DÚBIRGE TOLY DÚNIE

BUU QARARY IRANNYŃ IаDROLYQ О́REKPÝIN TOQTATA MA? AQSh ókili Iranǵa qarsy sanksııalardy qataıta túsýge baǵyttalǵan BUU Qaýipsizdik Keńesi qararynyń jobasyn usyndy. Bul joba Iranǵa baılanysty kelissóz júrgizýshi eldermen kelisilgen kórinedi. Aldymen sol ke­lissóz júrgizýshi “al­tylyqqa” toq­talǵan jón bolar. Ol BUU Qaýipsizdik Keńesiniń bes mú­she­si jáne Germanııa. Turaqty bes múshe de jurtqa belgili – AQSh, Reseı, Uly­brı­tanııa, Fransııa jáne Qytaı. Osynyń ózinen-aq Iranmen, onyń ıadrolyq baǵ­dar­lamasymen aınalysatyndardyń osal emestigin ańǵarýmen qatar, bul máseleniń ózi álem jurtshy­lyǵyn qanshalyqty alańdata­tyn­yna kóz jetkizýge bolǵandaı. Bul jerde Irannyń óz ıadro­lyq baǵdarlamasyna baılanysty AQSh memleketiniń qysastyǵy dep ókpeleıtin jóni joq. Álemdegi eń bedeldi halyqaralyq uıymnyń jetekshi músheleri bas bolyp, Iran isimen aınalysyp otyrsa, ádildikti basqa jerden izdeý orynsyz. Ýájge toqtaı­tyn­dar budan artyq tórelikke júgi­ne­tin jer izdemes bolar. Sonymen birge, sol BUU Qaýip­sizdik Keńesinde árqashan Irannyń múddesin qorǵap, Tehrannyń ıadrolyq josyqsyz áreketterine dem berip kelgen eki el boldy, olar – Reseı men Qytaı. Olar árqashan Irannyń ıadrolyq baǵdarlamalaryn shek­teýge baǵyttalǵan pármendi sha­ralarǵa qarsylyq bildirip otyr­dy. Bul Irannyń halyqaralyq qoǵamdastyqtyń talaptaryn oryn­damaı, óziniń ıadrolyq qaýip­sizdikke qarama-qaıshy áreketterin jalǵastyrýyna múmkindik berdi. Qazir jaǵdaı birshama ózgerip otyr. Irannyń ıadrolyq baǵdar­lamasyna, ony júzege asyrýǵa baılanysty áreketterine qarsy BUU Qaýipsizdik Keńesiniń jańa qararynyń jobasyn sol keńes­tiń turaqty ókilderiniń bári ma­quldap otyr, ıaǵnı ony únemi Iranǵa ara túsetin Reseı men Qytaı da qoldaıdy degen sóz. Demek, Tehrannyń qıqarlyq áre­ketterin endi jurttyń bári aıyptap, oǵan arnalǵan shekteý kúsheıetin bolady. Veto quqyǵyn paıdalanyp, BUU qararyn qabyldatpaı tas­taıtyn Reseı men Qytaıdaı dos­tarynyń arqasynda Iran qatań sank­sııa­dan qutylyp kel­di. Bul joly Re­seı men Qytaı odan ári Teh­rannyń qı­qar­lyǵyn qoldaı be­retin bol­sa, ózderi­niń de abyroıy tógi­letinin ańǵaryp, amal­­syz jańa qarar jo­basyn maquldaýǵa májbúr boldy. Endi bul qarar jobasy daýys­qa salynǵanda turaqty músheler veto quqyn paıdalanbaıdy. Al turaqty emes múshelerdiń basym kópshiligi qoldasa, qarar qabyl­dana beredi. Sóıtse de Iran sol elderge de yqpal etýge áreket ja­sap jatyr. Ol óziniń tómen baıytylǵan ýranyn Brazılııa men Túrkııanyń joǵary baıy­tyl­ǵan ýranyna aıyrbastaıtyny jóninde kelisim jasasty. Iran­nyń bul qadamynyń maqsaty belgili. О́zin kelisimderge ázir etip kórsetkisi keledi. Sol arqy­ly jańa qarardy qabyldatpaýǵa tyryspaq. Kóp eldiń oǵan ılanýy ekitalaı. BUU Qaýipsizdik Keńesiniń Iranǵa jańa sanksııa belgilegen qararynyń qabyldanýy saıası turǵyda mańyzdy bolmaq. Eń aldymen, Tehrannyń ózin qol­daı­tyn dostary – biraz jetekshi elderden aırylǵanyn kórsetedi. Bul – Irannyń ıadrolyq ambı­sııasyn aıyptaý jańa halyq­ara­lyq deńgeıge kóterildi degen sóz. Ekonomıkalyq turǵydan da sanksııa Irannyń, ásirese, bank júıesine aıtarlyqtaı keri yqpal etpek. BUU-nyń sheshimin qur­met­teıtin kóptegen elder Teh­ran­men ekonomıkalyq baılany­syn shekteıtin bolady. Sondaı-aq bul qujat Irannyń qarýly kúshteriniń erkin damýyna da birshama shekteý jasaıdy. Ha­lyq­aralyq qoǵamdastyq tarapy­nan baqylaý kúsheıedi. Sóıtse de bul qarar Iran eko­nomıkasyn tuqyrtpaıtyny da anyq. Reseıdiń BUU-daǵy óki­liniń pikirine qaraǵanda, qarar­dyń mazmuny Irannyń qalypty ekonomıkalyq belsendiligine problemalar týyndatpasa kerek. Al álem jurtshylyǵynyń alań­daıtyny – ıadrolyq oıynnan ot shyqpaǵany ǵoı. KOREIа TÚBEGINEN SOǴYS IISI ShYǴADY Taǵy da eki Koreıanyń arasynda úlken janjal kóterildi. Eki jaq ta soǵys daıyndyǵyn jarııalap, bir-birine tarpa bas salýǵa ázir. Aıtqan jerden aýlaq, bireýi jazataıym qadam jasasa, soǵys órti burq ete qalatyndaı. Urysqysy kel­genge jeleý tabylady degen bar. Búgingi jaǵdaıdyń qalaı tý­ǵa­nyna toqtalaıyq­shy. Osydan eki aı buryn, dál aıtsaq, 26 naýryz kúni Sary te­ńizde Ońtústik Ko­reıa­nyń “Chhonan” ka­terinde jarylys bo­lyp, ol bortyndaǵy 46 teńiz­shi­men birge sýǵa batty. Apattyń se­bebin bilmegendikten, Seýldegiler ishteı bále soltústikten boldy dese de, eshkimge kiná qoımaı, oqı­ǵany jan-jaqty zertteýge kirisken. Onymen halyqaralyq komıssııa aınalysyp, aqyry keme torpe­dolyq shabýyldyń saldarynan jaryldy degen tujyrym jasady. Bul tujyrymnan biraz qory­tyndy jasaýǵa da bolady. Árıne, óz kemesin Ońtústik Koreıa ózi jarmaıdy. Qısynǵa salsa, kesel soltústikten kelgen. Solardyń súńgýir qaıyǵynan jiberilgen torpedo apatqa sebepshi bolǵan. Solaı bolǵanda, ne isteý kerek? Únsiz qalsa, qarsylasynan qoryqqandaı bolatyny óz aldyna, qaza tapqan 46 teńizshiniń arýaǵyn syılamaǵandyq. Onyń ústine, bireýdi kináli dep tapqan soń, ol jaýap berýge tıis, kinásine oraı jazasyn alýǵa tıis. Ońtústik Koreıanyń, ıaǵnı Koreıa Respýblıkasynyń prezı­den­ti Lı Men Bak KHDR-men saýda-sattyq ta, teńiz baılanysy da toqtatylatynyn habarlady. Sondaı-aq Seýl BUU-ǵa shaǵym­da­nyp, Soltústik Koreıany jaza­laý­dy ótindi. Bul el úshin jaza­nyń úlkeni – halyqaralyq sank­sııa. Syrttan kómek bolmasa, KHDR qınalyp qana qoımaıdy, kúni qarań. Mundaıda qashan da Phenıan­nyń jaýaby daıyn: qurtamyn, joıamyn deıdi. Olar “Chhonan” kateriniń apaty týraly halyq­ara­lyq sarapshylardyń qorytyn­dy­syn moıyndamaıdy, ony arandatýshylyq áreket sanaıdy. Sondaı-aq ol “qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıdy áskerı kezeń sanap, barlyq proble­ma­larǵa pármendi túrde jaýap beretinin oı­lastyryp otyrǵan­daryn” habarlady. Bul jaı ǵana sóz emes, úlken qaqty­ǵys­tyń basyndaı kó­­­rinedi, ońtústik jaǵy eki el arasyn­daǵy shekara­lyq sy­zyq­tyń boıyna daýys kúsheıt­kish­ter ornatyp, sol arqyly sol­tústik jaqtaǵylarǵa pármendi na­sıhat júrgizýdi qolǵa aldy. Buǵan qosa 11 jerge úlken elektrondyq tablolar ornatyp, odan da nasıhattyq habarlar júr­gizbek. Buǵan qatysty Phe­nıan sol nysandardy kózdep atyp, joıyp jiberemiz, deıdi. Oq atylǵan soń, oǵan jaýap bolady, jamanattyń ıisi muryn jaryp tur. Eki eldiń arasyndaǵy qaqty­ǵys­ty sóz etken jurt eki jaqtyń kúshin, qarý-jaraǵyn sanaı bastady. KHDR-da 1,2 mıllıon ásker bar eken. Biraq qarý-jaraǵy eski, keshegi KSRO-dan alǵan bolyp shyqty. Sóıtse de adam óltirýge jaraıdy. Ońtústik Koreıanyń qarý-jaraǵy jańa, oǵan AQSh-tyń osynda orna­lasqan 28 myń muzdaı qarýlanǵan áskerılerin qosyńyz. Soǵys bolmasyn-aý, bolsa, dúnıe astan-kesten. BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn (bul ózi ońtústikoreıalyq) eki jaqty da qarýly qaqtyǵystan saqtandyrsa da, KHDR-ǵa qosym­sha sanksııa engizýdi jaqtaıty­nyn bildirip otyr. Bul jaqta­ǵan­men, solaı bola qalmaıdy. О́ıt­keni, soltústiktiń jalǵyz odaq­ta­sy derlik Qytaı veto quqyn paı­dalanary anyq. Eski odaqtasyn Reseı de jolda qaldyrmas. Áıteýir bul shıeleniske álem­niń jetekshi elderi qatysatyny belgili bolyp otyr. Sodan da jaǵdaı ýshyǵyp keter bolsa, onyń zardaby da úlken bolmaq. Tek kóp bolyp, apattyń aldyn alǵanǵa atsalysqan jón deısiń.            Mamadııar JAQYP.