Demografııa ǵylymynyń damýy kenjelep keledi

Qazaqstan demografııa ǵylymynyń damýy keńestik kezeńmen tyǵyz baılanysty. Atalǵan ǵylym salasy Reseıde HIH ǵasyrdyń sońynda qalyptasyp, damı bastaǵanyn bilemiz. 1897 jylǵy Búkilreseılik halyq sanaǵynda nemis ǵalymdarynyń qosqan úlesi orasan ekenin ári keıinnen júrgizilgen keńestik halyq sanaǵynyń osy negizde jalǵasqanyn aıta ketken jón. Qazan revolıýsııasyna deıingi kezeńde Sh.Ýálıhanov, A.Levshın, Á.Bókeıhan, keńestik kezeńde P.Galýzo, M.Tynyshbaev, E.Bekmahanov, B.Sú­leı­menov, N.Bekmahanova, M.Tátimov, M.Asylbekov syndy ǵalymdar Qa­zaqstannyń tarıhı demografııa salasynyń damýyna aıryqsha úles qosty. E.Bekmahanov «HIH ǵasyrdyń 20-40-jyldaryndaǵy Qazaqstan» atty eńbeginde HIH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy qazaq halqynyń sanyna qatysty málimetterge basa nazar aýdardy. B.Súleımenov HIH ǵasyrdaǵy reforma tusynda qazaqtyń resmı sany 2 mln-ǵa jýyq degen derekterdi negizge aldy. Alash arysy Á.Bókeıhan 1897 jyly qazaqtyń sany 5 mln adam dep kórsetse, M.Tynyshbaevtyń derekterine súıensek, bul kórsetkish 6 mln aınalasynda. Al 1915 jyly Ahmet Baıtursynuly «Álhamdýlılla, alty mıllıon qazaqpyz», degeni esimizde.

B.Súleımenov «Agrarnyı vopros v Kazahstane posledneı tretı HIH – nachalo HH v. (1867-1907 gg.)» eńbeginde halyq tarıhyna bir paragraf ar­naǵan. Onda Oral, Torǵaı, Aqmola, Semeı, Jetisý, Syrdarııa oblystarynyń, sonymen qatar Bókeı Ordasy, Mańǵystaý halqynyń sanyn kórsetedi. Sondaı-aq Qazaqstannyń ońtústik óńi­rin zerttegen P.G.Galýzo «Agrarnye otnoshenııa na ıýge Kazahstana v 1867-1914 gg.» taqyrybynda doktor­lyq dıssertasııa qorǵap, dál osy ataýmen kitabyn jarııalady. Ol óziniń zertteýinde HIH ǵasyrda Qazaqstanǵa dúngen, uıǵyr jáne taǵy da basqa ulttardyń qonys aýdarýyna, sondaı-aq kazaktardyń qazaq jerine ornalasýyna toqtala otyryp, qazaqtardyń sanyn «O kırgızskom zemlepolzovanıı» qujattaryndaǵy statıstıkalyq esepter negizinde kórsetti. M.Asylbekovtiń «Istorııa rabochego klassa sovetskogo Kazahstana», «Sosıalno-demografıcheskıe prosessy v Kazahstane (1917-1980 gg.)», «Naselenıe Kazahstana v konse HIH – nachale HH vv. (1897-1917 gg.)», A.Qudaıbergenovanyń «Qazaq­stan halqynyń áleýmettik demografııalyq jaǵdaıy (1939-1959 jj.)», «Qazaqstandaǵy kóshi-qon úderisteriniń tarıhı demografııalyq qyry (1917-1991 jj.)», K.Sarkenovanyń «1920-1930 jyldardaǵy Qazaqstan halqy» atty eńbekterinde de qazaq halqynyń damý dınamıkasy qarastyrylǵan. Demek halyq sanaqtarynyń materıaldary, sondaı-aq osy atalǵan eńbekter negizinde HIH ǵasyrdyń sońy jáne HHI ǵasyrdyń basyna deıingi Qazaqstan hal­qy­nyń demografııalyq tarıhyn jazyp shyǵýǵa bolady.

Keńes ókimeti tusynda Qazaqstan tarıhynda tarıhı demografııa salasy kenjelep qaldy. Tarıhı demografııa bólimi joǵary oqý oryndarynda da, ǵylymı-zertteý mekemelerinde de bolǵan joq. 1937 jáne 1939 jylǵy halyq sanaq materıaldary 1980 jyldardyń ortasyna deıin zertteý jumystaryn júrgizý úshin jabyq boldy, arhıvterdiń arnaıy qorlarynda saqtaldy. Ol sanaqtardy júrgizgen qyzmetkerlerdiń basym bóligi repressııaǵa ushyrap, saraptaý mashına stansalaryndaǵy qujattar joıyldy. 1930 jyldardyń aıaq kezinen tarıhı demografııa, jalpy demografııa máselesine tyıym salyndy. 1980 jyldardyń sońynda KSRO-daǵy tarıhı demografııa ǵylymyna keńestik kezeńde áleýmettik, jumysshy taby máselelerimen aınalysyp kelgen ǵalymdar jol ashty. KSRO Ǵylym akademııasy Tarıh ınstıtýtynyń janynan «Naselenıe Rossıı» atty bólim qurylyp, ony akademık Iý.Polıakov basqardy.

Táýelsizdik jyldary, ásirese 1990 jyldary, 2000 jyldardyń basynda Reseı, Qazaqstan arhıvterinde saqtalyp qalǵan 1937, 1939 jyldar­daǵy Búkilodaqtyq halyq sanaqtary materıaldaryn jınaqtaý Qazaqstanda qarqyndy júrdi. Sonda da áli kúnge deıin 1937 jylǵy qujattardy tolyqtaı jınaqtaı almaı jatyrmyz. Dese de osynyń nátıjesinde tam-tumdap júrip, akademık M.Asy­l­bekovtiń jetekshiligimen «Sosıalno-demografıcheskoe razvıtıe naselenıe Kazahstana v 1926-1939 gg.» atty kitap jaryq kórdi. Al 1939 jylǵy halyq sanaǵy tolyq jarııalanǵan joq.

Búgingi Qazaqstandaǵy ýnıtarly memleket (al ýnıtarly memleket bolý úshin halyqtyń úshten ekisi tıtýldy ult bolýy kerek) jaǵdaıynda da qazaq halqynyń sany áli tolyq ǵylymı negizde naqtylanǵan joq. Bizdińshe, halyq sanynyń tolyqqandy júrgizilmeýine árbir sanaqta bolatyn 2-10 paıyzǵa deıingi aýytqýshylyqtar sebebin tıgizedi. 1897 jyly jaqsy uıymdastyryldy dep baǵalanǵan Reseı ımperııasynyń sanaǵynda da aýytqý bolǵan. Al Qazaq dalasy aýyldarynyń shól-shóleıtte tirkelmeı, esepke alynbaı qalyp qoıǵandaryn kózge elestetýdiń ózi qıyn. Árıne, statıstıkanyń bárin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ony tarıhı turǵydan zerttep, saralap, taldaý jasaý arqyly birqatar nátıjege jetýge bolady.

Bul máselede aımaqtardaǵy halyq sanynyń zerttelýi óte mańyzdy. Qazaqstanda táýelsizdikten keıin halyq sany, onyń sapalyq sıpaty, quramy 1897 jyldan bastap zertteldi. Degenmen bul jaǵdaıda tek seń buzyldy deýge ǵana bolady. Qazaqstannyń óńirler boıynsha halyq tarıhyn zertteý endi qarqyn ala bastady. Ondaı eńbekterdiń qataryna M.Tólekovanyń «Jetisý óńiri halqynyń áleýmettik-demografııalyq damýy (1897-1999 jj.)», V.Kozınanyń «Naselenıe Sentralnogo Kazahstana (kones XIX v. – 30-e gody HH v.)», M.Sydyqovtyń «Izmenenııa nasıonalnogo ı sosıalnogo sostava naselenııa Zapadnogo Kazahstana (kones HIH v. – 1989 g.)», sondaı-aq Ońtústik Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan oblystary boıynsha jazylǵan birqatar dıssertasııalyq eńbekti jatqyzýǵa bolady.

Taǵy bir az zerttelgen másele – qala halqynyń tarıhy. Bul máselede A.Ýaltaevanyń «Naselenıe malyh gorodov Kazahstana», Sh.Sálimgereevanyń «Aqtóbe óńiri halqynyń etnodemografııalyq damýy (1897-2007 jj.)» eńbegin ataýǵa bolady. Almaty qalasyndaǵy halyqtyń tarıhyn G.Omarova zerttep júr. Demek, aımaqtar men qalalardy zertteý kún tártibinde tur. Sonymen qatar áleýmettik toptar boıynsha zertteýler júrgizý de basty nazarda.

Keńestik metodologııalyq ustanym boıynsha keńes halqy jumysshy, ıntellıgensııa, sharýalar bolyp bólindi jáne keńes ókimetinde áleýmettik jaǵynan jalpy biryńǵaı halyq qalyptasqan degen pikir oryn aldy. Qazirgi zamanda áleýmettik toptar óte kóp jáne eńbek resýrsy zertteý nysany retinde ǵalymdardyń eńbekterinde aýqymdy oryn alady. Halyqtyń baı, kedeı bolyp bólinýi nemese orta top ókilderi máselesi de tarıhı demografııa ǵylymynda óz ornyn alýǵa tıis.

Qazaqstanda ulttyq býrjýazııa qalyptasty ma, álde olıgarhııalyq top pa? Bul suraqqa tarıhı demografııa ǵylymy qalaı jaýap beredi? Demek táýelsizdik jyldaryndaǵy Qazaqstannyń áleýmetik tarıhy óz deńgeıinde zerttelmegen. Al onyń tolyqqandy zerttelýi tikeleı demografııalyq tarıhpen baılanysty. Joǵaryda aıtylǵan, zertteýdi qajet etetin máselelerdi tolyǵymen qamtý maqsatynda Qazaqstandaǵy demograf tarıhshylar úshin Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men oblys ákimdikteri tarapynan konkýrstan tys Baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý jobasy arnaıy berilse degen tilegimiz bar.

Qazaqstanǵa 1991 jyldan beri 1 mıllıon 103,5 myń qandasymyz oraldy. 2021 jyly 15 637 qazaq qandas mártebesin aldy. Olar negizinen – О́zbekstan, Qytaı, Reseı, Túrikmenstan, Mońǵo­lııadan kelgen. Qan­das­ta­rymyzdyń atamekenge oralýy qazaq úshin mańyzdy. Olardyń arasynda ǵylym, óner, kásipker­lik taǵy da basqa salalardyń qaıratkerleri shyq­ty jáne olar bizdiń umytylyp bara jatqan keıbir salt-dástúrimizdi jańǵyrtty. Qazirgi tańda qandastarymyz ulttyq rýhtyń jandanýyna zor úles qosyp keledi. Iаǵnı olardyń qazaq mádenıeti men ulttyq rýhyna qosqan úlesi de zertteý nysanyna aınalýy kerek.

Áli de syrtta shamamen 4-5 mıllıon qazaq bar. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń buıryǵymen qandastar men qonys aýdarýshylarǵa 2023 jyly 8 652 adamǵa óńirlik kvota belgilendi. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 566 adamǵa kóp. Biraq osy bólinip jatqan kvota tıimdi paıdalanylyp jatyr ma? Nege qonys aýdarǵan qandastarǵa memleketten qarjy bólinip, jaǵdaı jasalyp, shekara aımaqtaryndaǵy aýyldarǵa shoǵyrlandyrylmaıdy? Shekaraly aımaqtar aldymen elimiz­diń qaýipsizdigi úshin mańyzdy. Qazir shekara shebindegi aýyldar qańyrap bos qalyp, halyq turmys qamymen jappaı qalaǵa kóship jatyr. Onyń basty sebepteriniń biri – jumyssyzdyq. Aıtpaqshy, jumyssyzdar týraly statıstıkaǵa tolyq senýge bolmaıdy. Qanshama adam tirkeýsiz, jumyssyz júr. Aýyldyq jerlerde sharýalardyń qolda az-maz maly bar. Sonymen jan baǵyp júr. Kóp­shiligi memleketten zeınetaqy almaıdy, salyq tóle­meıdi. Sondyqtan statıstıkaǵa synı kózben qaraýy­­myz kerek.

Osy oraıda bizdi el joǵary biliminde demograf mamandardy daıarlaý máselesi tolǵandyrady. Bilýimizshe, bakalavrıat, magıstratýra, doktoran­týra baǵdarlamarynda osy baǵyt naqty aıqyndal­maǵan. Túıindeı kele aıtarymyz, otandyq demografııa ǵylymynyń damýyna atústi qaraýǵa bolmaıdy. Bul salany zamanǵa saı damytý – ýaqyttyń talaby.

Tımýr ÁPENDIEV,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh

jáne etnologııa ınstıtýtynyń jetekshi

ǵylymı qyzmetkeri, PhD