Qoınaýy munaı men gazǵa toly Atyraý oblysynda áli kúnge deıin kógildir otynnyń ıgiligin kóre almaı otyrǵan aýyldar bar. Sondaı aýyldardyń deni Qyzylqoǵa aýdanynda ornalasqan. El táýelsizdigin alǵannan beri Muqyr aýyldyq okrýginiń Sarqumaq, Sorkól, Tasqudyq, al Saǵyz aýyldyq okrýginde Qońyraýly, Kenbaı, Bylqyldaqty eldi mekenderi eleýsiz qalyp keledi.
Bir qyzyǵy, Tasqudyq eldi mekenindegi turǵyndardyń deni munaı tasymaldaý salasynda jumys isteıdi. Quba jondardy qýalap, jer astymen tartylǵan qubyrmen qan tamyryndaı búlkildep aǵyp jatqan «qara altynnyń» dittegen núktege shashaýsyz jetýin qamtamasyz etip otyrǵan bul eldi meken okrýg ortalyǵynan 30 shaqyrymdaı qashyqta ornalasqan. Oǵan baratyn asfalt joldy bar deýge tasqudyqtyq turǵyndardan uıalasyń. Durysynda buryn bolǵan. Sonaý 80-jyldardyń sońyna taman «Muqyr-Qulsary» baǵytynda salynǵan asfalt jol Qońyraýly jáne Tasqudyq eldi mekeniniń irgesimen ótetin. Qazir atalǵan joldyń asfalty ábden tozǵan. Endi bul jolmen júrý múmkin emes. Kólik ıeleri shuryq tesik «asfaltpen» selkildegennen góri shańy burqyrap jatqan qara jolmen júrgendi táýir kóredi.
Al Qońyraýly, Kenbaı, Bylqyldaqty aýyldary kún kósem esimi berilgen keńshardyń, al Sarqumaq, Sorkól aýyldaryn «Gýrev» asyl tuqymdy qoı zaýytynyń ferma ortalyǵy bolǵan.
Buryn eki sharýashylyqtyń shopandary otar-otar qoı órgizdi. Mehanızatorlary ala jazdaı pishen shaýyp, qysta jem tasıtyn. Jyldyń tórt mezgilinde dyryldaǵan traktorlar, gúrildegen mashınalar artyna arqandaı shubatylǵan qara tútin men shań qaldyryp, árli-berli «shapqylap» júretin. Jelikken jigitterdi qas-qabaǵymen jasqap, qazaqy bolmysqa jat áreketterge uryndyrmaıtyn ónegeli qarııalary qandaı edi?
Keńshar men qoı zaýyty taraǵan soń ferma ortalyqtary eleýsiz qalǵan. Qazir bul aýyldarda burynǵydaı qaınaǵan eńbektiń nyshany joq. Burynǵydaı bir-biriniń úıine qonaq bolyp baratyn turǵyndar da, kelip-ketip jatqan kólik te az. Oınap júrgen balalar da kórinbeıdi. Aýyldardaǵy otbasylardyń sany jıyrmaǵa jetpeıdi. Jumys izdep, oblys ortalyǵyna ketken jastar aýylǵa jyl qusyndaı anda-sanda bir aınalyp soǵady.
Bul aýyldarda baǵanalardy bir-birimen jalǵap, «dyzyldap» turǵan elektr jelisinen ózge eshteńe joq. Kómirdi 10-15 jyldan beri kórmegender bar. Buryn kómirdi Muqyr, Saǵyz stansalarynan tasymaldaıtyn edi. Endi atalǵan stansalar gaz jelisine qosylǵan soń burynǵydaı temirjol vagonymen kómir jetkizilmeıdi.
Osyndaı sebepten tórt túligi úshin ǵana amalsyz otyrǵandar tamaqty mal tezegimen pisirýge májbúr. Úıin de solaı jylytady. Solaı desek te ár otbasynyń shyraǵyn jaǵyp, shyraıyn keltirip otyrǵan áıelder beli qaıysyp, qysy-jazy shelektep otyn, sý tasyp, kúl shyǵarady. Biraq aýyl áıelderi aýdan, oblys ákimderiniń qabyldaýyna «Turmysymyz aýyr, otyn, sý tasýdan sharshadyq» dep shaǵym aıta barǵan emes. Sodan ba eken, bul aýyldarǵa Atyraý oblysyn basqarǵan ákimderdiń birde-bireýi kelgeni, turǵyndardyń áleýmettik ahýalymen tanysqany jaıly derek joq. Prezıdent arnaıy tapsyrmasa, sol aýyldardyń kókeıkesti máselesine nazar aýdaratyn ákim tabylar emes.
Bul aýyldarda turǵyndar turmysyn jaqsartýǵa qolbaılaý bolyp otyrǵan kókeıkesti másele shashetekten. Aýyldardyń bárine kógildir otyn aspandaǵy aıǵa qol sozǵannan kem túspeıtin armanǵa aınalǵan. Máselen, Aısara Ábezbaeva 16 jyl buryn Kenbaı aýylyna kelin bolyp túsken. Onyń kúndelikti tirligi ot jaǵýmen bastalyp, qas qaraıǵanǵa deıin migir tappaıdy.
– Kúz bastalysymen tańerteń jaqqan otty keshke deıin sóndirmeımin. Úıdi jylytý úshin peshke keshke deıin 15-16 shelek qı salamyn. Ony jaǵasyń, astynan kúlin túsirip alasyń. Kúnimiz otyn, sý tasýmen, kúl shyǵarýmen ótip jatyr, – deıdi tórt balanyń anasy Aısara.
О́zge aýyldardaǵy áıelder de kenbaılyq aqjaýlyqtylardyń kebin kıip otyr. Bul aýyldarǵa ortaq bir másele – elektr jaryǵynyń álsizdigi. Biraq bul máselege nazar aýdaryp otyrǵan eshkim joq. Turǵyndar «Jaryq óshpese eken» dep Qudaıdan jalbaryna tilek tileıdi.
– Bizdiń aýylǵa tabıǵı gaz jelisi tartylady degen habar estigenimizge 20 jylǵa jýyqtady. Muqyr stansasynan 9 shaqyrym qashyqta otyrmyz. Jaqyn mańda 40 jylǵa jýyq munaı berip turǵan ken orny bar. Elimiz táýelsizdigin alǵaly 30 jyldan asty. Biraq biz áli qı jaǵyp otyrmyz. Qysta sýdy artezıan qudyǵynan qaýǵalap tartamyz, – deıdi Qońyraýly aýylynyń turǵyny Aısulý Nurǵalıeva.
Oblys ákiminiń orynbasary Qaırat Nurtaevtyń málimetine súıensek, Atyraý, Qulsary qalalary men 135 eldi meken turǵyndarynyń 88,4 paıyzy tabıǵı gaz jelisine qosylǵan. Alaıda 18 aýyl áli tabıǵı gaz jelisimen qamtylmaǵan.
Baspanasyn jylytý úshin peshke tezek jaǵyp, murjasynan jelge qarsy jelgen býranyń shýdasyndaı jelkildeı ushqan tútindi býdaqtatyp otyrǵan turǵyndar tek Qyzylqoǵa aýdanynda ǵana emes eken. Jergilikti bıliktiń ýádesine úmit artyp, tabıǵı gazdyń raqatyn kórgenderge tamsana qaraıtyndar Nıetbaı, Ketebaı, Keńóris, Toman, Myńtóbe, Aýqaıran, Aıbas, Jasqaırat, Qyzylúı, Qoısary, Qarasha, Eskene sekildi eldi mekenderde de bar.
– Qazir Qyzylqoǵa aýdanynyń 6 aýylyna, Isataı aýdanyndaǵy 2 eldi mekenge gaz qubyry tartylyp jatyr. Atyraý qalasynyń oń jaǵalaý bóliginde ornalasqan eldi mekenderdi gazben úzdiksiz qamtýǵa baılanysty jospar bar. Osy maqsatta «AGTS Fınskaıa-120» jáne «Redýt-AGRS Fınskaıa-120» magıstraldy gaz qubyryn salý úshin jobalaý-smetalyq qujattamasyn jasaqtaý qolǵa alyndy. Aldaǵy jyldary tabıǵı gaz jelisine qosylatyn aýyldar qatary 145-ke jetedi. Osylaısha, munaıly óńir turǵyndarynyń 93,5 paıyzy kógildir otyndy tutynady, – deıdi Q.Nurtaev.
Alystaǵy 18 aýyldyń turǵyndary medısınalyq nysandarǵa da zárýlikten arylǵan joq. Buǵan, árıne, oblys ortalyǵynan shalǵaıda bolsa da altyn besikke balaǵan aýylynan ókshe kótermeı otyrǵan qandasyńdy kinálaı almaısyń. Biraq muny osy kúnge deıin ár deńgeıdegi jergilikti ákimderdiń tarapynan aýyl turǵyndarynyń muń-zaryna nemquraıdy qaraý degen jón shyǵar. Áıtpese aldymen Reseımen shekarada ornalasqan Qurmanǵazy aýdanyndaǵy Altynshy, Shaǵyrly, Batyrbek, Eginqudyq, Afanasev, Azǵyr, Qońyrterek, Jalǵyzapan eldi mekenderine medısınalyq pýnktti bıyl emes, Jambyl, Qyzyloba, Kýdrıashev, Arna, Kóptoǵaı aýyldaryna feldsherlik-akýsherlik pýnktterdi 2024 jylǵa qaldyrmaı, baıaǵyda-aq salýǵa bolmas pa edi?
Bıyl Mahambet aýdanyndaǵy Taldykól aýylynda feldsherlik-akýsherlik pýnktti iske qosý kózdelipti. Al kelesi jyly Qyzylqoǵa aýdanynyń Janterek, Jamansor eldi mekenderinde, al Inder aýdanynda ornalasqan Esbol aýylynda, Isataı aýdanynyń aýmaǵyndaǵy Jasqaırat aýylynda medısınalyq pýnkt boı kóteredi.
Aýyl adamdarynyń baltyry syzdap, basy aýyrmaǵan dárigerge barmaıtyny áýelden belgili ǵoı. Tipti olardyń medısınalyq saqtandyrýdy qup kórmeıtini de daýsyz. Naqty dálel qajet pe? «Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory» KeAQ Atyraý oblystyq fılıalynyń dırektory Baıtolla Ǵazızovtyń aıtýynsha, munaıly óńirde byltyrǵy 1 jeltoqsandaǵy statıstıkalyq derekke sáıkes 82 myń adamnyń áli saqtandyrylmaǵany anyqtalyp otyr.
– Medısınalyq saqtandyrý júıesinen tys qalǵandardyń basym bóligi – Atyraý qalasynyń, Qurmanǵazy men Isataı aýdanynyń turǵyndary. Olardyń áli kúnge saqtandyrylmaýyn birqatar faktormen, onyń ishinde turǵyndardyń áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi týraly jetkilikti habardar bolmaýymen baılanystyrý qajet. Tipti keıbir jumys berýshiler óz qyzmetkerlerin medısınalyq saqtandyrýmen qamtymaı, mindetti tólemderdi ýaqtyly aýdarar emes, – deıdi B.Ǵazızov.
Onyń pikirinshe, óńirlik fılıal qyzmetkerlerine byltyr turǵyndardan medısınalyq qyzmetterdiń, ásirese alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómektiń sapasyna qatysty 348 ótinish túsken. Turǵyndardyń ótinishiniń bárine tekserý júrgizilgen. Tekserý kezinde 219 ótinish negizsiz dep tanylǵan. Al 69 jaǵdaıda turǵyndardyń talaby rastalyp, kemshilikti joıý úshin shara qabyldanypty. Medısınalyq mekemeler ózge ótinishter boıynsha dárigerlerge qatysty tártiptik yqpal etý sharalaryn qolǵa alǵan.
– Biz byltyrǵy qarashada barlyq aýdannyń turǵyndarymen kezdesý ótkizdik. Qazir turǵyndar mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qoryna jarna tóleıdi. Biraq turǵyndardyń kópshiligi tegin kórsetiletin qyzmetter sapasynyń tómendigine jıi shaǵymdanady. Sol sebepten olar aqyly medısınalyq qyzmetterdi alý úshin jeke klınıkalarǵa barýǵa májbúr bolyp otyr, – degen ýájimen bólisti B.Ǵazızov.
«Qara altynnyń» ústinde otyr» dep ózgeler qyzyǵa qaraıtyn Atyraý oblysynda eleýsiz qalǵan osyndaı eldi mekender bar. Ondaǵy turǵyndardyń keıbiri tek tabıǵı gaz ben medısınalyq nysannyń ǵana emes, taza aýyzsýdyń da qıyndyǵyn kórip otyrǵany belgili. Biraq «Baryna da shúkirshilik eteıik» deıtin qazaqy bolmystyń qaǵıdatynan attamaı, kúndi aıǵa, aıdy jylǵa jalǵap, buıyǵy tirlik keship júr.
Atyraý oblysy