Ǵalamdaný úderisi aınalamyzdaǵy joıqyn ózgeristerdi, odan týyndaǵan jańa qaýip-qaterlerdi údete túsýde. Mundaı syn-asýlardan kez kelgen eldi tek myqty dıplomatııa ǵana súrindirmeı aman alyp shyǵa alady. Al dıplomatııasy joq nemese dıplomatııasy jarysqa túsý qabilettiligi turǵysynan álsiz elder nege ushyraıtynyn oılaýdyń ózi qorqynyshty. Mundaı paıymdarǵa kelýge dıplomatııa salasyndaǵy otyz jylǵy qyzmet tájirıbem kezindegi eki-úsh epızod túrtki boldy.
Eń alǵashqy epızod 1997-2000 jyldary Úndistanda dıplomatııalyq qyzmette kezikti. 1949 jylǵa deıin memleket retinde ómir súrip kelgen Tıbet eli dıplomatııaǵa qajetti kóńil bólmegenniń kesirinen QHR, Ulybrıtanııa jáne burynǵy KSRO-nyń bildirmeı bas qosqan úshtik kezdesýleriniń nátıjesinde bir-aq kúnde memlekettiliginen aıyryldy. Tıbet munyń qalaı bolǵanyn ózi de bilmeı qalǵan. 2013-2016 jyldary Indonezııada qyzmetpen bolǵanymda, osy eldiń AQSh-ta uzaq jyldar elshisi bolǵan Dıno Patı qurǵan úkimettik emes uıymnyń uıymdastyrýymen kezekti bir konferensııa ótti. Sol jıynda Dıno Patı sózin «Nelikten Indonezııa bes ǵasyr bóten eldiń otary boldy?» degen suraqtan bastap, «О́ıtkeni ındonezııalyqtardyń óz dıplomatııasy bolmady» degen jaýap qatýmen órbitti.
Dıplomatııaǵa jetkilikti túrde kóńil bólmeýdiń zardaby ult taǵdyryna orasan apat ákelgenin Mahambettiń 200 jyldyǵyna oraı Astanada ótken is-shara kezinde ádebıet abyzy, qaıratker Á.Kekilbaevtyń sóılegen sózinen ańǵardym. Ol kisi bir saǵattyń ishinde adamzattyń Afrıkadaǵy damýynan bastaǵan áńgimesin Qaroıǵa alyp kelip tiredi de, Reseı ımperııasynyń qoldanǵan saıası tehnologııasynyń saldarynan dıplomatııasy áljýaz Qazaq eliniń, sonyń ishinde Jáńgir hannyń áýeli qalaı bılikten aıyrylǵany, sońynan onyń bes balasynyń eki jyl ishinde belgisiz sebeppen ómirmen qoshtasqanymen aıaqtady.
О́tken tarıhty zerttep-zerdelemesek, el basyna túsken qasirettiń sebep-saldaryna úńilip sabaq ala almasaq, odan qorytyndy jasap, kóńilge toqı almasaq, qaıǵynyń odan beter qaıtalanbasyna kim kepil? «Kimde-kim alystaǵyny bilmese, jaqyndaǵyny da bilmeıdi, bótendikin bilmeı, ózińdikin de bilmeısiń» deıtin Shyǵys danalyǵyna súıensek, 1960 jyldary bastalǵan ǵylymı-tehnıkalyq nemese basqasha aıtqanda aqparattyq revolıýsııa ǵalamdanýdyń katalızatoryna aınalǵan búgingideı zamanda bolashaǵymyz baıandy, táýelsizdigimiz máńgilik bolýy úshin dıplomatııasy eń kúshti elderdiń ıgi tájirıbesin únemi elekten ótkizip otyrýǵa mindettimiz.
Zer salyp qarar bolsaq, zaman aǵymyna qaraı búgingi dıplomatııanyń aıla-ádisteri san túrlenip, jańa syn-qaterin ákep tosýda. Búginde shartarapqa taralǵan BAQ, jeliler men júıeler áleýmettik pen sımvoldyq qatynastardyń shıyrlanyp, jergilikti bolsyn, alys-qashyqtaǵy bolsyn oqıǵalardyń bir-birine yqpal etýine alyp keldi. Nátıjesinde, halyqaralyq qatynastardaǵy is júrgizýdiń jańa tásilderin qamtıtyn dıplomatııanyń jańa túrleri jıi qoldanysqa túse bastady. Atap aıtar bolsaq, dıplomatııa ekonomıkalyq, mádenıet, qoǵamdyq, paradıplomatııa, elektrondyq, jelilik jáne dıasporalyq bolyp bólindi.
Pýblıkalyq nemese qoǵamdyq dıplomatııa sheteldik qoǵamdyq sanada oń obraz qalyptastyrý kómegimen óz memleket múddesin alǵa jyljytatynyn kórýge bolady. Ol qoǵammen dıalog qurý arqyly eldiń ókilderin ǵana emes, sondaı-aq bıznes-qaýymdastyq, úkimettik jáne úkimettik emes, ǵylymı jáne mádenı uıymdar ókilderin, basqa da alýan túrli kategorııadaǵy azamattardy dıalogke tartady. «Jańa pýblıkalyq dıplomatııa» degen atpen damýdyń jańa kezeńine aıaq basqan dıplomatııanyń bul túri kóbine ózin jelilik ortada kórsetip otyr.
Elektrondyq dıplomatııaǵa kelsek, onyń túri san alýan. Olarǵa «tvıplomatııa» (twiplomacy), áleýmettik medıadıplomatııa (social media diplomacy), ınternetdıplomatııa (Internet-diplomacy) jáne taǵy basqalar kiredi. Sonymen qatar beınekonferensııalar men elektrondyq kelissózder júıesi barǵan saıyn belsendi paıdalanylyp keledi. Aıtalyq, Reseı SIM-niń «Vkontakte», «Facebook» áleýmettik jelilerinde, sondaı-aq «Twitter», «YouTube» jáne «Flicr»-de resmı saıttary men akkaýnttary bar. Elektrondyq dıplomatııa aqparat taratý men almasýdy qamtamasyz etetin elektrondyq quraldar kómegimen júzege asady. Iаǵnı maqsat-múddelerge qol jetkizýde aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardyń róli orasan zor. Aqparattyq ortaǵa jáne dıplomatııaǵa jańa tehnologııalardy endirýdi ıkemdeı bilý kún tártibine shyqqaly beri bul mindetterdi sheshý úshin, AQSh memlekettik departamentinde «XXI ǵasyrdaǵy memleketti basqarý óneri», Ulybrıtanııanyń Forın-ofısinde «Sıfrly dıplomatııa» jáne Kanadadaǵy «Ashyq dıplomatııa» syndy tıisti baǵdarlamalar qabyldandy. Kóptegen arnaýly ádebıet pen elektrondyq basylymdy, blok pen ınternet resýrsty ózine sińire otyryp, ǵalamdyq kommýnıkasııaly zamanaýı álemniń jaqsy sıpatyn bere alatyndyqtan, elektrondyq dıplomatııany pýblıkalyq dıplomatııanyń quramdas bóligi dep qaraıtyndar da kezdesedi.
Paradıplomatııa nemese óńirlik dıplomatııa túrli el óńirleriniń halyqaralyq uıymdarda jáne basqa da birlestikterge, sondaı-aq yntymaqtastyqtyń shekaralyq, óńiraralyq jáne transóńiraralyq alýan túrlerine qatysýlarymen baılanysty týyndaıdy. Mundaı dıplomatııanyń negizin geografııalyq jaǵdaılar, ekonomıkalyq damý, sondaı-aq resýrstarmen, tehnologııalarmen, tájirıbemen, kásipqoı kadrlarmen almasý múmkindikteriniń uqsastyǵymen aıqyndalǵan faktor quraıdy. Mysalǵa mundaı dıplomatııany TMD elderi, Reseı jáne Eýropa óńirlerinen kóre alamyz.
Jelilik dıplomatııa termıni is júrgizýdegi jańa prınsıpti bildirý úshin reseılik syrtqy saıasatta qoldanylady. Aıtalyq, buryn negizgi dánekerlik kontaktiler joǵary nemese uıymdar deńgeıinde júrgizilse, endi túrli el mınıstrlikteri men vedomstvolary bir-birlerimen tikeleı jáne naqty baǵdarlamalar boıynsha baılanysqa túse alady. Alaıda jelilik dıplomatııany basqasha túsiný joly (Net diplomacy) da bar. Onyń elektrondyq dıplomatııadan aıyrmashylyǵy – zamanaýı kommýnıkasııa quraldaryn jaı paıdalanyp qana qoımaıdy, sonymen qatar oryn alǵan oqıǵaǵa qatysty belgili bir kózqaras pen qundylyqtardy álem óńirleri men túrli el úshin ártúrli tilderde jaıyp, taratatyn saıttar, jańalyqtar men basqa da elektrondyq resýrstar qurý bolyp sanalady.
Zamanaýı álemde jelilik ózara yqpaldasý alýan aktorlardyń, sonyń ishinde memleketterdiń, úkimettigi bar, úkimettik emesi bar halyqaralyq uıymdardyń, transulttyq korporasııalardyń, sondaı-aq túrli áleýmettik ındıvıdter men toptardyń arasynda júrip jatyr. Sóıte tura zertteýlerde «ózara yqpaldasý jeli» uǵymy ornyna «saıası jeli» uǵymy jıi kezdesedi. Bul uǵymnyń eki máni bar: «policy network» – strategııa, baǵyt-baǵdar, kýrs, is-áreket jospary syqyldy keń uǵymdaǵy saıası jeli; «political network» – tek qana saıasat salasyna qatysy bar tar uǵymdaǵy saıası jeli.
«Saıası jeli» termıniniń qos máni de zamanaýı halyqaralyq álemdegi bolyp jatqan san alýan úderis pen zańdylyqty tolyqqandy kórsete almaıdy. Onyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, jelilik ózara yqpaldasý tek saıasatqa emes, qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyna da qatysty. Ekinshiden, jelige qatysýshylardyń quramyn, olardyń erekshelikterin, olar baǵalaıtyn qundylyqtar men kózdeıtin múddelerdi sanaqqa almaı, barlyq nazardy tek úderiske jıyntyqtaý durys bolmas edi. Úshinshiden, jelidegi baılanys kópshilik jaǵdaıda qoǵamdyq ómirdiń eki jáne odan da kóp salasyn qamtıdy jáne keshendi sıpatqa ıe. Jelilik ózara yqpaldasýǵa túrli ınstıtýttyń, toptyń jáne qaýymnyń ókilderi qatysatyndyqtan, shyn mánisinde ol áleýmettik jeli bolyp sanalady.
Qalyptasý ústindegi jańa ortadaǵy dıplomatııa baǵyt-baǵdarynyń qundylyqtaryna keler bolsaq, memleketter, halyqaralyq uıymdar, qoǵamdyq birlestikter jáne tipti halyqaralyq baılanysqa túsken jeke adamdar arasyndaǵy jelilik ózara yqpaldasýlar ǵana kelesi onjyldyqta halyqaralyq qatynas damýynyń aıqyndaýshy faktoryna aınalmaq.
Mursal-Nábı TUIаQBAEV,
Qazaqstan dıplomatııalyq qyzmetiniń eńbek sińirgen qaıratkeri