Shalqar aýdanynyń Qurmetti azamaty Erlan Aldashev – I toptaǵy múgedek bolsa da, birneshe adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan kásipker. Ol aýdandaǵy mekemelerge gaz, órtke qarsy dabyl berý qondyrǵylaryn, elektr jabdyqtaryn, beınebaqylaý kameralaryn qondyrady. Sondaı-aq keıipkerimiz «Shalqar saıasy» múgedekterdi qoldaý ortalyǵyn ashyp, múmkindigi shekteýli balalardy oqytyp júr ári ınvataksı qyzmetin kórsetedi. Osylaısha, birneshe kásiptiń basyn qurap, jeti adamǵa jumys taýyp berip otyr.
Shalqar kóliniń shyǵys betkeıinde oqshaý ornalasqan ekiqabatty úıdiń kóshe jaq betindegi ǵımarattyń bir jaǵynda ońaltý ortalyǵy, ekinshi bóliginde sheberhana ornalasqan. Erlan Aldashev – júzdegen taǵdyrlasynyń jaǵdaıyn ońaltý úshin tynym tappaı júrgen azamat.
Qazirgi kezde 45 976 turǵyny bar Shalqar aýdanynda 892 eresek múgedek, 300-ge jýyq múmkindigi shekteýli bala bar. Dárigerler jyl saıyn erekshe qajettiligi bar balalardyń kóbeıip kele jatqanyna alańdaıdy. Ortamen aralasa almaıtyn múgedek bala kóbinese tuıyq ne mazasyz bolyp keledi. Kúndiz-túni naýqas balanyń janynan shyǵa almaıtyn anasy da kúıgelektikke ushyraıdy. Sol sebepti de erekshe balalarǵa arnalǵan ortalyqtar qoǵamǵa kerek-aq. Alys aýdandarda turatyn kemtar balalar tipti nazardan tys qalyp keledi. Al oblys ortalyǵynan shalǵaı jatqan Shalqarda arnaıy ortalyq ashylǵanda múgedek balalardyń ata-analary erekshe qýandy. Úsh jyldan beri osy jerde 15 bala 10 kúndik ońaltýdan ótedi. Olarǵa defektolog, logoped, mýzyka mamany sabaq ótkizip, sýret salý men japsyrma óner sabaqtary oqytylady. Bul jerde múgedek balaǵa massaj jasaıtyn maman da bar.
«Aýdan dárigerleri ýaqtyly erekshe qajettiligi bar on bes balaǵa joldama beredi. Ortalyqta on kún bolady. Degenmen ýaqtyly kelmeı jatatyn balalar da bar. Munda sal aýrýyna shaldyqqan, aýtızm derti, daýn sındromy bar balalar keledi. Keı balalar ashýshań, ata-anasynyń kúndelikti aparyp-ákelýine kónbeı jatady. О́ıtkeni olar týǵannan bastap úıden shyqpaýǵa úırengen. Sondyqtan joldamamen balalar kúndelikti keledi dep aıtý qıyn. Soǵan qaramastan, bul jerde balalarǵa óte qyzyq. Sonyń nátıjesi bolar, jaqynda «Shalqar saıasyna» turaqty keletin 17 jastaǵy aýtızm dertine shaldyqqan balanyń anasy habarlasyp, alǵysyn jetkizdi. Jetkinshektiń kóńil-kúıi jaqsarǵanyn, burynǵydaı oqshaýlanbaıtynyn aıtyp qýandy. Tipti demalys kúnderi de bala osy jerge kelgisi keledi eken. Múgedek balany baǵý ońaı emes. Bala osy jerde bolǵanda anasynyń qoly bosaıdy. Arnaıy kóligimiz balany úıden alyp kelip, dáris bitken soń qaıta aparyp salady. Endigi josparym – sal aýrýyna shaldyqqan balalardy ıpoterapııamen emdeýge qol jetkizý. Biraq ıpoterapııaǵa keń jaı, serýendeıtin jáne jylqyny kútip-baǵatyn oryn kerek. Oıymda júrgen sharýa – osy. Atqa miný sal aýrýyna shaldyqqan balanyń jaǵdaıyn ájeptáýir jaqsartatynyn, balanyń ómirge degen qulshynysyn arttyratynyn estip júrmin», deıdi Erlan.
25 jasynda oqys jaǵdaıda qos aıaǵynan aırylǵan Erlan osylaısha otyz jyl ishinde úlken jetistikke eńbegimen jetti. «Men osy kúnge deıin eki aıaǵym joq dep ýaıymdap, ómirden toryqqan joqpyn. Bálkim janymda joldastarym, otbasym, jaqyndarym bolǵan soń ba eken? Eńbek etemin deıtin adamǵa qazirgi zamanda múmkindik mol ǵoı», deıdi sál oılanyp.
Jastaı qosylyp, ómirdiń ystyq-sýyǵynan qol ustasyp ótip kele jatqan Erlan men Altynaıdyń Syrym, Nurym, Nursát esimdi balalary bar. Eki uly úılenip, olardan nemere súıip otyr. Syrym ákesiniń janynda jóndeý jumystarymen aınalyssa, Nurym №3 Shalqar belgi berý jáne baılanys dıstansııasynda aǵa mehanık bolyp jumys isteıdi. Úlken ekeýi joǵary bilim alǵan mamandar bolsa, kenjesi Nursát segizinshi synypta oqıdy.
Erlan Aldashev 1993 jyly jazda Shalqardan Bershúgir stansasyna bara jatyp oqys jaǵdaıǵa ushyraıdy. Munyń aldynda ǵana júrý kestesi ózgerip ketkenin bilmegen jas jigit Bershúgirge toqtamaı ótip bara jatqan poıyzdan sekirip, eki aıaǵynan aırylady. Esin Embiniń aýrýhanasynda jıyp, odan oblys ortalyǵynda birneshe aı jatyp, aýylǵa oralǵan. Sol jyly kúzde úılenýge sóz baılasyp júrgen Altynaıdyń áke-sheshesine qudalar bardy. Jastardyń sheshimine úlkender qarsy bolǵan joq.
«1993 jyldyń kúzinde shańyraq kóterip, áke-sheshem Shalqardaǵy bir dálizde úsh páteri bar eski úıden baspana satyp alyp berdi. Arbada otyryp, esiktiń aldyna shyǵyp, shemishki satamyn. Kúnine 5-6 stakan shemishki ótse, qatty qýanatyn edim. Áke-sheshem úıden sút tasıdy. Tuńǵyshymyz dúnıege kelgende, kúnde-kúnde sút, aıran tasyp júrip, aqyry balany arqalap alyp ketti. Sodan tuńǵyshymyz áke-sheshemniń janynda qaldy. Qıyn ýaqyt. Shalqarda deni saý adamǵa jumys tabylmaı jatqanda, múgedekke qandaı jumys? Bir kúni japsarlas kórshim Ravıl buzylyp jatqan teledıdaryn jóndep berýimdi ótindi. Munyń aldynda eki sheber eshteńe shyǵara almaı ketken eken. Mektepte fızıkany jaqsy oqydym, oqýshy kezimde Shalqardaǵy «Jas tehnık» úıirmesine qatysqanym bar, kúıip ketken jerin taýyp jóndep berdim. Sodan úıime isten shyqqan buıymdaryn jóndep ber degen ótinishpen jurt kele bastady. Eski kitaptar taptym, syzbany qaraımyn. 2000 jylǵa deıin teledıdar, tońazytqyshtyń bólshekterin Aqtóbeden, Túrkistannan aldyrttym. Qajetti quraly tabylsa, kez kelgen buıymdy iske asyrýǵa bolady ǵoı. Keıde bólshek tabylmaı qalady, bolsa da tapsyryspen qymbatqa túsetin jaǵdaılar da kezdesetin. Qazirgi kezde jóndep jatqan buıymnyń qajetti bólshekterin Almatydan, Qytaıdan, Reseıden aldyrtamyn. Plazmalyq, suıyq krıstaldy, led-ekrandy teledıdardy da jóndeımin. Qajetti aqparattardy ınternetten tabamyn, óz tájirıbeme súıenemin. Kondısıoner, dabyl qondyrǵylaryn, beınebaqylaý kameralaryn ornatatyn kómekshilerim bar. Balalarym joǵary bilimdi, temirjolda jumys isteıdi. Bárimiz eki jyl buryn salyp kirgen osy úıde turamyz. Ekinshi balam es bilgennen qasymda júrip teledıdar jóndeýdi úırenip, on eki jasynan bastap meniń kómekshim boldy. Keıde buzylǵan teledıdardy jóndeýge birneshe kún ketedi. Quraly tabylmasa, bir jeti otyrasyń. Ne bolmasa tapsyrys bergen bólshektiń kelgenin kútesiń. Meniń baıqaýymsha, qazir keı jandar basyn qatyrmaı, tez ári jeńil jolmen aqsha tabýdy qalaıdy. Bir kúnde mynadaı aqsha tabý kerek dep josparlaıdy. Aýyldyq jerlerde de basyn aýyrtpaı aqsha tabý sánge aınaldy. Bir isti meńgerý, mamandaný, bergen ýádeni oryndaý, adamdardyń alǵysyn alyp, paıda keltirý degen qundylyqtar joıylyp barady. Bul – túbinde eńbek etý mádenıetinen aıyratyn óte qaýipti qubylys. Osylaı kete bersek, mal baǵatyn, shóp shabatyn, buzylǵan tehnıkany jóndeıtin adam tappaı qalamyz.
2000 jyly jeke úı satyp aldym. Sharbaǵynan sheberhana ashqym kelip, eski saraıdy buzyp, keńeıtýge kiristim. Edenine jylý júrgizdim. Jumys kezinde eki aıaǵymdaǵy protezdi sheship tastaımyn. Sheberhana ashsam, ózim sııaqty bir-eki múgedekke jumys bersem degen maqsatym bar edi. О́ıtkeni múgedek jigittiń tórt qabyrǵaǵa qamalyp otyrýy óte qıyn. Ol bir ispen shuǵyldanbasa, ózin qoǵamǵa qajetsiz sezinedi. Alaıda satyp alǵan úıim qalanyń qaq ortasynda bolǵandyqtan, sheberhana esigin shyǵarýǵa bolmaıdy dep ruqsat bermedi», deıdi qıyn kúnderdi esine túsirgen kásipker.
Armany Shalqar qalasynyń shet jaǵynan sheberhanasy bar úlken úı turǵyzý edi. 2005 jyly Shalqar kóline jaqyn aýmaqtan jer alyp, is bastaıdy. «Damý» qorynan alǵan 2 mln teńge nesıege ǵımarattyń qabyrǵasyn turǵyzyp, tóbesin jabady. 2017 jyly 4 mln teńge nesıe alyp, qurylysty aıaqtaıdy. Sol jyldyń jeltoqsanynda «Shalqar saıasy» qoǵamdyq birlestigi ashyldy. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, múgedek balalardy áleýmettendirý ortalyǵyn ashyp, ınvataksı qyzmetine de nazaryn burady.
Aýdan ortalyǵyna da múgedekterdi tasıtyn arnaýly kólik kerek eken. Qazirgi kezde Erlannyń múgedekterdi tasıtyn jalǵyz kóliginiń qyzmetin Shalqarda 100 adam paıdalanady. Kúndelikti 25 adamdy tasıdy. Eń birinshi kezekte balalardy emhanaǵa jetkizedi, múgedek eresekterdi jumysqa aparyp, alyp keledi. Jalǵyz kólik bárine úlgeredi. Invataksı júrgizýshisi de – múgedek jigit.
Bul jerde Erlannyń aldynan shyqqan taǵy bir kedergi – múgedek jandardyń kólikke minip-túsýi úshin arnaıy kótergishtiń tabylmaýy. Elimizde mundaı jabdyq shyǵarylmaıdy. Kótergishterdi Aqtóbede kólik jóndeıtin ortalyqtar jasap beredi. Biraq baǵasy óte qymbat – 3,5 mln teńge. Surastyra kele Reseıdiń Orynbor, Or qalalarynda arnaýly kótergishterdi 1,5 mln teńgege jasap, qondyryp beretinin bildi. Alaıda ony jetkizý quny taǵy da 2 mln teńgege qymbattaıdy. Elimizde múgedekterdiń kólikke minip-túsýi úshin kótergishter shyǵarý óte qajet. Shalqar qalasynda marshrýtty avtobýs joq, múgedek balany kúndelikti emhanaǵa tasýǵa ata-ananyń qaltasy kótere bermeıdi. Al jalǵyz ınvotaksı qaıda jetedi? Qosymsha kólikterge tek kompanııalardyń demeýshiligimen ǵana qol jetkizýge bolady. Qazirgi kezde Shalqar aýdanynda Bershúgir aýyldyq okrýginde Muǵaljar taýynan qıyrshyq tas óndirip jatqan 14 seriktestik bar. Sonyń ishindegi eń irisi «Taý» zaýytynyń bastyqtaryna kirip, Erlan múgedekter úshin kólik alyp berý týraly ótinish aıtqanymen, onysy oryndalmaı júr. Shalqar aýdanynda jumys istep jatqan kompanııanyń áleýmettik jobaǵa mindettemesi bolsa da, tasty buzyp, taý qoparatyn zaýyttyń qarapaıym turǵyndarǵa paıdasy tıip jatqan joq.
El ishinde eleýsiz qalǵan múgedek jandardyń joǵyn joqtap júrgen Erlan – osyndaı úlgili jan. Adal eńbegimen qurmetke bólenip, jan-jaǵyna shýaq shashyp júrgen azamatqa eldiń alǵysy sheksiz.
Aqtóbe oblysy,
Shalqar aýdany