdy qyzmetker bolsa-daǵy el keıbir jaǵdaıdyń bir kúnde sheshilmeıtinin, mysaly egistik sýaratyn kanal bir kúnde ózen bolmaıtynyn nemese mektep bir kúnde turǵyzylmaıtynyn jaqsy biledi. Sol problemalardy sheshý joldary, qarjylandyrý kózderi anyqtalyp, joba-josparlar jasalyp, oryndaýshylary belgilenip, jaýapkershilik turaqtalyp jatqany el senimin ornyqtyrady.
Qysqa qaıyryp aıtqanda, elmen birge bolý, til tabysý, olardyń muń-muqtajyn der kezinde sheshýge naqty qareket jasaý, adamdardyń quqyǵyn syılaý, zań aıasynda turmys quryp, sóz ben istiń birligin baılanystyryp, eńbek ete bilgen basshy halyq qoldaýyna ıe bolyp, ystyq yqylasyna keneleri de sózsiz.
Sondaı elge tanymal azamattarymyzdyń biri – Berdibek Máshbekuly Saparbaev. Ol jastaıynan óz qabiletin qatesiz baǵamdap, ómir jolyn durys tańdaı bilgen jigit. Joǵary oqý ornyna túspes buryn jastardyń basym kópshiligine tán qandaı da eńbek etýdi aýyrsynbaı, jeńil jol izdemeı jumysshy da boldy, azamattyq paryzyn oryndap, ásker qatarynda da qyzmet etti.
Bizdiń Konstıtýsııamyzǵa sáıkes árbir adam tegin orta bilim alýǵa quqyly. Ári qaraı mamandyq tańdaý ár adamnyń óz quqy, óz qabileti. Joǵary oqý ornyna túsip, ekonomıka mamandyǵyn ıgerdi. Bir kezderi jastardyń basym kópshiligi osy mamandyqqa qushtar boldy, soǵan umtyldy. Alaıda olardyń bári birdeı ekonomıst bola alǵan joq. Keıbiri dıplom alǵannan keıin-aq ol mamandyqpen jumys isteýge zaýqy bolmaı nemese talap turǵysynan kórine almaı basqa salalarǵa izdendi. Endi bireýler ózderi alysqa bara almady.
Bul oraıda Berdibek Máshbekulynyń joly boldy deýge tolyq negizi bar. Ol joǵary oqý ornyn bitirgen 24 jasynan beri Qarjy-ekonomıka mınıstrliginiń ekonomısinen bastap, aǵa ekonomıst, bas ekonomıst, qarjy-josparlaý basqarmasynyń bastyǵy, mınıstrdiń osy sala boıynsha orynbasary sııaqty barlyq satylardan ótip, áleýmettik mınıstri, Úkimet keńsesi, oblys ákimi, Premerdiń orynbasary dárejesindegi joǵary laýazymdy qyzmetteri túgeldeı ekonomıka teorııasy men tájirıbesimen baılanysty boldy.
Ásirese burynǵy keńes odaǵynyń ekonomıkalyq júıesi daǵdarysqa ushyrap, jańa erkin ekonomıkalyq júıege kóshý barysyndaǵy ótpeli kezeńniń qıyndyqtary men qaıshylyqtary jaǵdaıynda Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen buryn-sońdy bolmaǵan reformalar ótkizý – elimiz úshin úlken synaq bolǵany da belgili. Sol synaq kezeńinde Berdibek Máshbekuly respýblıka turmysynyń eń sezimtal qurylymdarynyń oıdaǵydaı jumys istep, halyqqa qyzmet etýine atsalysty. Osy salalardy basqara júrip, ekonomıka salasynan doktorlyq dıssertasııa da qorǵady, talaı saraptamalyq eńbek jazdy. Jeke basynyń bilimin kóterip, tolyqtyryp, el-jurt muqtajy men suranysynyń sheshimderin tabýda nátıjeli eńbek ete aldy.
Qarapaıym halyq keıbir jaǵdaıda bılik adamdaryna ashyq senim kórsetpeıdi, ishteı narazylyǵyn bildirmeı, tiksinip turady. О́ıtkeni ósip alǵan keıbir bıliktegiler tez arada óziniń qaıdan shyqqanyn umytyp, jáı adamdarmen mansap turǵysynan «joǵarydan» sóılesedi. Qysqasy – sóılese almaıdy. Berdibektiń eń myqty jeri de, kóp sheneýnikten artyqshylyǵy da kez kelgen áleýmettik toppen olardyń «óz tilinde» sóılesedi. О́zin-ózi baqylaý tetigi óte sezimtal. Aıtqanyn, bergen ýádesiniń oryndalýyn qatań qadaǵalaıdy. Qoǵam, kópshilik basshy adamdardyń aıtqan sózin, bergen ýádesin umytpaıdy. Kúnderdiń kúninde, qajet bolǵan jaǵdaıda, el aldynda, kezekti bir kezdesý, jıynda berilgen ýáde, sheshimniń oryndalǵanyn nemese oryndalmaǵanyn, ıakı umytylǵanyn da aıtyp, ne abyroıǵa abyroı qosady nemese bar abyroıdy kópshilik aldynda tómendetedi, Bekeń osyndaı halyq synaǵyn esten shyǵarmaı, olarǵa bar jaýapkershiligimen ári tııanaqtylyǵymen jaýap berýdi qaltqysyz mindeti sanaıdy. Mundaı ishki erejesi tártip deńgeıinde qatań saqtalady. El senimi osyndaıda nyǵaıa túseri de anyq. Senim deńgeıi, kóńil kúıi árıne, halyqtyń turmys-tirshiligimen tyǵyz baılanysty.
Berdibek Máshbekuly táýelsiz memleketimizdiń sońǵy 30 jyldan astam dáýirinde Premer-mınıstrdiń orynbasary, Úkimet keńsesi bastyǵy, mınıstr, Keden komıteti tóraǵasy qyzmetterin aıtpaǵannyń ózinde jıyrma jylǵa jýyq Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Aqtóbe, Jambyl oblystarynyń ákimi qyzmetterin atqarypty. Áńgime tek joǵary laýazymdarda emes, adamnyń sol memlekettik jaýapty oryndarda zor abyroımen eńbek etýinde. Ol týraly qoǵamdyq pikir saraptalyp, ákimder jumysyna reıtıngtik baǵa beretin ártúrli ınstıtýttardyń, buqaralyq aqparat quraldarynyń ár jyldar qorytyndysy boıynsha daýys berý arqyly jınaqtap jarııalaǵan kórsetkishteri de kýá. Kóp jyldar ákim Saparbaev úzdik toptyń qatarynda atalyp júrdi. Bekeń respýblıka Prezıdenti qaı orynǵa qoısa da, sonda tabysty eńbek ete aldy. Adal, ádil, bilikti basshyǵa jaqsy sóz erdi. Keıbir mansap ıelerin qyzmet kóteredi. Al Berdibek Máshbekuly óziniń eńbekqorlyǵymen, memleket isine adaldyǵymen mınıstr, ákim degen laýazymdardyń bedelin kóterdi. Jas ákimderge, ásirese aýdan, qala dárejesindegi qyzmetkerlerge jaqsy úlgi bola bildi. Qaı óńirge, qaı salaǵa barsa da Saparbaevtyń ózine tán jumysynyń izi, nátıjesi bar. Olar mektep, aýrýhana sııaqty áleýmettik nysandar bolsyn nemese sporttyq, óner keshenderi, jol qurylysy, kásiporyndar, jańa jumys oryndary bolsyn el-jurttyń turmys jaǵdaıyn jaqsartýǵa qosylǵan qoǵamdyq, eldik qor, qazyna.
Buqaralyq aqparat quraldary Berdibek Máshbekulynyń el múddesindegi jaǵymdy jetistikterin az jazǵan joq.
Sondaı-aq ol – ádebıet, óner, rýhanııat álemindegi kórnekti tulǵalardyń shyǵarmalaryn bilý arqyly olarmen syılastyq qarym-qatynasyn da saqtap júretin parasatty azamat.
Kóp nársege, ásirese bılik ókilderine synı kózben qarap, olardyń keıbir ańǵarmaı qalǵan syńarjaq tirlikterin der kezinde túırep alatyn halyq aqyny Farıza Ońǵarsynova «Syr-suhbat» kitabynda bylaı dep jazypty: «...Ber- dibek Saparbaev myrzany Bilim mınıstrliginde qarjy bólimin, keıin Mınıstrler kabınetiniń qarjy salasyn basqarǵan kezinen jaqsy bilemin: qazaq mektepteriniń, balalarǵa arnalǵan basylymdardyń kúrdeli máselelerin sheshýde ultqa janashyr, uıaty, meıirimi ketpegen azamat ekenin kórgenbiz. Kreslonyń bıikteýine kóterilse boldy, kókirekterine nan pisip shyǵa keletin basshylardan emes, qaı salada, qaı óńirde istese de kún-tún demeı eldiń mereıin ósirem dep damyl kórmeıtin azamatty rý men júzge jiliktep kiná artýǵa tyrysý negizsiz jáne elge abyroı bermeıtin jaı...
...Saparbaev О́skemenge baryp, qalanyń joldary men jolórnekterin saldyra bastaǵanda, qalanyń orys-qazaǵy oǵan «Bardıýrbek» dep at qoıypty degendi estıtinbiz.
Bul kúnde qala turǵyndary da, oblys aýdandarynyń eńbekkerleri de oblys basshysyna bir shaqyrym jerden bas kıimderin alyp sálem beredi.
Mine, el-jurtqa juǵymdy, qara basynyń qamynan halyqtyń múddesin bıik qoıatyn basshy osyndaı bolady!» (Ońǵarsynova F. Syr-suhbat. Almaty: Atamura, 2013. – 90-96-b.).
Berdibektiń resmı ómirbaıanymen tanysqan jan «nendeı keremet joly bolǵysh adam» dep oılap qalýy da múmkin. Shynynda da, kez kelgen, ásirese jas memlekettik qyzmetkerler qyzyǵatyndaı eńbek joly kórinip tur. Árıne, ondaı úlken senim árkimniń basyna qona beretin baqyt qusy emes. Bári de ólsheýsiz eńbekpen, bilikpen, bilimmen keletini de haq. Onyń atqarǵan qyzmetteri, sol qyzmetke bekitilýi de jaıdan-jaı emes, belgili bir jaýapty kezeńdermen baılanysty. Kezinde burynǵy Semeı men Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń qosylýy da saıası-áleýmettik májbúrlikten týyndap, sondaı ótkir jaǵdaılardy jarastyryp, ártúrli áleýmettik toptardy teńestirip, jalpy ortaq múddege jumyldyra bilý de osy bizdiń Bekeńniń qolynan kelgen.
Jambyl oblysynyń Qordaı aýdanynda bolǵan daǵdarys tusynda da Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev adamdar arasyndaǵy ýshyǵyp turǵan kelispeýshiliktiń aptyǵyn sabyrǵa, sabasyna túsirip, tirshilikke júgindiredi dep Berdibek Máshbekulyn vıse-premer qyzmetinen shuǵyl túrde Jambyl oblysynyń ákimi etip taǵaıyndaǵan. Bul der kezinde qabyldanǵan utqyr sheshim boldy. Jáne mundaı sheshimniń mańyzdylyǵyn el de túsinip, qysqa merzimde qoǵamdyq kelisim ornyqtyryldy.
Qańtar qasiretiniń zardabyn da Bekeń elmen birge kóterdi. Árıne, qınalady, qynjylady. Onyń eski dosy, áriptesi, ózi de Aqtóbe oblysynyń ákimi, senator bolǵan belgili memleket qaıratkeri Eleýsin Saǵyndyqov «Shynnyń júzi» atty ǵumyrbaıandyq essesinde: «... Táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy eń tanymal saıasatkerlerdiń biri Berdibek Máshbekuly ylǵı aldyńǵy shepte júredi... ...Qoǵamnyń «qyzýy» kóterilse – basady, tótenshe jaǵdaı týa qalsa – sheshimin tabady...», deıdi. (Saǵyndyqov E. Shynnyń júzi. Astana, 2022. – 388-b.).
Tabıǵatynan, óziniń adamgershilik paryzyn tek qyzmetpen baılanystyrmaıdy. Azamat retinde óziniń jeke basynda qanshama aýyrtpalyq bolsa da onysyn syrtqa kórsetpeı kúızeletinin oǵan janashyr tilektes adamdar túsinedi.
Aıtpaı ketýge bolmaıtyn taǵy bir qasıeti – qanshama laýazymdy qyzmetterde júrse de ómir jolynda tapqan dostarynan, jaqyndarynan qol úzbegendigi.
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary memlekettik táýelsizdigimizdi jarııa etýmen birge buryn bizdiń quzyrymyzda bolmaǵan jańa qyzmet baǵyttary, jańa salalardyń irgetasyn tez arada qalap, turǵyzyp, halyqaralyq talaptarǵa saı qarym-qatynas ornatý kezek kúttirmes mindetter boldy. Solardyń eń aldyńǵy qatarynda, árıne, syrtqy ister mınıstrligi men keden qyzmeti, qorǵanys, qaýipsizdik problemalary turdy. Bul shuǵyl uıymdastyrý jumystaryn talap etti. Keden qyzmetiniń quqyqtyq negizin, ol salada qyzmet isteıtin mamandardyń jumysyn jolǵa qoıý kerek. Eń bastysy – bizde áli keden mamandary joq edi. Kórshiles eldermen shekaramyzdy anyqtap, keden beketterin ol jerlerde ótý jelileriniń jumysyn qamtamasyz etý bir kúnde nemese bir aıda bite qoıatyn jumys emes. Alǵashqy jyldar keden qyzmetkerlerin daıyndaý, oqytý, olardy jabdyqtaý taǵy basqa tolyp jatqan máselelerdi sheshý qajettigi týyndady.
Bekeń ózinen burynǵy keden komıtetin basqarǵan N.Tilemisov, Ǵ.Qasymov, M.Núkenovter tolyq aıaqtaı almaǵan jaqsy isterdi jalǵastyryp, salanyń bedelin, sapasyn kóterip, jańa belesterge kóterdi.
Kásibı jýrnalıst, keden qyzmetkeri Beken Nurahmetov «Taý basyn bult bassa da kir shalmaıdy» atty maqalasynda Berdibek Saparbaevtyń Keden komıtetiniń tóraǵasy tusyndaǵy atqarǵan qyrýar sharýasynyń keıbirine toqtalyp: «... Berdibek Máshbekulynyń kelýimen qatar kópten asyǵa kútken jáne halyqaralyq konvensııalar men basqa da qujattardyń normalary eskerilgen Keden kodeksi Parlamentte úlken talqylaýdan ótip baryp qabyldandy. Sonymen qatar Kodekste Qazaqstan Respýblıkasynyń negizgi saýda seriktestikteri memleketteriniń (EýrAZEK, TMD, ED jáne t.b.) Keden zańnamalarynyń tájirıbesine negizdelgen erejeler kórinis tapty... ...Ol keden komıtetin úsh jarym jylǵa jýyq basqaryp, kóp eńbek sińirdi. Qazaqstan kedeniniń jumys prosesterin halyqaralyq standarttarǵa saı etip kóterdi, búkil álemge tanyta bildi», – dep jazypty (Nurahmetov B. Meniń taǵdyrymdaǵy adamdar. Almaty: Arna, 2013. – 68-b).
Bekeń endi resmı qyzmetterin abyroımen támamdap, Prezıdent jarlyǵymen ákimdik qyzmetin tapsyryp, zeınetke shyqty. Iá, ol da eńbekqor zamandastary qatarynda eline degen adal eńbeginiń jemisin, jaqsylyǵyn kórýge tolyq quqyly. Jetpis degen mereıli jasyna oraı ultymyzdyń «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt» degen ustanymyn aq tilegimizge qosqandy jón kórdik.
Qýanysh SULTANOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri