Ál-Farabı – kóshbasshy ǵulama

Qazaqstanda ál-Farabı muralaryna degen qyzyǵýshylyq, zertteý, nasıhattaý jumystary HH ǵ. 60-70-jyldarynan bastalyp, Qazaqstan farabıtaný­dyń álemdegi eń úlken ortalyqtarynyń birine aınaldy. Elimizdegi farabıtaný­­dyń basynda, negizgi uıtqysy, muralaryn tuńǵysh izdeýshi, máseleni kóterýshi re­tinde A.Mashanı men A.Kóbesov, Á.Álim­janov esimderi atalsa, al 1968 jyly QazKSR ǴA fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynda Ál-Farabı muralaryn zertteıtin shyǵarmashylyq top quryldy, onyń jumysyn UǴA korrespondent-múshesi A.Qasym­janov úılestirdi.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ómiri, ensıklopedııalyq ǵylymı mura­sy, rýhanı álemi onyń kózi tiri kezinde-aq sol zaman ǵalymdarynyń nazaryn ózine aýdara bastaǵan. Farabı ómirden ótkennen keıin bul zertteýler búginde álemniń alýan tilde jazatyn ǵalymdary shyǵarmalarymen tolyǵyp, «Farabı­taný» atty tutas bir ǵylym salasyna aınaldy. Farabıtanýdy quraıtyn sol murany shartty túrde bes topqa jikteýge bolady. Birinshi topqa ortaǵasyrlyq arab, parsy ǵalymdarynyń jazbalary kiredi. Ekinshi topty farabıtanýdyń taǵy bir úlken salasyn XIX-XX ǵ.ǵ. Mysyr, Sırııa, Lıvan, Iran jáne Aýǵa­n­­­stan ǵalymdary tolyqtyrdy. Fara­bı­tanýdaǵy úshinshi topty Batys avtorlary quraıdy. Bul saladaǵy Farabı murasyna qyzyǵýshylyq XV ǵasyrdan bas­taldy. Farabıtanýdaǵy tórtinshi topqa patshalyq Reseı jáne keńes zamanyndaǵy shyǵystanýshylar jatsa, besinshi topqa túrkitildes halyqtar ǵalymdarynyń eńbekterin jatqyzýǵa bolady. О́tken ǵasyrdyń ortasynda bul iske túrik oqymystylary bilek sybana atsalysty. Olardyń ishinde A.Atesh, K.Býrslan, N.Keklık, S.Anýar, H.Úlken, t.b bar. Ásirese Ahmed Ateshtiń «Farabı shyǵarmalarynyń bıblıografııasy» (1951), Zııa Úlkenniń «Islam fılosofııasynyń tarıhy» (1957), Nıhat Keklıktiń «Mantyq tarıhy» (1969) eń­bekteri – túrik farabıtanýynyń kósh basynda turǵan dúnıeler. Professor A.Ateshtiń bıblıografııasynda ál-Fara­bıdiń 160 traktatynyń aty atalyp, olar­dyń qashan, qaı jerde jaryq kórgeni nemese qaıda saqtalǵany jóninde tolyq maǵlumattar keltirilgen. Al XX ǵ. aıaǵy men XXI ǵ. basynda farabıtaný ǵylymyna ózindik úlesin qosyp júrgen túrki álemine tanymal belgili ǵalym, professor Bekir Qarlyǵanyń eńbekterin erekshe atap ótkenimiz jón.

Túrkııa farabıtanýshylary birinshi bolyp 1950 jyly Ankara jáne Ystan­bul ýnıversıtetterinde ál-Farabıdiń ómirden ótkenine 1000 jyl tolýyn keńi­nen atap ótti. Qazaqstandaǵy farabıtaný­shylardyń farabıtanýǵa qos­qan úlesine toqtalatyn bolsaq, bel­gili fara­bıtanýshylardyń bastaýy­men ál-Farabıdiń eńbekteri qazaq jáne orys til­derinde jaryq kórdi. A.H.Qa­sym­janov úılestirgen «fıloso­fııa ta­rıhy jáne Qazaqstandaǵy qoǵam­dyq-saıa­sı oılar» bólimi janynan quryl­ǵan ál-Farabı muralaryn zertteý shy­ǵar­mashylyq tobynda I.O.Muhammed (Iran), Eýropa til­deriniń mamany B.Iа.Oshe­rovıch, shyǵys matematıkasynyń mama­ny A.Q.Kóbesov, arabtanýshylar A.S.Iva­nov, K.H.Tadjıkova, N.Karaev syndy ǵalymdar boldy, sonymen qatar más­keýlik arabtanýshylar B.G.Ǵafýrov jáne A.V.Sagadeevpen baılanys ornatyldy. Osy ǵylymı shyǵarmashylyq toptyń arqasynda ál-Farabıdiń shy­ǵarmashylyǵymen, qoljazbalarymen mu­qııat tanysýǵa baılanysty zerdeli zertteýler bas­talyp ketti. О́tken ǵasyrdyń sońǵy shıreginde A.Qasymjanov, M.Býrabaev, Á.Derbisalıev, Q.Jaryqbaev, G.Shaı­muhanbetov, S.Satybekovalardyń eń­­bekteri qazaqstandyq farabıtaný keńis­tigin keńeıte tústi. Alǵash ret ál-Fa­rabıdiń «Fılosofııalyq traktat­tary», «Áleýmettik-etıkalyq traktat­tary», «Logıkalyq traktattary», «Mate­ma­tı­kalyq traktattary», sondaı-aq «Pto­lemeıdiń «Almagestine» túsinikteme» atty mırastary qazaq-orys tilderinde jaryq kórdi. 1970 jyldary keńestik qoǵamnyń akademııalyq ortasynda ál-Farabıdiń (870-950) fılosofııalyq murasyna erekshe qyzyǵýshylyq paıda boldy. Bir qaraǵanda, osy bir asyl mura Ortalyq Azııadaǵy oıshyldyń otanyn­da, sondaı-aq Reseı men búkil keńes odaǵyn­da zııalylar qaýymyna endi ǵana belgili bola bastaǵan nemese ejelden beımá­lim sııaqty kórindi. Bul qyzyǵýshylyq belgili bir dárejede Reseıde bilim al­ǵan jáne akademııalyq shyńdalýdan ót­ken ortaazııalyq fılo­softardyń óz óńirleriniń zııatkerlik kelbetin jasaýǵa degen umtylysynan týyndady. 1970 jyly Almatyda ál-Farabıdiń tańdama­ly fılosofııalyq traktattarynyń úzindileri­nen aýdarma jasaldy, odan keıin mate­matıka, áleýmettik-etıkalyq máseleler, logıka boıynsha traktattarynyń úzin­dileri jaryqqa shyqty. Budan ári keńes ıdeologııasy qaǵıdalaryna sáı­kes jasalǵan fılosofııa tarıhyna ál-Fa­rabıdiń qosqan úlesin qorytýǵa arnalǵan eńbekter paıda bola bastady.

Qazaqstanda ál-Farabı esimi XX ǵa­syrdyń jetpisinshi jyldary aıryq­sha tanymal boldy. Bul eń aldymen ál-Farabı ǵumyrnamashylarynyń IX-X ǵasyrlarda búgingi Qazaqstannyń aýma­ǵynda ornalasqan Farabty onyń otany dep sanaýyna baılanysty edi.

Osy tusta farabıtanýdyń kópshilik­ke beımálim bolyp kelgen betteri týraly Alashtyń birtýar azamaty Mustafa Shoqaıdyń búginge deıin belgi­siz bolyp kelgen maqalasy jóninde sóz aıt­paqpyz. M.Shoqaı ál-Farabıdiń «izgi qala» ilimin zerdelep, ǵylymı turǵy­dan qalaı negizdegen? Qaıratkerdiń bul ustanymy jalpy túrki murasyn ult­shyldyq jáne fashıstik ıdeologııaǵa ja­qyn­datý áreketinen qorǵap, qalaı saq­taǵany jóninde óz oılarymdy ortaǵa salý­dy jón kórip otyrmyn. Shoqaıdyń eýropalyq dostary ol qaıtys bolǵannan keıin jaryq kórgen bul maqalasyn óte joǵary baǵalaǵan. 1941 jyly M.Shoqaı «Túrkistan» dep atalatyn maqalasyn­da ál-Farabıdiń «Qaıyrymdy qalasy­nyń» úlgisin keltire otyryp, oǵan tamasha taldaý jasaıdy. Eýropa tilderin jetik meńgerý M.Shoqaıǵa sol zamandaǵy fılosofııalyq eńbektermen túpnusqada tanysýǵa, jekeleı alǵanda, fashızmniń órti laýlap turǵanyna qaramastan, olardy ózindik zamanaýı turǵyda túsinýge jol ashty. Osylaısha onyń qolyna ál-Farabıdiń ilimine qate silteme jasap, nasızm yqpalyndaǵy burys oıǵa burýdy kózdegen zertteýshi baron Karra de Vonyń kitaby qolyna túsedi. Sondaı-aq Karra de Vo ál-Farabıdiń izgilikti qoǵamy men nemis fılosofy Nıssheniń «ústin adamyn» («sverhchelovek») salystyra otyryp, qatar qoıady. Dúnıejúzilik soǵys aldynda, fashıstik úgit-nasıhat jaǵdaıynda bundaı oılar múddeli jaq tarapynan birden qoldaýǵa ıe bolyp, vermaht ıdeıasy úshin «jumys isteýi» múmkin edi. Kásibı zańger (Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń túlegi), aqıqat úshin kúresýshi Mustafa Shoqaı jarııalanǵan eńbekke óz oıyn bildirip, birden maǵynalyq jaǵynan sáıkessizdik baryn bildiredi. 1941 jyly jazylǵan onyń jazbalary keıinirek «Túrkistan» jýrnalynda orys tilinde jaryq kórdi. Onyń dostary men zamandastary M.Shoqaı qaıtys bolǵannan keıin, otanyn azat etýdi arman tutqan qazaq kúreskeriniń 60 jyldyq mereıtoıy qarsańynda «Túrkistan» degen atpen 1949-1950 jylǵy jeltoqsan aıyn­daǵy jýrnaldyń nómirine jarııalady. Bul basylym Mustafa Shoqaıdyń túr­kilerdiń mádenı murasyn janyn sala qorǵaǵandyǵyn, fashızm men rasızm­niń qaýiptiligin aldyn ala bilgendigin dá­leldeıdi.

Ál-Farabı iliminiń negizgi mánimen jaqsy tanys Mustafa Shoqaı batyl túr­de túrki oıshylyn qorǵaýǵa umtyldy. Eger Baron Karra de Vo: «Qoǵamdaǵy zorlyq-zombylyq pen kúshtiń róli týraly oılar ózgeshe kúıde Nıssheniń keıingi tujyrymdamalaryna jaqyn keldi», dep jazsa, Mustafa Shoqaı mundaı anyq­tamamen kelispeıdi. Shoqaı ashyq túrde: «Kúsh pen zombylyqqa jáne olardyń qoǵamdaǵy róline degen qatynas ál-Fara­bıde múlde basqasha, nemis fılosofyna qarama-qaıshy keledi. Eger Nısshe úshin izgilik (dobro) – joǵary toptyń tómen topqa bılik júrgizýi, ıaǵnı «ústin adamnyń» («sverhchelovek») qarapaıym adamdardan joǵary turýy bolsa, Farabı úshin kúsh pen zomby­lyq «adam fılosofııasyndaǵy qatygezdik aýrýy».

Qazaqtyń ulttyq ıntellıgensııasy úshin XX ǵasyr tarıhı zor mańyzǵa ıe. Orta­lyq Azııanyń kóshbasshy elıtasy ult­tyq memleketterdiń taǵdyryna degen jaýapkershilikti óz moıyndaryna ala bildi. Syrtqy basqynshylyqtan ıntellektýaldy muralardy, anyǵynda túrki teginen shyqqan ortaǵasyrlyq ǵulama ǵalym ál-Farabıdiń qaıyrymdy qala týraly ilimin de qorǵaý qajettigi týyndaǵanyn bildik. Túıindep aıtar bolsaq, Eýropaǵa eriksiz túrde emıgrasııaǵa ketýge májbúr bolǵan Alashtyń aıaýly azamaty M.Shoqaıdyń túrki mádenı murasyn, sonyń ishinde ál-Farabıdi nasıhattaý men tanytýda jankeshti is atqaryp ketkenin qashanda eske salyp otyrǵanymyz durys.

Oıymyzdy ári qaraı jalǵasty­rar bolsaq, ál-Farabı esimi Eýropanyń kóptegen elinde erteden tanymal bolyp, XII-XIII ǵǵ. ózinde-aq onyń fılosofııa­lyq traktattary ejelgi evreı jáne latyn til­derine aýdaryldy. Biraq ál-Farabı murasyn júıeli ári naqty zertteý onyń traktattarynyń mátini men aýdarmalaryn basyp shyǵarýmen qatar, zertteý jumystary XVIII-XIX ǵ.ǵ. ortasynda shyǵa bastady. Ortaǵasyrlyq Eýropa klassıkalyq ejelgi grek fılosofııasymen kóp jaǵdaıda ál-Farabı eńbekteri arqyly tanysty. Máselen, XII ǵ. kezinde onyń «Ǵylymdar klassıfıkasııasy» degen traktaty latyn tiline eki ret aýdaryldy. «Alfarabıýsa» – «Sananyń máni týraly», «Suraqtar negizi» jáne Arıstoteldiń «Fızıka», «Poetıka» eń­bek­terine jazǵan túsiniktemeleri, «Ba­qyt joly týraly» jáne logıkaǵa baılanysty traktattary men basqa eńbekteri XII ǵ. ­bastap XVII ǵ. deıin latyn tiline birneshe ret aýdaryldy. Ál-Farabıdiń keıbir traktattary osy kúnge tek latyn tilindegi aýdarmalar arqyly jetti, onyń arab tilindegi keıbir qoljazbalary, ókinishke qaraı, saqtalmaǵan.

Alǵash 1481 jyly Venesııada ál-Fa­rabıdiń rıtorıkaǵa qatysty eki traktaty latyn tilinde aýdarylsa, 1638 jyly Parıjde «Ǵylym týraly», «Sana jáne oılaý múmkindigi» traktattary taǵy da latyn tilinde basyldy. Keıingi ǵasyrlarda ustaz murasyna degen ynta báseńdep, 1836 jyly Avgýst Shmelders ál-Farabıdiń 3 traktatynyń arabsha túpnusqasy men latynsha aýdarmasyn basyp shyǵarǵannan soń bul ıgilikti is qaıta jalǵasyn tapty. A. Shmelderstiń izdenisterin onyń shákirti P.Bronle jalǵastyrdy.

XIX ǵasyr sońynda ustaz murasyna nemis ǵalymdary da basa nazar aýdara bastady. Alǵashqylardyń biri bolyp M.Shteınshneıder «Ál-Farabı» atty eńbegin jaryqqa shyǵardy. Degenmen ustaz eńbegin nemis oqyrmandary arqyly kúlli Eýropa jurtshylyǵyna keńinen tanystyrǵan asa kórnekti farabıtanýshy, nemis ǵalymy Frıdrıh Dıterısı boldy. Ol 1890 jyly London, Leıden, Ber­lın qalalarynda saqtalǵan qoljazbalar negi­zinde ál-Farabıdiń 8 traktatyn arab tilinde shyǵarsa, eki jyl ótken soń bul traktattardy nemis tiline aýdaryp, keń kólemdi alǵysózben jeke kitap etip bas­tyrdy.

F.Dıterısı 1890-1895 jyldary ustazdyń irgeli eńbegi «Qaıyrymdy qala turǵyndary» men fılosofııalyq trak­tattaryn jarııalady. Bul basylym­dy ál-Farabı eńbekterin búkil Batys jurt­shylyǵyna keńinen taratyp qana qoımaı, Eýropanyń áıgili fılosoftarynyń nazaryn ustaz murasyna aýdardy. Solardyń ishinde HH ǵasyrdyń basyndaǵy ataqty nemis fılosofy, «Eýropanyń kúıreýi» atty eńbektiń avtory Osvald Shpengler boldy.

Onyń bul eńbegi 1918 jyly jaryq kórisimen-aq avtordyń esimin áýeli nemis jurtyna, keıin búkil álemge máshhúr etti. Sonyń nátıjesinde O.Shpengler álem fılosofııasy moıyndaǵan HH ǵasyr oıshyldary qatarynan oıyp oryn aldy.

«Eýropanyń kúıreýinde» ál-Farabı esimi eki ret atalady. Alǵashynda álem tarıhynyń mıfologııasyna arnalǵan sa­lystyrmaly kesteniń «Aıaqtalǵan uly júıeler» bóliminde ál-Farabı esimi jaı ǵana atalyp ótse, keıin O.Shpengler: «Arab­­skıe myslıtelı zrelogo vremenı – a sredı nıh bylı pervostepennye ýmy, kak naprımer Al-Farabı», dep ustaz oıshyldyǵyna óte joǵary baǵa beredi (Shpengler O., Zakat Evropy. M., 1998, ss.104-274).

Shyndyǵynda, orta ǵasyrdan bastap, kúni búginge deıin Batys qoǵamynda ıslamdy hrıstıan, ıahýdı dinderine qarsy qoıý úrdisi joıylmaı keledi. Qasıetti «Quranda» olar «ahl ál-kıtab», ıaǵnı «ki­tap túsken adamdar» dep qurmetpen atalady. Islamda tórt kitaptyń tórteýi de («Quran», «Táýrat», «Zabýr», «Injil») qasıetti sanalyp, olarǵa qurmetpen qaraý usynylady. О́kinishke qaraı, keıbir Batys ǵalymdary muny kóre almaı, ıslamdy qaralaýdan tanbaı otyr. O.Shpengler ony durys baıqap, oryndy da ornyqty baǵa bergen. Bul, sóz joq, ál-Farabı muralaryn oqyǵannan keıin týyndaǵan pikir.

Otandyq farabıtanýda 1975 jyly Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1100 jyldyǵyna arnalǵan úlken halyqaralyq ǵylymı konferensııa Máskeý, Almaty, Baǵdad qalalarynda bolyp ótti. Sóıtip, Almaty az ýaqyttyń ishinde ál-Farabı muralaryn zertteıtin ǵylymı ortalyqqa aınalyp, ol jumystar shetel ǵalymdary arasynda keńinen tanymal boldy. Sondaı-aq 1975 jyly Máskeý qalasynda belgili shyǵystanýshy-ǵalym B.G.Ǵafýrov pen A.H.Qasymjanovtyń orys tilinde shyq­qan «Al-Farabı v ıstorıı kýltýry» atty kitaby arab-musylman fılosofııa­sy men mádenıetin ulyqtap, farabıtanýmen shuǵyldanýshy ǵalymdar arasynda úlken suranysqa ıe bolsa, al 1982 jyly Máskeý qalasyndaǵy «Mysl» baspasynan shyqqan A.Qasymjanovtyń «Al-Farabı» atty kitaby kópshilikke keńinen tanymal boldy. Sondaı-aq belgili jazýshy, qoǵam qaıratkeri Ánýar Álimjanovtyń «Ustazdyń oralýy» atty romany qazaq oqyrmandary arasynda úlken rezonans týǵyzdy.

Ǵasyrlar ǵulamasy, uly jerlesimiz ál-Farabı negizin qalaǵan orta ǵasyr mádenıeti men fılosofııasy óz dáýirinen ozyp, qazirgi kúnde adamzattyń rýhanı ıgiligi úshin qyzmet etýde. Ekinshi ustaz atanǵan ál-Farabıdi qazaq halqy maqtan tutady. Ol óziniń keremet ǵalam­dyq deńgeıdegi fılosofııalyq ilim­deri arqyly túrkilik oılaý, túrkilik dúnıe­tanym, túrkilik ın­tellekt múmkin­diginiń qanshalyqty jo­ǵary ekenin búkil Eýropaǵa pash etti.

Islam mádenıetiniń gúldenýi orta­ǵasyrlyq klassıkalyq ıslam fıloso­fııa­synyń iri ókilderi ál-Kındı, ál-Farabı, Ibn Sına, ál-Ǵazalı, Ibn Rýshd syndy alyp tulǵalardy ómirge alyp keldi. Eń bas­tysy, musylmandyq Shyǵys ellınderdiń uly rýhanı muralaryn keıingi urpaqqa jetkize bildi.

Orta ǵasyrdaǵy ıslam fılosoftary Arıs­totel men Platon taraktat­taryn arab tiline aýdaryp, Shyǵys pere­patetızminiń negizin qalady. Ispandyq perepatetızm ókilderi arab tilinen latyn tiline aýdardy. Bul aýdarma qoljazbalar búkil Eýropaǵa taratyla bastady. Keıingi urpaq esten shyǵa bastaǵan ellınderdiń rýhanı mádenıeti men erkin oılaýǵa, ómirge degen súıispenshilik kózqarastary negizinde tárbıelendi. Osy kitaptardan bastap ortaǵasyrlyq Eýropada renessans uǵymy dúnıege keldi. Renessans – ellınızmniń Eýropadaǵy órkendeýi. Ol ejelgi Grekııa men Islam áleminde bastaý alǵan genetıkalyq baı tuqym boldy. Osydan bastap batystyq alyp órkenıettiń alyp aǵashy ósip shyqty. Bul – Batys pen Islam órkenıetiniń suh­battasýynyń dáleli.

Biz ál-Farabı jáne onyń izba­sar­lary ejelgi grek fılosofııalyq mek­tepteriniń eńbekterine tek qana kommentarıı jasaýmen shektelip qalmaǵanyn bilemiz. Qazirgi kezdegi belgili nemis fılosofy Martın Haıdeger ortaǵasyrlyq musylman fılosoftary jaıly aıtqanda bylaı oı tujyrymdaıdy: «Árıne, olar­dyń (orta ǵasyr fılosoftary) Arıstotel fılosofııasyn túsinbedi degeni jalǵan bolar edi. Olar onyń fılosofııasyn jańa qyrynan ǵana kórip, qoımaı, oǵan jańa mánmen talǵam berdi», deıdi.

Demek ál-Farabı de jáne onyń izba­sarlary da ejelgi grek fılosofııasyn soqyr tanymmen zerttemeı, ony tereń túsine bildi.

Ál-Farabı Arıstotel men Platon­nyń, ál-Kındıdiń izin qýyp, fılosofııa men ǵylymnyń barlyq salasy boıynsha úlken jetistikke jetti. Onyń rýhanı álemi, ıntellektýaldy deńgeıi óz zamandastaryn tańǵaldyrdy. Ál-Farabı óz zamanyndaǵy óner-bilimniń eń asylyn tań­dap alyp, óz dáýiriniń shynaıy ensıklopedııasyn jasap berdi.

Máselen, ál-Farabıdi dúnıege ta­nyt­qan Mýzyka teorııasyna arnaǵan shy­ǵarmalarynyń biri – «Mýzykanyń úlken kitaby». Ǵulama bul eńbekte mate­matıkalyq tásilderdi paıdalaný arqyly mýzykalyq dybystardy tuńǵysh ret qaǵaz betine túsirip, mýzykalyq dybystardyń 12 garmonııasy týraly aıtyp, notany alǵash dúnıege keltirdi. Ál-Farabıdiń bul eńbegi HV ǵasyrda latyn tiline aýdarylyp, Eýropa mýzyka ǵylymy men óneriniń damýyna úlken áserin tıgizdi.

Endi ál-Farabıdiń áleýmettik-etı­kalyq oılaryna keletin bolsaq, etıkany ol eń aldymen jaqsylyq pen jamandyq­ty ajyratýǵa múmkindik beretin ǵylym dep qarady. Ǵulamanyń etıkalyq oılarynan tereń gýmanızmniń lebi esedi, ol adam balasyn jaratylystyń, búkil jan ıesi ataýlynyń bıik shoqtyǵy, son­dyqtan da ony qurmetteý, qasterleý kerek dep túsinedi. Ál-Farabı jasaǵan qorytyndynyń basty túıini – bilim, meıirbandyq, sulýlyq úsheýiniń birliginde. Ál-Farabıdiń pikirinshe, ǵylym men fılosofııa adamy bolý úshin qoıylatyn eń birinshi talap – adamnyń jan tazalyǵy, ar tazalyǵy, adamǵa, óz halqyna degen taza mahabbat, ǵylym men bilimge degen qushtarlyǵy men birliginde. Ál-Farabı óziniń «Baqyt jolyn silteý» traktatynda baqytqa, oǵan jetýge bastaıtyn jolǵa aıryqsha nazar aýdarady. Ál-Farabı tiri adamnyń baqyty týraly aıtady. Oǵan jetý úshin ózin-ózi jetildire otyryp, qıyn joldan ótýi kerek. Adamnyń tabıǵı qabileti ózdiginshe jaqsy qylyqty da, jaman qylyqty da isteýge birdeı múmkindik beredi. Adamnyń jetilýi minez-qulyqtyń jetilýimen úılese keledi, osydan kelip, baqytqa jetýmen minez-qulyqtyń je­tilýi arasynda baılanys týady. Bir sóz­ben aıtqanda, ál-Farabı adamdardyń kóz­degen maqsatyna jetýi onyń ózine ǵana baıla­nysty ekenin aıtady.

Ál-Farabı «Azamattyq saıasatta» adam qoǵamdaryn talqylaýdy qaladan bastasa, «Naqyl sózderde...» ol muny eń kishkene uıadan-otbasynan nemese úıden bastaıdy. Arıstotel sııaqty ol úıdi birneshe bólikke – eri men áıeli, qojaıyny men qyzmetshisi, ata-anasy men balasy, múlki jáne ıesi dep bóledi. Úıdiń ózine tán maqsaty bolady, biraq qalanyń bir bólshegi bolǵandyqtan, ol qala belgileıtin ortaq maqsatqa qyzmet etýge arnalady, sóıtip bul arada adamnyń óz basynyń múddelerin qoǵam múshelerine baǵyndyrý týraly pikir aıtylady. Bul jerde ál-Farabıdiń qala degenin memleket dep túsine otyryp, munda tek jeke bastyń múddeleri ǵana emes, qoǵam múddesin joǵary sanaýyn úlken bir azamattyqtyń, adamgershiliktiń kórinisi dep bilemiz.

Shyǵystyń uly oıshyly mura­la­rynyń qazaq dalasyna qaıta oralýy, memleket basqarý jónindegi qundy oılary ádiletti qoǵam qurýymyz úshin asa mańyzdy.

Jaqypbek ALTAIULY,

fılosofııa ǵylymdarynyń doktory,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ fılosofııa kafedrasynyń

professory