О́ńirlik baspasózdiń basty baǵyttary

Jasyratyny joq, sońǵy jyldary óńirdegi merzimdi basy­lym­dardyń jaǵdaıy qıyn­­­dap, kóptegen máselege tap kelip otyr. Sıfrlyq tehnologııa damy­­ǵan saıyn basylymdardyń basy­nan baq taıǵany ras. Buryn jergilikti ákimdiktiń qol­daýyn sezinip kelgen basylym­dar jekeniń qolyna ótti. Sóıtip, ǵı­ma­ratynan aıyrylyp, mate­rıaldyq-tehnıkalyq bazasy álsirep, kadrlar qysqaryp, bas­pa shyǵyndaryna bas qatyryp, taralymy tómendep, «shyqpa janym shyqpa dep» kúneltip otyr. Mine, osy máselelerdiń sheshý jolyn qarastyrý – forýmnyń basty maqsaty. Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń aımaqtaǵy jýrnalıster men basylym redaktorlaryn Astanaǵa arnaıy shaqyrýynyń sebebi de osy. Usynystar nazarǵa alynyp, júıeli jumys qolǵa alynady dep kózdelip otyr. Sondaı-aq forýmda jýrnalıstik materıal­dardy jazýdyń janrlyq túr­leri men stılıstıkasy, dástúrli jáne jańa medıa, aımaqtyq BAQ-ty damytý, medıa keńis­tiktegi memlekettik til máselesi, konvergentti jýrnalıstıka, basylymdardyń sapasyn arttyrý jáne aýdıtorııasyn keńeıtý, olardy oqyrmanǵa ýaqtyly jetkizý máseleleri talqylanyp jatyr. Forým qatysýshy­lary BAQ salasyndaǵy tyń táji­rı­belermen tanysyp, kásibı ıdeıa­lardy tyńdap, tájirıbe jınaq­taýǵa múmkindik almaq.

Forýmǵa qatysqan Premer-mınıstr­diń orynbasary Altaı Kólginov jahan­dyq aqparat aǵymynda merzimdi basy­lymdardyń alar orny erekshe ekenin atap ótti.

– Basylymdar tarıhymyz ben máde­nıetimizdi, rýhanı ulttyq qundy­lyq­tarymyzdy urpaqtan-urpaqqa jetkizetin negizgi aqparat quraly ekeni sózsiz. Alash arysy, ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń «Gazet – halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili» degen danalyq sózi áli kúnge deıin ózektiligin joǵaltqan joq. Oǵan dálel retinde basy­lym­dardyń jyl sanap kóbeıip kele jatqanyn aıtýymyzǵa bolady. Eger 2016 jyly Qazaqstanda 2 myńǵa jýyq BAQ tirkelgen bolsa, búginde olar­dyń sany 5 myńnan asqan. Onyń 70%-ǵa jýyǵy baspa basylymdary. Bul – medıa salasynyń qarqyndy damý áleýe­tiniń ulǵaıǵany men bolashaǵynyń zor eken­digine taǵy bir dálel. Otandyq medıanyń áleýetin budan da arttyrý úshin aldymyzda aýqymdy mindetter tur.

Memleket basshysy saılaýaldy baǵdarlamasynda elimizdegi aqparattyq saıasatty, jastar saıasatyn, azamattyq qoǵam men baılanys tetikterin jetildirý boıynsha naqty tapsyrmalar berip, mindetter qoıdy. Osy turǵyda óńirlik baspa buqaralyq aqparat quraldarynyń máselelerin, atap aıtqanda oqyrman sany men basylym taralymyn qaıta kóbeıtý, qarjylandyrý jáne tehnıkalyq jańartý, ýaqtyly jetkizý men jergilikti BAQ-tyń ahýalyn jaqsartý baǵytynda mınıstrlik jáne jergilikti atqarýshy organdarmen birge tıimdi ári naqty sheshý joldaryn pysyqtaý qajet dep esepteımiz. Búgingi jıyn maqsaty da – osy, – dedi Altaı Kólginov.

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli óńirlerge jasaǵan ju­mys sapary barysynda jergilikti basy­lym­dardyń shańyraǵyna arnaıy at basyn bu­ryp, máselelerimen tanysqanyn, sol ýa­qyt­ta forým ótkizýge ýaǵdalasqanyn aıtty.

– Sıfrlyq tehnologııalar adamzat­tyń aqparat tutyný ádetterin túbegeıli ózgertti. Búginde gazet-jýrnaldardyń taralymy tómendep, oqyrmandar aqparatty negizinen ınternet-resýrstardan alatyny belgili. Sonyń saldary­nan kóptegen basylym jumysyn toqtatý­ǵa nemese tıraj sanyn kúrt azaıtý­ǵa májbúr boldy. Ásirese pandemııa ke­zinde dástúrli baspalar kúrdeli tek­tonıkalyq ózgeristerdi bastan ke­shirdi. Bul qıyndyqtar óńirlik basylymdardy da aınalyp ótken joq. Tıisti talaptarǵa saı kelmegendikten, bólingen qarajattardan qur qalǵan redaksııalar emes. Keıbir BAQ-tar túrli sebeptermen jekeshelenip te ketti. Máse­len, aýdandarda 159 gazet jekege ótken. Biraq biz óńirlik basylymdardy jeke­me­nshik ne memlekettik dep bólmeı, bar­ly­ǵyna da qoldaý kórsetýge ázirmiz. Osy kúnge deıin elimizde jabylǵan gazet-jýrnaldardyń naqty sebepteri tereń ǵylymı turǵyda zertteýdi qajet etedi. Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstı­týty medıa saladaǵy osyndaı máse­le­lerdi keshendi túrde taldap, naqty qo­ry­tyndylar shyǵarýǵa tıis. Biz qandaı sheshim qabyldasaq ta, ǵylymı negizge súıengenimiz jón, – dedi Darhan Qydyráli.

Prezıdent janyndaǵy «Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmeti» respýblıkalyq memlekettik mekemesiniń dırektory Asqar Omarov óz sózinde: «HH ǵasyrdyń ortasynda da «radıonyń, gazettiń dáýreni ótti» degen pikir aıtylǵan edi. Bul pikir osy ýaqytqa deıin aıtylyp kelse de, basylymdar men radıo mańyzdylyǵyn joǵaltpaı, óz tutynýshylaryna sapaly ónim usynyp otyr. Aldaǵy ýaqytta merzimdi baspalardy damytýdyń keshendi josparyn ázirlegen jón», dedi.

Parlament Senatynyń depýtaty Nurtóre Júsip: «Aqparattyq tehnologııa damyǵan saıyn «Gazet-jýrnaldyń keregi bar ma, bar bolsa ony damytýdyń joly qaısy?» degen saýal jıi aldan shyǵady. Qazir oqyrmandy aqparattyq maqalamen tań qaldyra almaısyń, bul rette, óńirlik basylymdar aǵartýshylyq jáne tanymdyq dúnıelerdi jarııalaý arqyly mártebesin arttyra alady. Oqý mádenıetinen aıyrylǵan adam oılaý mádenıetinen aıyrylatynyn esten shyǵarmaǵan jón», dedi.

Forýmnyń ashyq alańynda negizinen oblystyq, aýdandyq deńgeıdegi gazetter­diń jaı-kúıi talqyǵa salyndy. О́ńirlik baspasózdiń basty máselesi qandaı? Aqparattyq zamanda aımaq basylymdary qalaı «kún kórip» jatyr?

Forýmǵa jınalǵan oblystyq gazet­terdiń quryltaıshylary óńir­lik baspasózdiń jaǵdaıy kóńil kónshit­peıti­nin ashyq jetkizdi. Jyl saıyn tırajy azaıyp, oqyrmanyn da ortalap alǵan gazetter qazir maman tapshylyǵy, jalaqy azdyǵy, gazetke «kúshtep» jazdyrý sekildi máselemen betpe-bet kelip otyr.

– Dástúrli BAQ-tyń órisi kúnnen-kúnge tarylyp kele jatqany jasyryn emes. Aldymen kásibı maman tabý qıyn, qazirgi zamanǵa beıimdelgen, jańa tehnologııanyń tilin bilip, jazýdy da qatar alyp júretin qyzmetkerler joqtyń qasy. Árıne, 10 qyzmetkerdiń ornyna 5 bilikti mamandy jumyspen qamtý ońaıyraq bolar edi. Ári jalaqylary da eki esege ósip, oblystyq baspasózdiń abyroıy da artar edi. О́kinishke qaraı, ázirge bul oıymyz júzege aspaı tur. Seriktestik qurǵaly materıaldyq-tehnıkalyq bazamyz jańardy, zamanaýı baspahanamyz bar. Munda eki respýblıkalyq gazet pen oblystaǵy 30-ǵa jýyq gazet-jýrnal basylady, – dedi óńirlik BAQ-ty damytý máselelerin sóz etken «Syr medıa» JShS bas dırektory Amanjol Ońǵarbaev.

«Syr medıa» basshysy óńirlik bas­pa­sózdiń damýyna qajetti birqatar usy­nysymen bólise kelip, eń aldymen memle­kettik tapsyrys kólemin ulǵaıtý máselesine nazar aýdartty. Onyń aıtýynsha, Syr óńirinde ótken jylmen salystyrǵanda bıyl memlekettik tapsyrysqa bólingen qarjy birshama azaıǵan.

– Memlekettik tapsyrysty bólý­diń ózi jylda keshiktiriledi. Sondaı-aq memlekettik tapsyrystyń shar­shy santımetrine esepteletin qarjyny birdeılendirý bastamasynyń nátıjesi kórinetin emes. Gazetter úshin sharshy santımetr quny barlyq óńir úshin bir baǵada bolýǵa tıis. Qazir bir gazet pen ekinshi gazetti aıyrmashylyǵy mynadaı: respýblıkalyq tarıf – 700 teńge, jergilikti tarıf – 120 teńge. Osyǵan baılanysty mınıstrlik tarapynan súıenýge negiz bolatyn tarıfterdi bekitýge arnalǵan quqyqtyq akt bekitilse quba-qup bolar edi. Sondaı-aq gazet basý jáne taratý qyzmetin sýbsıdııalaý qajet. Respýblıka kóleminde barlyq sanattaǵy kitaphanalar arqyly baspasózge jazdyrýdy turaqty mindetke alý, gazetke jazylǵan stýdentterdi nemese oqýshylardy sýbsıdııalaý máselesin qarastyrý qajet, – dedi Amanjol Ońǵarbaev.

Aıta keteıik, «Syr medıa» – «Qazposhtanyń» jetkizý qyzmetine ıek artpaı aýyl-aýdandaǵy oqyrmanyna ónimin ózi jetkizip otyrǵan eldegi birden-bir mekeme. Basshysynyń aıtýynsha, bul – tıimdi ári qarajat únemdeýdiń eń utymdy tásili.

Al «Oral óńiri» gazetiniń bas redaktory Baýyrjan Ǵubaıdýllın aýdandyq baspasóz halyq pen bıliktiń arasyndaǵy kópir ǵana emes, sondaı-aq halyqtyń saýa­tyn ashatyn qural ekenin atap ótti.

– Mobılızasııanyń kesirinen bıyl Reseı jastary Oralǵa kóptep keldi. Kórshi el jastarynyń kóbeıip ketkeni sonsha, halyq arasynda túsinispeýshilik týyndaı bastady. Bul másele oblystyq qoǵamdyq keńeste de talqylandy. Sol kezde biz «Oral óńirinde» «Eleń-alań mezgil, alagóbe kóńil» degen jergilikti halyqtyń, psıhologııalyq jaǵdaıyn jaza otyryp, «jergilikti jurtty ashýlandyryp almaıyq», dep bılikke eskertý retinde kólemdi maqala jarııaladyq. Osy maqala arqyly biz ultaralyq emes memleketaralyq jaǵdaıdyń shıele­nisýi­nen eldi, óńirdi saqtadyq. Bul «aımaq­tyq gazet kerek emes», deıtin keıbir sarap­shylardyń pikirlerine qarama-qaıshy, – dedi B.Ǵubaıdýllın.

Forýmda sóz alǵan sarapshy halyqtyń oqý mádenıetine qatysty oıyn da ashyq jetkizip, «Eger halyq gazet-jýrnal oqymasa, saýatyn qalaı ashady?» degen saýal tastady.

– Biz oblystyq gazetti nasıhattap, óńir­degi aýyl-aımaqqa jıi shyǵyp turý­ǵa tyrysamyz. Sondaı bir jıynda jergilikti ıntellıgensııa bolyp sanalatyn muǵalim, ustazdardyń baspasóz oqymaıtynyn ańǵardyq. Bul, árıne óte ókinishti, – dedi «Oral óńiri» gazetiniń bas redaktory.

«Qazir barlyq oblystyq, aýdandyq gazet­ter jekemenshikke ótkeni belgili. Sondyqtan gazet tırajy da quryltaı­shynyń quzyrynda. Alaıda barlyǵy óz qolymyzda dep jergilikti baspasózdiń taǵdyryna balta shabýǵa bolmaıdy». Bul pikirdi aýqymdy is-sharaǵa Aqtóbe oblysynan arnaıy kelip qatysqan «Shalqar» aýdandyq gazetiniń quryltaıshysy Qydyraly Álın aıtty.

– Aqtóbe oblysynda barlyq gazetter 2015 jyldan bastap jekege óte bastady. «Shalqar» aýdandyq gazetiniń 90 jyldyq tarıhy bar. Oblystaǵy tırajy kóp basylym – osy gazet. Qazirgi kúni tırajy 3 myńnan asady. Sońǵy 4-5 jylda osy tırajdy ustap turmyz. Árıne, toqyraý kezeńderinde azaıyp ketkenimiz ras, eki myńǵa deıin túsip qaldyq. Keıin sany kóterildi. Qazir jazylym kórsetkishi de jaman emes, – degen quryltaıshy basylymnyń aýdandaǵy jalǵyz BAQ ekenin aıtty.

Al forýmǵa qatysqan respýblıkalyq gazet, jýrnaldardyń jetekshileri gazettiń tırajyn arttyrý, oqyrmanǵa jetkizý joldaryn aıtyp, tájirıbelerimen bólisti.

Memlekettik aqparattyq saıasattaǵy óńirlik gazetterdiń róli týraly aıtqan «Qazaq gazetteri» JShS-nyń dırektory Dıhan Qamzabekuly qalyptasqan dástúr boıynsha baspasózde syn men baqylaý bolatynyn alǵa tartty. «Gazet synaıdy, atqarýshy bılik nemese qoǵamdyq qurylymdar sol synnan tıisinshe qorytyndy shyǵarady», degen seriktestik basshysy kez kelgen syndy baqylaý jáne odan qorytyndy shyǵarý qajettigin eske saldy. Aqparatty qansha adam oqıdy, kim oqyp jatyr? Zııaly qaýym, bılik ókilderi tańǵy asyn gazet oqýdan bastaı ma? Jýrnalıstiń jazǵan saraptamalyq ónimin oqı ma, álde kóz júrgizip qana óte shyǵa ma? Osy jáne ózge de máseleni ashyq talqylaýǵa shyǵarǵan D.Qamzabekuly BAQ pen qoǵam, qoǵam men bıliktiń arasyndaǵy alshaqtyqty anyqtaıtyn ólshemderdi atap ótti.

Spıker sondaı-aq óńirlik bas­pasózdiń basty 5 máselesin tizbelep berdi. Olar – jýr­nalıstiń quqyqtyq saýaty, mem­le­kettik tapsyrys, BAQ-qa senimniń azaıýy, jalaqynyń azdyǵy jáne – kásibı deńgeı. Sońǵy talapqa oraı, oqý oryndary jýrnalısterdi daıar­­laýǵa qatysty kózqarasyn túbe­geıli ózgertý qajet ekenin de aıtty.

Al gazettegi jarnama jáne monetızasııa ádisterimen bólisken «Aıqyn-Lıter» JShS-nyń dırektory Ysqaq Egemberdıev qazirgi jaǵdaıda gazet tek saraptamalyq, zertteý maqalalaryn basyp, al aqparatty baspasóz saıtyna júktep otyrý qajet degen pikirin ortaǵa saldy. Onyń aıtýynsha, qazirgi kúni baspasóz birneshe jolmen monetızasııaǵa qol jetkize alady. Olar – memlekettik tapsyrysty oryn­daý, jarnamalyq materıaldar ornalas­tyrý, banner ne bolmasa pos­ter jarııalaý, áleýmettik jelidegi resmı pa­raqshalarǵa jarnamalyq kontent jarııalaý, ıandeks-jarnama, tızerlik jarnama jáne baspasózge jazylýshylardyń sanyn arttyrý.

Sondaı-aq National Geographic jýrna­ly­­nyń kontent ázirleý tájirıbe­simen bólis­ken basylymnyń jaýapty redaktory Aı­byn Shaǵalaq vızýalızasııaǵa asa mán berý kerektigin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, saraptamalyq maqalalar tekst, foto jáne ınfografıkadan quralýy qajet. Bul ádis oqyrmandy jalyq­tyrmaı, aqparatty jyldam qabyldaýǵa áser etedi.

Is-sharada sóz alǵan spıkerdiń biri Túrkitildes jýrnalıster qorynyń prezıdenti Názııa Joıabergenqyzy «Jýr­nalıstıkanyń yqpaly men márte­besi» taqyrybyna baıandama jasasa, jýrnalıst Erbolat Muhamedjan konvergenttik jýrnalıstıka týraly oıymen bólisti. Sondaı-aq Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń bas dırektory Erbol Tileshov medıakeńistiktegi memlekettik til máselelerine keńinen toqtalyp, sheshý joldaryn usyndy.

Oralhan AHMADIIа,

Gúlnar JOLJAN,

«Egemen Qazaqstan»