Aýyldyń qadirin arttyratyn kadr qaıda?

О́ńirlerde bos jumys oryndarynyń sany artty. Máselen, bir aıda Túrkistan oblysynda bos jumys oryndarynyń sany 15,3 myńǵa deıin jetip, 170%-dy, al Almaty oblysynda 10,6 myńǵa deıin ósip 105%-dy qurady. Bul rette bir aıdaǵy ornalastyrylǵan barlyq bos jumys ornynyń 44%-y tórt óńirge – Túrkistan, Almaty oblystary men Astana, Almaty qalalaryna tıesili

Eldegi jumyssyzdyq deńgeıi ekono­mıkaǵa áser etedi. Iri qalalarda jumys tabý – asa qıyn sharýa emes. Sondyqtan jumyssyzdyq jaıly oı qozǵasaq, áýeli aýyldaǵy jastardyń ahýaly alańdatady. Aýylda burynǵydaı myńǵyrǵan mal ustaıtyn sharýalar azaıdy. Egin egip, rekordtyq kórsetkishke jetetinder neken-saıaq. Shalǵaıdaǵy eldi mekenderdiń sharýasy osy­laı shatqaıaqtap turǵan soń, eki qolǵa bir kúrek tappaı júrgen jastardyń qata­ry da arta bermek.

Meıli, jumys tabylǵan kúnniń ózinde jalaqysy mardymsyz sharýaǵa jastardyń barǵysy joq. Jumys izdegen bozbala men boıjetken qalaǵa aǵylady degen boljamdy baılamǵa bir mysal osy. Qalaǵa jastar ýaqytyn bos ótkizip, tamaq asyraý úshin barmaıdy. Áıtpese aýyl jas­tarynyń deni qurylysta nemese taksı júr­gizýshisi bolyp eńbek etetinin qala tur­ǵyndary da bilip qaldy. Eldegi jumys­syz­dyqqa, árıne, birneshe faktor áser etedi. Áıtse de, naryq zamanynda aýyl jas­tarynyń qalaǵa aǵylýyna eń áýeli tur­mystyń tapshylyǵy túrtki bolyp otyr.

Jýyrda Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrligi jeltoqsanda Elektrondy eńbek bırjasyna 106,1 myń bos jumys orny jáne 36,6 myń túıindeme ornalastyrylǵanyn habarlady.

Osylaısha, aldyńǵy aımen salys­tyr­ǵan­da suranys 16%-ǵa ósip, al usynys 27%-ǵa tómendegen eken. Osy statıstıkaǵa júginsek, 2021 jylmen salystyrǵanda bos oryndarmen qatar túıindemeler sany da kóbeıgen. Salalar bólinisinde kadrǵa suranys aýyl sharýashylyǵynda (13,3 myń bos oryn), orta bilim berý salasynda (9,8 myń bos oryn) jáne basqa da qyzmet túrlerinde (10,3 myń bos oryn) tirkelgen. «Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» AQ basqarýshy dırektory Aleksandra Mol­chanovskaıanyń aıtýynsha, keıingi aı­larda bos jumys oryndary tipten kó­beı­gen.

– О́ńirlerde bos jumys oryndarynyń sany artty. Máselen, bir aıda Túrkistan oblysynda bos jumys oryndarynyń sany 15,3 myńǵa deıin jetip, 170%-dy, al Almaty oblysynda 10,6 myńǵa deıin ósip 105%-dy qurady. Bul rette bir aıdaǵy ornalastyrylǵan barlyq bos jumys ornynyń 44%-y tórt óńirge – Túrkistan, Al­maty oblystary men Astana, Almaty qalalaryna tıesili, – dedi ol.

Sol sekildi jeltoqsan aıynda elordadan basqa óńirlerde jumys izdegen jurttyń azaıǵany baıqalady. Mysaly, Almaty (48%), Qaraǵandy (7%), Shyǵys Qazaqstan (45%) jáne Túrkistan oblystarynda (45%) túıindemeler sany azaıǵan. Bul rette Túrkistan oblysy (3,3 myń), Almaty qalasy (3,4 myń) men Astana qalasy (5,7 myń) jarııalanǵan túıindemeler sany boıynsha kósh bas­taǵanyn aıta ketkenimiz jón. О́tinish berýshilerdiń belsendiligi óńirler bo­ıynsha genderlik jaǵynan da ártúrli bolǵan. Eger Batys Qazaqstan (69%), Atyraý (65%), Ulytaý (62%) jáne Aqtóbe oblystarynda (61%) er azamattar túıindemelerin jıi ornalastyrsa, al qyzmet kórsetý salasy basym Shym­kent (59%), Astana (53%) qalalary, Abaı (56%) jáne Almaty oblystarynda (53%) áıelderdiń basymdyǵy tirkelgen. Túıin­demelerdiń úshten birine jýyǵy 16 jas­tan 28 jasqa deıingi jastarǵa (10,8 myń), 42%-y (15,5 myń) orta jastaǵy nemese (44 jasqa deıingi) izdenýshilerge tıesili. Túıin­demelerdiń tek 9%-y (3,3 myń) zeınet jasyna deıingi azamattardan túsken.

Elektrondy eńbek bırjasyndaǵy má­li­metke sáıkes, jeltoqsanda eń jo­ǵary jalaqyny bas dırektorlar (2,8 mln teńge), taýar jınaqtaýshylary ( 2,4 mln teńge), tereze montaj jasaýshylar (1,8 mln teńge) kútken. Al jumys berýshiler tarapynan joǵary jalaqy ónerkásip sala­syn­daǵy seh bastyqtaryna (832 myń teńge), bas tehnologterge (700 myń teńge), tehnıkalyq sala basshylaryna (650 myń teńge) jáne ónerkásiptik alpınısterge (650 myń teńge) usynylypty. Qarap otyrsaq, óndiris, tehnıkalyq ma­man­dyqtarǵa suranys joǵary. Jel­toqsan aıyndaǵy kórsetkishke qaıta oral­saq, kadr­larǵa suranys artqanyn ań­ǵaramyz. Buǵan ásili qolaısyz qys mezgili áser etken bolar.

Qyzyl dıplomnan qaıyr bolmady

Jumys izdegen jastar aýylda, meıli qalada da ara-tura kedergige tap kelip jatady. Sebebi el ishinde, jas­tar arasynda tanys-tamyrsyz jumys tabý qıyn degen túsinik bar. Ásirese keshe ǵana oqýyn tamamdap, dıplomyn qolǵa alǵan jas mamannan eńbek ótilin surap sarsańǵa salatyndar kezdesedi. Teorııalyq bilimin jetildirip, túıgen-bilgenin is júzinde shyńdaýǵa myqtap bekingen jigerli jas­tan eńbek ótilin suraý on oılanyp, myń tolǵansań da aqylǵa syımaıdy. Jumys ornynyń tabal­dyryǵynan taýy shaǵylyp, beti qaıtqan jastyń keıin mamandyǵy bo­ıynsha jumys isteýge asa nıetti bol­maıtyny – osydan. Joǵary oqý ornynda tórt jyl úzdik oqyp, keıin ás­ker qa­ta­ryn­da azamattyq boryshyn ótep kelgen jas maman Erlan Nurlanov ta oqý jylynyń basynda mektepke jumysqa ornalasýǵa oqtalypty. Biraq...

– Stýdent kezden mamandyǵym bo­ıynsha bilim berý ortalyǵynda ju­mys istedim. Keıin áskerge bardym. Áskerden kelgen soń tamyzda qazaq tili men ádebıe­ti pániniń muǵalimi bolyp mektepke jumys­qa ornalassam degen oı keldi. Soǵan nıet­te­nip júrgende qaladaǵy bir gımnazııa mektepke muǵalim izdep jatqanyn estip, bardym. Salada «pedagog-moderator» degen biliktiligim bar. Stýdent kezden ob­lystyq, res­pýb­lıkalyq baıqaýlarda jeń­gen júl­delerim jetkilikti. Qyzyl dıp­lom da  qolda. Jumysqa qabyldaýdyń jańa krıterııleri jas mamandarǵa tıimsiz be, áıteýir ózim kózdegen mektepke qa­byldanbadym. Biraq keıin sol bos orynǵa JOO-ny jýyrda tamamdaǵan, bilik­tiligi joq ózge mamandy alypty. Osydan-aq tanys-bilistiń yqpaly júrip tur­ǵanyn ańǵarýǵa bolady emes pe? Qalaı degende de sol oqıǵadan keıin mektepten kóńilim qaldy. Onyń ústine stýdent kezde eńbek etken bilim berý ortalyǵynyń basshylyǵy jalaqymdy kótermelep, ba­ryn­sha qaraılasyp jatyr. Osy salada aýylda eńbek etip júrgen kýrstas dos­tarymyz da dıplomyn alǵanda osyndaı qıyn­dyq­tarǵa tap kelgenin aıtady, – dedi jas muǵalim.

Bul bir ǵana mysal, degenmen birneshe býyn jastyń aldynan shyqqan ótkel dep aıtsaq bolady. «Sheberdiń ınesi de, soqqan kúımesi de altyn» degen. Sóz joq, óz sala­synda shyńdalyp, ysylǵan, isin jetik biletin mamandarǵa suranys joǵary. Mun­daǵy másele, eńbek ótili joq jastarda bo­lyp tur. Al aýylda tu­raq­ty jumys iz­degen jas kóp.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstr­liginiń ǵylym komıteti, ekonomıka ınstı­tý­­tynyń bólim meńgerýshisi Aısulý Tursyn­baıqyzynyń aıtýynsha, aýyl aza­mat­­tary kóbine maýsymdyq ju­mys­tarǵa ara­­lasyp, qys aılarynda omalyp úıde otyrady eken.

– Alys aımaqtarda, eldi mekenderde jumyssyzdyq máselesi ózekti. Sebebi onda jumyspen qamtý baǵdarlamalary kóbine ýaqytsha iske asady nemese sýbsıdııa alatyn sharýalar sýbsıdııa bitken soń irkilip qalady. Keıde jumyspen qamtý baǵdarlamalary shalǵaı aýyldarda oıdaǵydaı iske aspaıdy. Bul qalaı desek, kóbine turǵyndar áleýmettik baǵ­darlamalarǵa qalaı qatysý kerek ekenin bilmeı jatady. Aýylda tu­raq­ty jumysy bolmaǵan soń jastar ne isteıdi? Árıne, megapolısterge aǵylady. Bizdińshe, qa­la­ǵa keletin jas­tardy ýaqytsha tir­kep, qalasa qaıta mamandyq alýǵa, bel­­gili bir kásipti meńgerýge jaǵdaı ja­sa­saq, nur ústine nur bolar edi. Árıne, eldi mekenderdegi jumystyń eńbekaqysy táýir bolsa, jas­tar qalaǵa aǵylmas edi. Sondyqtan aýyl­ǵa turaqty jumys oryndary qajet. Ká­sip­tik bilim beretin uıymdar jastardyń bilim sapasy men óndiristik tájirıbesine kóbirek kóńil bólse durys. Ol úshin kolledj basshylyǵy iri kásiporyndarmen tyǵyz baılanys ornatqany jón. Sebebi aýylda shákirtaqy úshin oqýǵa túsken jas­tar eńbek naryǵynda jumyssyz qalyp jatady. Kásiptik bilimi bar jastardyń arasynda jalaqynyń azdyǵyn aıtyp, óziniń mártebesin tómen sanap, ekonomıst, zańger mamandyǵyn oqyp jatady. Shyntýaıtynda, olardyń da eńbek naryǵyna qajettilik shamaly, – deıdi A.Tursynbaıqyzy.

Shetki aımaqtarda úı irgesindegi sha­ǵyn sharýashylyǵyna úılestirip, ózin-ózi ju­myspen qamtyp otyrǵan azamattar barshylyq. Bul qatarda merzimdik jumystarǵa aralasatyndar bar ekenin aıttyq. Al shyn mánisinde olardyń turaq­ty jumysy joq. Osyǵan qatysty áleý­met­tanýshy Baqyt Álmuratov bir­qatar derekti alǵa tartty.

– Jumyssyzdyq máselesi – qoǵamda keshe ǵana paıda bolǵan joq, burynnan bar másele. Byltyr eldegi jumyssyzdyq deńgeıi 4,9% boldy. Bul kórsetkish qansha­lyq­ty shyndyqqa janasatynyn áli de egjeı-tegjeıli zertteý qajet. Sebebi osy statıstıka tek jumyspen qamtý or­ta­­lyq­taryna qaıyrylyp, tirkelgen aza­­mat­tardyń esebinen shyǵyp otyr. Beıresmı jumyssyz júrgenderdi de nazardan tys qaldyrmaýymyz qajet. Salystyrmaly túrde qaraıtyn bolsaq, TMD elderi ishinde elimiz jumyspen qamtý kórsetkishi boıynsha aldyńǵy qa­tarda. Alysqa uzamaı-aq qoıalyq, aǵaıyn-týys, dos-jarandardyń arasynda da jumyssyz júrgender barshylyq. TMD elderin mysalǵa alsaq, 2015 jyly eli­mizde jumyssyz deńgeıi 4,2% boldy. Sol jyly Reseıde jumyssyzdyq deńgeıi – 9,6%, Ázerbaıjanda – 10%, Ýkraı­nada – 12,5%, Qyrǵyzstanda – 13%, Tájikstanda 15,5%-dy qurady. Bul – 8 jyl burynǵy kórsetkish. Al endi sol ýaqytta Eýropa elderinde ju­mys­­syzdyq deńgeıi 18,1% sheńberinde bolypty. Osy málimetter Eýropa el­deri shynaıy statıstıka usynatynyn ańǵar­tady. Árıne, jumyssyzdardyń qatarynda eńbekaqysyn kúndelikti qol­ma-qol alyp otyrǵandar bar. Muny biz turaqty jumys dep qabyldamaýymyz kerek. О́ıtkeni jumysy bar azamattyń zeınetaqy qoryna aqsha túsýi kerek. Ju­mys berýshi tarap eńbek shartyna saı ju­mysshynyń qaýipsizdigine kóńil bólýi qajet. Bizde santehnık, dánekerleýshi mamandarǵa suranys joǵary. Sóıte tura osy salany meńgerip, jumyssyz júrgender kóp. Jumyssyzdyqtyń artýyna taǵy bir sebep – suranys joǵary mamandyqtarǵa jastardyń tartylmaýy­nan. Azamattardy jumyspen qamtýǵa sybaı­las jemqorlyq máselesi de keri áser etedi. El arasynda «myna jumysqa ornalasý úshin mynadaı soma berý kerek ekensiń» degen saryndaǵy pikirler oqtyn-oqtyn jazylyp, aıtylady. Biz ashyq qoǵam qurýǵa umtylǵanymyzben sybaı­las jemqorlyqqa qarsy ımmýnıtet qa­lyptastyra almadyq, – deıdi áleý­met­ta­nýshy.

B.Álmuratov elde áleýmettik jaǵ­daıy orta tap qalyptaspasa, ashyq qoǵam qurý qıyn ekenin alǵa tartady. Aýyl­da da solaı, orta jáne shaǵyn kásip­ker­lik damymasa, jumyssyzdyq deńgeıi tómendemeıdi. Búginde halyqtyń 40 pa­ıyz­ǵa jýyǵy aýylda turady eken. Son­dyq­tan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aýyldaǵy áleýmettiń máselesin nazar­ǵa alyp otyr. Qazirdiń ózinde aýyl sharýa­shylyǵyn damytýǵa arnalǵan keshendi is-sharalar, pılottyq jobalar jemisin berip jatyr. Sharýalardyń tabysyn arttyrýǵa oraılastyrylǵan jobalardan bólek bos jatqan jerlerdi memleketke qaıtarýǵa myqtap kóńil bólingenin bilemiz. Buǵan qosa bıyl is bastaýǵa nıetti jastarǵa jeńildetilgen nesıe beriledi. Endi Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes aýyldy damytýdyń 5 jyldyq jospary naqtylanyp bastalsa, aýyldy órkendetý isine úles qosýǵa nıetti jastar qol qýsy­ryp qalmas.