TOLYQ ADAM

Boztorǵaı shyryldap, tań atty. Taǵy bir jaryq kún keledi. Bısmıllá, ırahman ırahım! Búgin... Tús kórippin. Toı ma, áldeqalaı bir jıyn, yǵy-jyǵy halyq. Osynyń ishinde Rymǵalı júr. Rymǵalıdy syrtynan kórip tursam da (ómirden kóshkenin sezem be), janyna jaqyndaı almaımyn. Sony ańdaǵandaı Rymǵalı: – Áı, Qara qypshaq Qobylandy (ol meni osylaı atasa, men ony “RNN” deıtinmin. Iаǵnı, Rymǵalı Nurǵalıuly Nurǵalıev degenim – Q.S.), nege alystap tursyń, kel, jaqynda beri! – deıdi anadaı jerden baıaǵy ózimsı sóıleıtin daǵdysymen. Sózi ádettegideı iri, ór! Tartynshaqtaımyn. Aıaǵym júrmeıtindeı. Býlyǵyp, únim shyqpaıdy. Osy kezde Rymǵalı maǵan taqap kelip: – Bilem, bilem, sen meniń jetpis jyl­dy­ǵyma baılanysty maqala jazam dep qınalyp júrsiń-aý osy, nesine kóp tolǵanasyń, Abaıdyń atalary toqtap, at shaldyrǵan óńirdi sıpatta, sosyn basta sóz basyn anaý ertedegi ekeýmizdiń Torǵaıǵa barǵan sapardan. Arada qansha zaman ótken... Kóńilden óshpeıtin kezdesýler... Anań Márzııa sheshemizdiń qolynan dám tatyp em... “Ahań, Jaqańdardy kóp suraıdy ekensiń. Baıqashy, qarǵam” – dep, maǵan jany ashı sóıleıtin jaryqtyq, áýlıe ana edi-aý! – dep, áńgimeni alystan oraǵyta bastaı ber­ge­ninde, qasymyzǵa bir jigitter shoǵyry kelip qosyldy. Bári de “Reke, Reke” dep qaýmalaı, Rymǵalımen amandasyp, japatarmaǵaı sálem berip jatyr. Sóz bólindi. Osy eki aralyqta araǵa jáne bireýler kılikti me, oıanyp ketippin... Tús degen de bir eles, este keıde saqtalyp, keıde jadyńnan tez óshedi. Biraq álgindegi Rym­ǵalıdyń túr-túsi kádimgi óńimde kórgendeı kóz aldymda saqtalyp, onyń bastaı bergen áńgimesi qulaǵymnan keter emes. “Rymǵalıdyń aramyzǵa kelip, bizben sóılesip júrgeni – elimen, jur­ty­men, dostarymen árdaıym birge ja­saı­ty­nynyń belgisi, rýhy tiri! – deımin oıanǵasyn túsimdi jaqsyǵa joryp. – Qaıran dostyń arýaǵy jelep-jebep júrgeni ǵoı...” О́tken umytylmaıdy. 1964 jyldyń jazy. Oqý bitirisimen (1963 j.) men Almatyda qalyp, “Qazaqstan pıoneri” gazetinde jumys isteıtinmin. Rymǵalı “Lenınshil jastyń” Sol­tús­tik oblystar boıynsha tilshisi, Aqmolada tu­- rady. Jolsaparmen júrgen men Aqmolaǵa kelip, sodan ári eki dos Qostanaı jaqty ara­laýǵa shyqtyq. Eldi betke alyp kelemiz. Qostanaı- Torǵaı meniń týǵan óńirim. Jol uzaq. Dosymyz – qyzyl tildiń shesheni. Oıy qashaǵannyń uzyn quryǵyndaı alǵa ozyp otyrady. Sózge júırik qoı Rymǵalı. Jol boıǵy áńgime tizginin Rymǵalı ustaǵan. Jastyqtyń kóńil qusy shartarapqa quı­qyljıdy. Ystyq qaırat, jyly júrek jet­kilikti. Dáýrendi kúnderimiz... Rymǵalı birde ózi, birde Abaı bop shyrqap, sorǵalaı tamyl­jytyp, sýdaı tunyq sulý áńgime tıegin aǵytyp keledi. Shákárim – Rymǵalıdyń Abaıdan sońǵy syıynar piri ekenin osy saparda anyq ańǵar­ǵandaı boldym. Abaı nárin boıyna mol jıǵan dosymyz sálden soń qazaqtyń bas aqy­ny­nyń “Nurly aqyl” deıtin uǵymyn Shákárimniń “Saý aqyl” deıtin sózimen sabaqtastyra aıtyp ketedi. “Abaıdyń “nurly aqyly” men Shákárimniń “saý aqyly” – tyń sóz, entelehııalyq uǵym!” deıdi jáne. Endi qalaı tyńdamassyń. Dos áńgimesin shabytty aıtady. Jáne kóńilge túrli oı tastap otyrsa – eltısiń árıne. Rymǵalı asqan yntyzarlyqpen Torǵaıda Ybyraı Altynsarın óz qolymen salǵan mek­tep­ti kórip tamashalady, qyzyqty. “Osy qalaı degen kisiden” Ahań-Jaqańdy qazbalaı su­ras­ty­ryp júrdi. Ol tusta Ahmet Baıtursynov pen Mir­jaqyp Dýlatov aqtalmaǵan, jurttyń aýzyn ba­ǵyp sóıleıtin kezi. Bizdiń dos soǵan qara­mas­tan, arystardyń týǵan jerinde tópeleı suraq jaýdyrady. Talaptyny el tanıdy. Rymǵalıdyń sóz ustaǵan qalpyn baıqaǵan aqsaqaldar jaǵy bil­genderin aıap qalǵan joq, ásirese meniń she­shem ózi kózi kórgen jyldar shejiresin shy­jym­daı shyǵarady. Qyzdy-qyzdy áńgime 1928-ge oıysqanda anam óz ákesi Baıtursynnyń kon­feskege ilikkenin, inisi Júsipnazardyń “halyq jaýy” atanyp, 1937 jyly atylǵanyn, óziniń 1939 jyly kolhozdyń 40 buzaýy órtke ket­ke­nin­de isti bolyp, abaqtyda otyrǵanyn aıtqanda Rymǵalı ábden uıydy. – Aý, sonda myna Qoǵashty qaıttińiz? – Qoǵabaıjandy úsh mezgil túrmege ákep emizdirip alatyn. Abaqty zańy qatań! Ol jyl­dar­dyń nesin aıtasyń, qarǵam, – deıdi anam ót­kendi esine qınala túsirip. – Emshekten amal­syz­­dan erte aırylǵan balapanym alty aı­ly­ǵynan ájesiniń baýyrynda ósti. Meniń atymdy ataı­tyny da sondyqtan, betin qaqpadyq qulynymnyń... Eldi eki aptadaı erkin araladyq. Sol saparda Rym­ǵalı Ahań (Ahmet Baıtursynov) tóńi­re­gin­de­gi áńgimege asa zeıin qoıa zer saldy. Shejiresin jazyp aldy. Kónekóz qarııalar Ahmet Baıt­ur­sy­novtyń túp atasyn arǵy Shaqshaq Jáni­bek­ten, sodan sońǵy Amanjol babadan órbitip, ber­tin taratqanda Ahańdy Úmbeteıge ákep ti­reı­di. Úmbeteıdiń Aralbaıy, onyń Tańbaıy. Tań­baı­dan Shoshaq, Shoshaqtan Aqtas, Aqtastan Baı­tursyn, Baıtursynnan Ahmet taraıtynyn estidi. Áńgimeden áńgime týady. Ahańnyń “Aqqum” ánin tyńdaǵanda el aýzynan án keıipkeri Ińkár qyzdyń Tory Qypshaqtyń Bessarysyna ja­ta­tyn ánshi-kúıshi Bógembaı saldyń qyzy ekenin, Bógembaıdan Dúısenbaı men Ińkár týatynyn bildi. Bul derekti de Rymǵalı qalt jibermedi. Bá­rin qoıyn dápterine jazyp alyp otyrdy. Maǵan: “Sen osy taqyrypqa nege pesa jaz­baı­syń” dep, meni qaırap qoıady. — Naǵyz ma­hab­bat, tragıkalyq spektakl shyǵar edi-aý... Budan sońǵy Rymǵalıdyń yntaly taqyryby – Torǵaı dýanyndaǵy aqyndyq mektep boldy. Ýaq Jumabaı, Esenjol Januzaquly, Seıdahmet Beı­senuly, Qubash Shalbaıuly, Ábiqaı Nur­ta­za­uly, Kúderi Joldybaıuly, Qashqynbaı Qa­zuly, Ábdirahman Imanqululy – Ahmet Baıtursynovtyń ustazdary. Bul málimetterdi de Rym­ǵalı shet qaldyrmaǵan. Dosymyzdy Ahań­nyń tustas aqyndary: Kúderi, Qutjan, Faı­zolla, Sát, Álsúgirdiń Atyraýy, Rsaldynyń Ibragımi, Baspaqtyń Ýálisi, Júsip, Aıap, Shań­dy­aıaq, Qııaqbaı, Nurhan aqyn jyrlary da qyzyqtyrdy. Kýrstas dosymyz Baıtursyn Ilııasovtyń (Baıtursyn ol kezde Qaraǵandyda qyzmette-tin) dýan ortalyǵynda turatyn áke-sheshesine sálem bere barǵanymyzda, aqkóldik bir kónequlaq qarııa Rymǵalıǵa: – Balam, arabsha tanysań, mynany oqyp bershi, – dep, sarǵaıǵan eski qaǵazdy usyndy. Rymǵalı bir mezet ári-beri qarap kórdi de, ábden búktetilip tozǵan qaǵazdaǵy jazýdy júrgizip oqı jóneldi: Ne jazyp em, qudaı-aý, men qazaqqa, Munshama ǵyp salǵandaı bul azapqa?! Adamshylyq esebine kirisip, Qoly jetsin degenim be azatqa? Jón kórsettim qazaq degen ulysqa, Jol siltedim jaqyn emes alysqa. “О́zge jurttar órge qadam basqanda, – Dedim, – sen de qataryńnan qalyspa!” Bar ma, qazaq, munan basqa qylǵanym? Neńdi shashtym, neńdi buzdym, bylǵadym? Ashtan ólgen atalaryń bar ma edi, Tamaq úshin satqan sirá ımanyn. Kóń tasyǵan kók esekter, bárińe, Qaldyrmastan jaǵalaı jas kárińe. Úrim-butaq násilińe qalǵandaı, Nyq basylar ketpeıtin mór tánińe. ... Qınamaıdy abaqtyǵa japqany, Qıyn emes darǵa asqany, atqany. Maǵan aýyr osylardyń bárinen, О́z aýlymnyń ıtteri úrip, qapqany! Rymǵalı arab ǵarpimen jazylǵan qaǵazdy aldymen ejeleı, sońynan júrgizip oqı bas­ta­ǵan­nan-aq meniń kóz aldymnan ýnıversıtette arab pá­ninen dáris oqyǵan Márzııa Májenova apaıymyz ótip otyrdy. Rymǵalı sol apaıymyzdyń bar ýa­qytyn alatyn qaıdaǵy bir suraqtardy jaýdyryp. Apaı bizge jadıtti úıretti ǵoı “tóte jazýdy bilseńder jetedi” dep. Al Rymǵalı “qadymdy (kadım) úıret” dep turyp alatyn. Bizdiń kóbimiz apaıdyń “ǵamılýn, jamılýnymen” qalyp qoıǵanda Rymǵalı arabshany óz betinshe izdenip oqydy. Sonysy, mine, iske asty. Qaǵazdaǵy sóz oqylyp bolǵanda jurt osha­ry­lysyp, únsiz otyryp qaldy. Rymǵalı: – Bul óleńniń ıesi kim ekenin sezdińizder me? – dedi. – Tanys óleń ǵoı! Bul – Ahań-nyń óleńi-i... – dedi Baıtursynnyń Baımyrza deıtin aǵasy aqynnyń jyr shýmaqtaryn dál tanyp. – Iá, Ahańnyń óleńi! – dedi Rymǵalı jurtqa jaltaq-jultaq qarap turyp. – Qaǵazdaǵy jazý óshe bastaǵan eken, men ony jadymnan oqyp shyqtym... – Kóp jasa, qaraǵym, talabyń jaqsy eken! – desti otyrǵandar. Áńgime tıyla qaldy. Osy kezde meniń sheshem: – Osyndaı óleńderdi meniń inim Júsipnazar dombyrasyna qosyp aıtýshy edi. “Úsh býryl”, “Eki jıren”, “Aqqum”, “Qarǵash” deıtin ánderdi aıta­tyny áli qulaǵymda! – dep qaldy. Rymǵalı osy sátti paıdalanyp meniń sheshem­nen: – Shesheı, shynyńyzdy aıtyńyzshy, ákeńizdiń aty Baıtursyn bolsa Ahań sizdiń týǵan aǵańyz ba? – dep surady. – Jo-ǵa, qaraǵym. Ahmet aǵamyz arǵyn, onyń ishinde úmbeteı, biz qypshaqtan taraımyz. Biraq aýylymyz qatar. Meniń álgi Júsipnazar inim Ahmet aǵany jaqsy tanyǵan, sońynan erip júrip án aıtqanyn jurt biledi, – dedi. Rymǵalıdyń kúdigi taraǵandaı, áıtpese ol me­niń sheshemniń ákesiniń aty Baıtursyn ekenin es­ti­gende meni “Ahańa jıen eken ǵoı” dep júripti. Sońynan úıge kelgesin Rymǵalı sheshemnen men týraly suraıdy qoımaı-qoımaı. “Aý, onyń saǵan ne qajeti bar” desem, bol­maıdy “kerek” dep. Osy joly Rym­ǵa­lı ózi aralasatyn adamnyń bárine ja­dynda “qalta” ashyp qoıa­tyn daǵ­dy­syn jáne aıqyn tanytty. Ki­sini búge-shigesine deıin bilýge ty­ry­sady. Sodan anashym Rymǵalı balasynyń sózin eki etpeı: – Qoǵabaıjan, myna Qabyrǵa óze­ni­niń arǵy betindegi “Qoldas” atalatyn Sarynyń (rý aty) jerinde Qoǵabaı deı­tin kisiniń kó­ńin­de týyp edi. Atyn sol sebep­ten de “Qo­ǵa­baı” qoıǵanbyz, ja­ryq­tyq kıeli kisi bo­lyp­ty. Kindigin áke­siniń ózi Qaly deıtin úsh jasar balaǵa us­tatyp turyp, yrym­dap shotpen kesken-di, – deıdi. – Báse, sodan eken ǵoı, keıde qat­ty qaıraqtaı qatyp qalatyny, – dep Rym­­ǵalı áńgimege qa­ryq bolady... Rymǵalı jo­ǵa­ry­daǵy túsimde aıan ber­gendeı, eske salǵan sapar syry osyndaı edi. Ýaıym az, úmit kóp kúnder-aı, ol sa­par áste umy­tylmas. Alań kóńil bol­ma­shyǵa senedi. Seniserge kelgende, Sene berer talǵamaı. Jurty qurǵyr sengishke Tura ma quryq jalǵamaı? – degen Abaı ǵaqlııasyn Rymǵalı ómirde berik ustandy. Ol kisi tanýǵa kelgende asa saq edi, talǵamaı sene ber­meı­tin eshkimge. Syrt kózge qansha aryndy, ańǵal kó­rin­genimen de Rymǵalı qyzdy-qyzdyǵa sa­lyn­baıtyn jan edi. Bir basyna jeterlik aqyly, qajetti jerde kisi arbar ádisi, keıde tipti pendelik te minezderi bolatyn. Adam perishte emes. Áıtse de jaıdaqtyqtan ada edi. О́tetin ótkelin biletin. Ol táńiri isinen basqanyń bárine qaıratpen kirip, ózi qıynǵa túskende ne bir dodadan súrinbeı top jaryp shyǵatyn. Ekeýmizdiń alǵash kezikkenimiz este. Aryqsha kelgen, ashań júzdi, qulaǵy qalqıǵan, kózildirikti jigit kisige ańsyn ańdaı, synaı qaraıdy eken. Birinshi kórgennen ol maǵan: – Was ist das? – dedi nemisshelep. – Das ist – Ich! – dedim men oǵan. – Gut, gut! – dedi ol taǵy nemissheleı. – Nemene, nemissheń tasyp tur ma? – dedim men endi tiktene. Rymǵalı maǵan uzaq tesile qarap alyp: – Seni nemisshege júırik dep estip em, sodan da ǵoı tilimdi burap turǵanym... – dedi. – ?! – Men úndeı almaı qaldym. Ol meniń “jandy jerime” tıdi. Mektepte nemis tilinen sabaq beretin muǵalımama “ǵashyq” bolyp, sodan da nemis tilin jaqsy oqyǵanymdy, tipti nemisshe spektaklge qatysyp oınaǵanymdy, sonda jattap alǵan nemisshemdi qyzyqtap áli kúnge jıi aıtatynymdy kýrstastarymnan Rymǵalı estip alǵan eken de, sony aldyma tartyp tur eken. Qaıtkende de áý basta shálkem-shalystaý, sóz qa­ǵystyra tanystyq. Sol tanystyq keıin tú­si­nis­ken tabysýǵa ulasty. Ol kezde biz oqıtyn jýrnalıstıka bólimi KazGÝ-dyń fılologııa fakýltetine tirkeýli edi. Rymǵalı fılfakqa túsipti. О́zin kóbine-kóp kitaphanalardan kóremiz, kitapty kózi qyzarǵansha oqıtynyn baıqaıtynbyz. Osylaısha alǵashqy kýrstardy fılfakta oqyǵan Rymǵalı 3-shi kýrstan bizdiń jýrnalıstıka bólimine aýysty. Rymǵalıdyń kelýimen bizdiń biraz jigitter kitaphana esigin ashatyn boldy, kóbine sabaqtaryn sonda daıyndap, sonda “órip-jaıylatyn” qalypqa tústi. Kitapty jarysa oqıtyn dárejege jetti. Orys, shetel ádebıetterine zer saldy. Jýrnalıstıka bóliminde oqıtyn jigitterdiń túpki maqsaty – jazý ǵoı, osy tusta da bóline kózge túse bastaǵandar aramyzdan sýyryla shyqty. Biraq Rymǵalı bul “jazǵyshtar” tobynan áýelde tabyla qoımady. Rymǵalıdyń oqýy jaqsy eken, sol zerektigin bizge kelgesin de tanytty. Júırik qashan da júırik! Sońǵy kýrstarǵa taman ozyq minezdi Rymǵalı gazet-jornal betterinde maqalalarymen kórindi. Jazý-syzýynda tyń ekpin bar, maqala, ocherk, synı materıaldary tosyn bastalyp, tosyn aıaqtalady. Oqyp júrip-aq “Lenınshil jasqa” ornalasty. “Lenınshil jas” – Rymǵalıdyń qoly boldy. Stıli jastar basylymyna oń keldi, sodan qulash-qulash materıaldardy tópedi-aı kelip. Etekteı-etekteı maqalalary jıi shyǵady. Birde ocherk, birde novella, birde sýretteme... О́stip júrip ol ádebı synǵa kóshti, óner taqyrybyna oıysty. Ásirese, teatr jaǵyn qaýzady. MHAT teatrynyń gastroli kezinde resenzııalardy úıip jazdy. Baqsaq, Rymǵalı teatrdy tekke qýyp ketpegen eken, aldyna maqsat etip qoıǵan kandıdattyq jumysyn jazyp júrgenin keıin bildik. Bul isin jáne sátti aıaqtady. Ol eńbek jolyn respýblıkalyq jastar gazetinde bastady dedik qoı. Sodan Odaqqa (Jazýshylar odaǵy) kelip qyzmet etti, qalamgerler arasynda bedel-ataqqa ıe boldy. Ýnıversıtetke (QazMUÝ) bardy, onda sińisti. Qazaq Sovet ensıklopedııasynda bas redaktor qyzmetin atqardy. О́miriniń sońǵy jyldarynda Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetinde kafedra meńgerýshisi boldy. Sońynan kóp shákirt ertti, 42 ǵylym kandıdatyn, 14 ǵylym doktoryn daıyndap shyǵardy. Jalpy, Rymǵalı Nurǵalıev júrgen jerinde kóptiń biri emes, biregeıi bolyp shyǵa keletin. Etken eńbeginiń nátıjesinde ol fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, “Parasat” ordeniniń ıegeri boldy. Túbi jaqsynyń tegi jaqsy. Osyny sanasynda ustaǵan perzent adaspaıdy. Rymǵalı osy qalypty bildi. Mundaı jandardy “ult órisi” deý oryndy. Eń­begin halqy úshin, aqylyn ulty úshin jumsaıtyn tul­ǵalar ómirde az. Rymǵalı – osy azdar sana­tynan. Rymǵalı Nurǵalıev — ǵylymda qazaq dra­ma­týr­gııasynyń teorııalyq máselelerin zerttegen synshy-ǵalym. Onyń “Tragedııa tabıǵaty”, “Talant taǵdyry” deıtin kitaptaryn jurtshylyq kezinde jyly qabyldaǵan bolatyn. Sodan soń “Kúretamyr” atty jınaq usyndy. Onda qazaq dramatýrgııasynyń poetıkalyq máseleleri, sah­na­lyq shyǵarmadaǵy kúlkiniń estetıkalyq máni, dás­túrdiń jańǵyrýy, sondaı-aq janrlyq for­ma­lardyń damýy sóz bolatyn. Jalpy óner ataýlynyń halyqtyq sıpatyn zertteýdiń tamyry tereńde jatqany belgili jaıt. Máselen, fılosof jazýshy, aǵartýshy Jan Jak Rýsso bul tóńirekte keıin tutas mektepterge azyq bolǵan pikirler aıtqan. Býrjýazııalyq qarym-qatynastar óner men halyqtyń arasyndaǵy baı­la­nystyń sońǵy dánekerlerin óz ıdeologııasymen úzdi desek, oǵan aparǵan jol olardyń halyqty bir tóbe, ónerdi bir tóbe dep qaraýynda. Nemistiń uly aqyny Shıller halyq pen ónerdi tabystyrý úshin qalyń qaýymdy bıik estetıkalyq órege kóterý kerektigin aıtqan. Ádebıet pen ónerdiń halyqtyq sıpatyn anyqtar aldynda avtor – eldiń óz ishinen shyqqan perzentter qolynan týǵan halyqtyq ıdeıany kóteretin ujymdyq óner týyndylaryn bólip alyp qaraıdy. Oǵan ol folklorlyq shy­ǵarmalardy jatqyzady. Ǵalymnyń ekinshi bir ustanymy – dara shy­ǵar­mashylyq tulǵalardyń ómirdegi ornyn belgileý. Qashan da sýretker ana tili arqyly óz halqynyń ómirin, psıhologııasyn, turmysyn, rýhyn beı­nelemek. Ádebıet pen ónerdiń obrazdyq ta­bı­ǵaty, dara sıpaty tilmen ózektes. Olaı bolatyn sebebi, til halyqtyń qorshaǵan ortaǵa, bol­mysqa qarym-qatynasyn bildiretin qural. Sondyqtan halyqtyq sıpat belgili bir eldiń ádebı tili úshin kúresinen bastalatyn kezderi bolatyndyǵyn ǵalym óziniń joǵarydaǵy atalmysh eńbekterinde naqty mysaldarmen dáleldeıdi. Synshynyń bul tustaǵy tabysy ózindik oı qoryta alý ereksheliginde jatyr. Joǵarydaǵy áńgime bolyp otyrǵan ádebıet pen ónerdiń halyqtyq sıpaty tusynda avtor oıyn bylaısha túıindeı kelip: “Ádebıettiń halyqtyq sıpaty – ana tilimen ózektes, ana tili – ananyń aq súti. О́ıtkeni, kórkem obraz, onyń ártúrli sáý­leleri, boıaýy, yrǵaǵy tek ana tilinde ǵana aıqyn ashyla alady”, – deıdi. Kitap “Realıstik drama jolynda”, “Kúlkiniń estetıkalyq máni”, “Tarıhı dáldik pen kór­kemdik”, “Jańǵyrǵan dástúrler”, “Ádebıettiń damý sıpaty” deıtin bes bólimnen turady. Atynan-aq kó­rinip turǵandaı, birinshi “Realıstik drama jo­lynda” dep atalatyn taraýda HH ǵasyrdyń ba­synda dúnıege kelgen qazaq dramatýrgııasy ja­ıynda syr shertilip, jańa tól ádebıetimizdiń bir sa­lasy – dramatýrgııa janrynyń ósip órkendeýi áń­gimelenedi. Bul tusta avtor zamana tynysyn, ýaqyt syryn, dáýir talabyn aıta otyryp, jańa dúnıe ashqan tól ádebıetimizdegi pesalarǵa toqtalady. Avtor bul rette uly sýretker Muhtar Áýezov dramatýrgııasyn bólip alyp qarastyrǵan. Mundaǵy sebep – úlken áleýmettik tóńkeristerdiń áserinen halyq sanasyna túsken ózgeristerdi, rýhanı evolıýsııany beıneleý jolynda Muhtar Áýezov, ásirese, dramatýrgııa janrynda san alýan shyǵarmashylyq tájirıbe jasaǵan qalamger. Mine, osy erekshelikterdi ashý tusynda zertteýshi kóp eńbektengen. Oǵan avtordyń M.Áýezov pesalaryn taldaýdaǵy ádisteri mysal bola alady. Bul tur­ǵy­dan alǵanda, Muhtar Áýezov taqyryby Rym­ǵa­lı­dyń zertteýindegi negizgi qazyq, altyn arqaý bolyp tabylady. Qazaq dramatýrgııasynyń poetıkasyn zertteýge arnalǵan bul monografııanyń basqa taraýlarynda da sony izdenis, tyń tujyrymdar jetkilikti. Avtor birinde dramatýrgııalyq shyǵarmadaǵy kúlkiniń estetıkalyq mánin áńgimelese, kitaptyń kelesi bir taraýynda ádebıettegi dástúrdiń jańǵyrýyn sóz etedi, taǵy bir tusta janrlyq formalardyń da­mýyn zertteý obektisine aınaldyrady. R.Nur­ǵa­lıev­tiń óz ustazy Beısenbaı Kenjebaevpen birge jaz­ǵan “Sabyr Sháripov” atty kitaby ǵylymı jurt­shylyqty eleń etkizip edi. Jumat Shanın jaıyndaǵy kitaby da osyndaı tabysqa ıe boldy. Onyń “Dán”, “Er­teń at shabys” deı­tin hıkaıattary, “Polıgon áń­gi­me­le­ri”, “Jar­tas­ta­ǵy qaraǵaı”, “Oq” sekildi povesteri, kórkem aýdar­ma­la­ry jazý erek­she­li­gimen qundy. Ǵa­lymnyń “Áýezov jáne Alash” atty monografııasynyń ta­bıǵaty tym bó­lek. Munda ótken Alash arys­ta­ry­nyń shy­ǵar­ma­shy­lyq labo­ra­to­rııa­sy tereń zert­te­le­di. “Telaǵys”, “Arqaý”, “Aıǵaq” sııaqty shyǵar­ma­la­ry bir sala áń­gime. Zertteý eń­­b­ekteriniń kór­kem tilmen jazylýy, tolaıym qazaq syn ja­nrynyń órisin ke­ńeıtý úr­disi Rym­ǵalı Nur­­ǵalıevtiń áde­bıet­ke ákelgen ja­ńa­lyǵy. Ǵa­lymnyń bul sala­daǵy eń­bek­terin tizbeleý jón emes, Rym­ǵa­lıdy zer­deleı oqý ke­rek, sonda ǵana jalpy sóz ıla­nym­dy bo­lady. Rymǵalı jan-jaǵyna sáýle tú­sirip júretin jan bolatyn. Bir jáıt eske túsedi. Meniń roman jazyp júrgenimdi biletin (Amangeldi batyr jaıly) do­sym birde tele­fon shaldy. – Seniń roma­nyń­dy “Jalyn” bas­pasynyń ta­qy­ryptyq jos­pa­ry­na “Qyzyl jalaý” degen atpen kir­gi­zip jiberdim. Ja­nryn tarıhı-re­volıý­sııalyq ro­man dedim, – deıdi. – Aý, men áli romanymdy bitken joqpyn ǵoı, – desem, ol: – Oqa joq, bitpeseń bitiresiń! – deıdi óktem daýyspen. – Asyǵys bolyp júrmese... – Já, bolar is boldy, endi qamshyny bas! Rymǵalı “Romannyń aty qalaı bolar eken?” degenime de qaramady. Joǵarǵy jaq “Qyzyl ja­laý” degen sózdi syza almaıdy dep shegeledi. – Qy­zyl tús – revolıýsııa sımvoly. Tak chto, bul jaǵy qatyp tur... Maǵan endi jaıbaraqattyqty tastap, roma­nym­dy jazýdy jedeldetýge týra keldi. Rymǵalı aıt­qandaı, qamshyny bastym. Kúzinde jýrnaldyq nus­qasy (1977 j.) “Juldyzda” jaryq kórdi. Uzamaı romanym Rymǵalı qoıǵan atpen kitap bolyp shyqty. Taǵy birde Rymǵalı telefon arqyly maǵan shuǵyl jet dedi. Kelinshegim Gúlbarshyn ekeýmizdi Panfılov parkiniń aldynan qarsy aldy. – Ne bop qaldy? – desem, qolyma bir paraq qaǵaz usyndy. – Bul seniń kandıdattyq jumysyńnyń anno­ta­sııasy. Dereý baryp KazPI-ge tirkel! Kan­dıdattyq mınımým tapsyrýyń kerek! – deıdi. – Serik Qırabaev, Nyǵmet Ǵabdýllın aǵalaryńmen kelisip qoıdym! – Munyń ne? Aý, menen ǵalym shyǵa qoımas, – deımin men. – Nege shyqpaıdy, shyqqanda senen shyqsyn! Sózdi kóbeıtpe! – dep Rymǵalı ózeýreı tússin. – Osy seniń sheginshektigiń-aı! Jurtqa eseń osyndaıdan ketip júr... Kelinshegim ekeýimiz ań-tań. Sálden soń: – Já, kórermiz, – dedim men endi sózdi basqa jaqqa burmaq bolyp. Rymǵalı: – Joq, kórermizińdi qoı, isti bastap ket, ta­qy­ryp ózińe tanys – Sábıt Muqanovtyń dra­ma­týr­gııasy – qatqan taqyryp. Ǵylymı keńeste tir­ketip aldym! – dedi sózin bekitip. Taǵdyr shyǵar, biraq men ǵylym jolyn qý­ma­dym. Ǵylymnan góri ǵalymy kóp myna qar­balas zamanda qara kóbeıtkendik te murat emes... Aıtý paryz! Rymǵalı osyndaı ózgege bolsyn dep júretin dos-tyn. Qashanda qara qyldy qaq jaryp sóıleıtin Rymǵalıdyń ádebıettegi tolymdy qazylyǵy Tolybaı synshy tóreligindeı edi. Ol úshin basty ólshem bireýdiń aty úrkerdeı ataq-mansaby emes, kim talantty bolsa, sony tap basyp tanýdan tanbaıtyn. Jaqsy shyǵarma oqysa, “páli!” dep súısiner Áýezovshe qýanyp, janyn sala maqtaýshy da, jaqtaýshy da minezi bar-tyn. О́zi “bizdiń kishkentaı Abaıymyz” dep atap ketken kýrstasy Esenbaı Dúısenbaıulynyń – alpysynshy jyldary áli jınaǵy shyqpaǵan, baspasózde de jóndi jarııalanbaǵan aqynnyń óleńderin stýdentterge leksııasy ústinde jatqa aıtyp júrgeninen de habardarmyz. Sol Esenbaı bylaı deıdi: – Ol kezde men aýdandyq gazette tilshi edim. О́zim aýrý. Bala-shaǵam bar. Úı-kúıim joq. Bireýdiń túıe qorasyn 200 somǵa satyp alyp, sonda kúneltip jatqanbyz. 1967 jyly Sovet ókimetiniń ornaǵanyna jarty ǵasyr tolatyn merekesine oraı Búkilodaqtyq qyzylizshilderdiń “Ákeler dańqy jolymen” joryǵy taqyrybyna arnalǵan shyǵarmalarǵa ádebı báıge jarııa­la­nyp, soǵan men úsh óleńmen qatystym. Umyt­pa­sam, bir týyndym “Eseptegi komsomoles týra­ly ballada” atalady. Uzyn yrǵasy mynandaı: Ádilqazylar alqasynyń ózge músheleri birinshi oryndy bir orys aqynnyń óleńine bereıik dese, oǵan Rymǵalı kónbeı, uzaq aı­ty­syp-tartysyp, aqyry aıaǵynda birinshi oryndy meniń óleńderime bergizgenin men bertinirekte Sábıt Dosanovtan estidim. Al bul jeńis, ıaǵnı Qazaqstan LKSM Ortalyq komıtetiniń birinshi sekretary О́zbekáli Jánibekovtiń qolynan jeńimpazǵa beriler dıplom men Abaı bıýstisin jáne Lenıngrad qalasynda ótetin Búkilodaqtyq “Ákeler dańqy jolymen” joryǵy jeńim­paz­da­ry­nyń jıynyna joldama alýym, shynymdy aıt­sam, meni shyńyraýdan shyńǵa shyǵarǵandaı ke­remet qoldaý, rýhanı súıeý boldy. Tap sol tusta Aqtóbe oblystyq “Kommýnızm joly” gazeti: “Baıǵanındik talantty jas aqyn Esenbaı Dúısenbaev respýblıkalyq aqyndar kon­kýr­synda birinshi oryndy jeńip alyp, oblys jas­tarynyń jarys estafetasyn Lenıngrad qala­synyń Sataı alańyna jetkizdi”, – dep jazdy... Osydan keıin-aq atym, ataǵym jurt aýzyna iligip, Baıǵanın aýdany meni moıyndaı bastady. Kóp uzamaı jańa úı alýyma da Rymǵalı dosym alyp bergen sol birinshi oryn ıgi yqpal etti-aý dep oılaımyn. Dese degendeı, Esenbaı aqyn aǵynan ja­ry­lyp otyr. Rymǵalı ózimen birge oqyǵan kýrs­tas­tary jaıly “Jetpistiń jeteýi” deıtin esse jazdy. Bul esse-estelik keıin jeke kitap bolyp shyqty da. Sonda joǵarydaǵy kýrstas dosy aıtqan aqıqat adalymen aıtylady. Osy bıylǵy qańtardyń orta tusynda Rymǵalı maǵan telefon shalyp: “Sen Astanaǵa kelseńshi, úıden dám tat, kýrstastar bolyp bir kósilelik! – dedi. – Munda Mıtko (Mátkerim Ákimjanov) men Bókeńe (Bolat Bodaýbaev) aıtyp qoıaıyn!” Solaı boldy da. Birde tatý, birde qatý pendelik joq. She­shil­medik pe aqtarylyp. Beısenbaı Kenjebaev, Te­mir­ǵalı Nurtazın, Zeınolla Qabdolov, Taýman Amandosov, Temirbek Qojekeev, t.t. ustaz­da­ry­myz tilge oraldy. Qurekeń (Qurmanbaı To­lybaev), Nurıden, Ánýar (Japarov), Baıtursyn, Maman (Ementaev), Seıdin (Esnazarov), Qaraýylbek, Júsipqalı, О́tegen (Seıdazımov), taǵy kim,.. biraz ómirden ótken kýrstastarymyz eske tústi. Mundaıda júıeli áńgime bolmaıdy. Ázil-qaljyń aralasady, shynaıy kúlki! Bylaıǵy tirlik, dos-jarandardyń qyzyqty qylyǵyn aıtýmen tańdy atyryppyz... Ýaqyt oralmaıdy. Sonda biz Rymǵalı endi az kúnde ómirden tez ketip qalady dep oıladyq pa... Dýbaıǵa demalysqa barǵan jerinde úzilgen jaısańymyzdyń ajaly bir jumbaq... Qyran qazasy qııada, dep qansha jubanǵanymyzben sený qıyn, qaıtersiń, ne shara... Eli-jurty, dos-jarandary endi Rymǵalıdyń sońynda qalǵan tuıaqtary: Ardaq, Erdos, Láılá, Aısha, Rabı­ǵa­syn kóz kóredi. О́zi: “Chelovek prıhodıt v mır so sjatymı ladonıamı ı kak by govorıt: ves mır moı, a ýhodıt ız nego s otkrytymı la­donıamı ı kak by govorıt: smotrıte, nıchego ne berý s soboı” dep aıtqan Talmýd sózin rastap, bul jalǵannan quıryqty juldyzdaı aǵyp, kete bardy. Búginde kóp jurt alashshyl. О́z basym soǵan sene bermeıdi. Al Rymǵalıǵa senetin edim. О́ıtkeni, ol Alashyn súıetin. О́zi de shyn mánindegi ultjandy jigit edi. Ahańdy, Álekeńdi (Ahmet Baıtursynov, Álıhan Bókeıhanovty) aqtaryla, adal janymen berile zertteı jazǵan ǵalym-izdenýshi de ádiline kóship aıtqanda – Rymǵalı. Qazaq mádenıetiniń báıteregi Ahmet Baıtursynov jaıly, ult ustazynyń aqyn, kórkemsóz sheberi, ǵalym, qoǵam qaıratkeri retindegi barsha eńbegin Rymǵalı Nurǵalıev bilgirlikpen saralady. Talantty talant tanıdy. Ahańdy alǵash tanyǵan Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatov, Sáken Seıfýllın, Smaǵul Sádýaqasov, Muhtar Áýezov bolsa, jańa dáýirde Alash jurtyna Ahańdy qaıta tanystyrǵandar leginiń jáne bir sanatynda Rábıǵa Syzdyqova, Ábish Kekilbaev, Rymǵalı Nurǵalıev esimderi aldymen atalady. Bulaı deýge sebep: Rymǵalı Nurǵalıev Ahmet Baıtursynovtyń “Jalyn” baspasynan shyqqan “Aq jol” kitabyna keń kólemde alǵysóz jazdy. Sodan sońǵy onyń Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıteti bıýrosynyń “Maǵjan Jumabaevtyń, Ahmet Baıtursynovtyń jáne Júsipbek Aımaýytovtyń tvorchestvolyq murasy týraly” qaýlysynan keıingi “Alyptar qaıta oralǵanda” deıtin zertteý maqalasy alabóten dúnıe. Bul zertteýdi synshy-ǵalymnyń Alash muraty, onyń qaıratker qalamgerler haqyndaǵy alǵashqy izdenis, baıypty taldaý, baısaldy baǵalaý, ońdy kózqarastarynyń biri deý oryndy. Osyndaı esti sóz aıtýǵa kelgende Rymǵalı dosymyz janyp túsetin edi. Ǵalymnyń elshildik minezi alǵa shyǵatyn. Rábıǵa Syzdyqova merzimdi baspasóz betinde Ahańnyń til jaıyndaǵy eńbekterimen tanystyrdy. Ábish Kekilbaev Ahmet Baı­tur­synovtaı alyp tulǵamyzdyń halqyna qaıta oralǵan tusynda ult ustazynyń elinde kósile tógiltip baıandama jasady. Rymǵalı Nurǵalıevtiń álıhantaný ilimine qosqan úlesi asa zor. Ǵalymnyń Á.Bókeıhanov shy­ǵarmashylyq murasy tóńiregindegi eńbegi qun­dy­lyǵy jaǵynan baǵa jetpes jumys. Buǵan syn­shynyń Júsipbek Aımaýytov, Mirjaqyp Dý­latov, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Maǵjan Ju­ma­baev jaıly eńbekterin qosyńyz. Qosý az, Rym­ǵalı Nurǵalıev – osy salaǵa qajymaıtyn qaı­rat, kemimeıtin ekpin ákelgen qalamger-synshy. Alashtaný ǵylymy – Rymǵalı Nurǵalıev jumystarynyń eń bir ózekti salasy. Ǵalym bul taqyrypty bilip jazdy, bilgesin jazdy, kıeli “Alash” sóziniń kókpar bolyp ketpesi úshin shıryqtyra jazdy. О́ıtkeni, alashtaný ǵylymy ult jumysy edi. Sondyqtan da ǵalym bul taqyrypta túıindi sóz túıgende: “Álıhan bastaǵan alash azamattary qandastarymen qýansaq bir tóbede, ólsek bir shuqyrdamyz degen ýádelerin oryndaǵan” dep sóz qoryta aldy. Akademık-jazýshy – Rymǵalı Nurǵalıev kózi tiri bolǵanynda búginderi 70-ke tolatyn edi. Hakim Abaı: “Qudaı taǵalanyń joly degen jol Alla taǵalanyń ózindeı nıhaıatsyz (sheksiz) bolady” deıdi. Jáne de ol osy ólsheýsiz, sheksiz jolǵa júrýdi ózine shart qylyp kim qadam basty, sol – taza musylman – tolyq adam bolatynyn túsindiredi. Iаǵnı, tolyq adam dep Allanyń hıkmetin sezgen adamdy aıtady eken. Senelik. Rymǵalı sondaı jan, jalǵannyń jalpaq jolynda Jaratqannyń hıkmetin sezip ótken tolyq adamnyń biri de Rymǵalı! Ilanyńyz. Abaı meńzegen mundaı “tolyq adamdar” qatary myna jaryq dúnıede bar, qazaq qaýymynda olar qaı ǵasyrlarda da bolǵan, biraq ómirde tulpardyń azdyǵy sekildi sırek. Bul – aqıqat! Bısmıllá, ır-rahman ır-rahım! Boztorǵaı shyryldap, taǵy bir tań atty. Kel, jaryq kún! Búgin... Qoǵabaı SÁRSEKEEV, jazýshy. ABAI AÝYLYNYŃ ULDARY Tekti uldardyń taýsylyp tylsym demi, Az bolǵan joq qart Shyńǵys kúrsingeni. Boz dalada bozdaǵan boz ingendeı Qasiretten qalǵandaı qur súlderi. Atomnyń da zalalyn arqalady, Qaraǵaıyn qaraqshy baltalady. Jaralanǵan júregin jubatady, Qudandaly qurdasy Qarqaraly. Asyl týǵan uldary uly ólkeniń, Kóp oılaıtyn halqynyń kúni erteńin. Eki taýǵa erkelep erjetetin, Arda týǵan balasy bul ólkeniń. Tuqymyndaı tulpardyń Qaraqasqa, Ozyp olja salatyn nar Alashqa. Qos qulaǵy qyryq jyl buryn týyp, Bıdiń sózin aıtatyn bala jasta. Bul eki taý biledi er baǵasyn, Danalyqpen ósirgen er danasyn. Qunanbaıdyń balasy kóz jumǵaly, Eshkim emdep jazǵan joq sher-jarasyn. Boljaı alar pendeniń saparyn kim, Quba zaman kórsetken qaharyn myń. Osy eki taý egilip joqtaý aıtqan, Keýdesin oq teskende Shákárimniń. Oǵan ermeı eshkim joq jeke qalǵan, Jeteleıdi taǵdyrdyń jetegi aldan. Dúnıeden dám-tuzy taýsylǵanda, Omarhannyń uly da kete barǵan. Qysqa ǵumyr juldyzdaı aǵyp óttiń, Kólbeńdeýin qoıǵan ba laǵynet muń. Shyńǵystaýdyń jolyna kók shyqqanmen, Basylǵan joq qaıǵysy Jánibektiń. Qoıýlanyp batqanda kún qarasy, Qart Shyńǵystyń kóbeıdi bir sharasy. Oısyratyp ortańdy taǵy ketti, Abaıdyń aýylynyń bir balasy. Júregine sińirip eldiń muńyn, Iyǵyna kóterip eldiń júgin. Keldibektiń ulyndaı kesip aıtyp, Eki sózben sheshetin erdiń qunyn. Tabanynan Ertistiń tereń edi, Ǵylym kóshin bastaǵan eren edi. Sheshen sóıleı biletin, kósem oılap, Baıtursynnyń ulyndaı beren edi. Súrindirer saparda tekti izdegi, Jalǵan ómir shynymen sepsiz be edi?! Ardakúreń aǵasyn alamannyń, Jaılaýyna jetpistiń jetkizbedi. Kúreńitken ómirdiń kúzimenen, Qulap tústi-aý tamyryn úzip emen. Uly Abaıdyń aýylynda týǵan uldar, Ketip jatyr Abaıdyń izimenen. Amanjol ÁLTAI, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.