«19 maýsymda Prezıdent N.Nazarbaev pen Qazaqstanǵa memlekettik saparmen keletin Koreıa Respýblıkasynyń Prezıdenti Pak Kyn Heniń ekijaqty kezdesýin ótkizý josparlanǵan».
Prezıdenttiń baspasóz qyzmeti daıyndap, gazetimizde ár aptanyń basynda berilip turatyn «Elbasynyń aptalyq kestesi» ańdatpasynda 10 maýsym kúni osylaı jazylǵan edi. Búgin Koreıa Respýblıkasynyń Prezıdenti Pak Kyn Heniń Qazaqstan Respýblıkasyna resmı sapary bastalady. Sapar qarsańynda belgili telejýrnalıst, «Habar» agenttigi» aksıonerlik qoǵamy basqarmasynyń tóraǵasy Aıdos ÚKIBAEV Ońtústik Koreıa eliniń basshysymen suhbattasqan bolatyn. Keshe «Habar» arnasy arqyly berilgen sol áńgimeni «Egemen Qazaqstan» oqyrmandarynyń nazaryna usynamyz.
– Taıaý kúnderde Siz bizdiń elge sapar jasaısyz. Bizdiń el týraly Siz ne bilesiz? Qazaqstan – beıbitshilik qamdaýshy el, beıbitsúıgish el. Bizdiń Prezıdentimiz qashanda ıadrolyq qarýǵa qarsy kúresip jáne qarýsyzdanýǵa baılanysty kóptegen bastamalar kóterip keledi. Prezıdent Nazarbaevtyń antııadrolyq bastamalary týraly Siz ne aıtar edińiz?
– Men sizderdiń elderińizde bolý múmkindigi tıgenine qýanyshtymyn. 1991 jyly Táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin tabıǵı baılyqtarynyń arqasynda Qazaqstan qarqyndy ekonomıkalyq damý jolyna túse aldy. Keıingi kezde elderińiz ónerkásipti ártaraptandyrý saıasatyn júrgizip, ekonomıkalyq ósýdiń qarqynyn arttyrýda. Qazaqstan álemdegi ıadrolyq qarýdyń qýaty jaǵynan tórtinshi arsenalyna ıe bolyp turyp, odan óz erkimen bas tartty. Menińshe, Qazaqstan qadamy soltústikkoreıalyq ıadrolyq qarý problemasyn retteýde jaqsy úlgi bolady. Men Qazaqstanda koreı etnosynyń júz myńnan astam ókili turatynyn atap aıtqym keledi. Olar úılesimdi ómir súrýde, munyń ózi halyqtarymyzdyń arasyndaǵy qarym-qatynasty jaqyndata túsedi. Koreıa Respýblıkasynyń Úkimeti Eýrazııa elderimen yntymaqtastyqty óziniń mańyzdy memlekettik mindetteriniń biri dep aıqyndady. Sonyń aıasynda qazir Ortalyq Azııa elderimen áriptestik jandana túsýde. Qazaqstan geografııalyq turǵydan Eýrazııa qurlyǵynyń naq kindiginde ornalasqan. Sondyqtan da men Qazaqstan bizdiń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵymyzda ózekti áripteske aınalady dep úmit etemin.
– Qazir Qazaqstan men Ońtústik Koreıa arasynda birneshe iri jobalar bar. Mysaly, Balqash JES-i, Kaspıı teńizindegi Jambyl kenishin ıgerý jáne Atyraý munaı-hımııa keshenin salý. Olardyń bári de qýat óndirý salasymen baılanysty. Siz Qazaqstanǵa yntymaqtastyqtyń qandaı jańa salalaryn usynar edińiz?
– Bizdiń elderimizdiń arasyndaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń irgetasyn bekitýde úsh negizgi joba úlken ról atqardy. Men bizdiń yntymaqtastyq salalarymyzdy keńeıte túsý qajet dep sanaımyn. Bul oraıda, Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi damý Strategııasyna sáıkes biz el ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa belsendi túrde septeskimiz keledi. Qazaqstan energııa resýrstaryna táýeldiligin eńserýi úshin biz jańa energetıka, sonyń ishinde kún kóziniń qýatyn paıdalaný isinde kómek beretin bolamyz. Koreıa kompanııalary qýat kózderin birlese ıgerýde, munaı-gaz kesheni qurylysynda birlese jumys isteýge múddeli. Qazaqstan ekonomıkasyn qosylǵan quny joǵary ekonomıkaǵa aınaldyrý mindeti 2050 Strategııasynda jaqsy beınelengen. Biz osy iske úles qosqymyz keledi. Aınaladaǵy ortany qorǵaý, qurylys, kólik, ınfraqurylym, orman sharýashylyǵy jáne basqa da salalarda biz belsendi túrde ózara is-qımyl jasaı alamyz dep oılaımyn. Sondaı-aq, biz ǵylym men tehnologııany damytý isine belsene atsalyspaqpyz. Atap aıtqanda, qazir koreı tehnologııalary transfertiniń múmkindigin qarastyryp jatyrmyz.
– Sizdiń Uly Jibek jolyn jańǵyrtý jónindegi ıdeıańyz jaqsy belgili. Siz Ońtústik Koreıanyń, Soltústik Koreıanyń jáne Qytaıdyń avtomobıl jáne temirjoldary júıesin birtutas kólik júıesine biriktirýdi usyndyńyz. Negizinde bul Qazaqstanǵa da qatysty, óıtkeni biz teńizge shyǵar joly joq elmiz. Temirjol Ońtústik Koreıadan shyǵyp, Soltústik Koreıa jáne Qytaı, Qazaqstan arqyly ári qaraı Reseıge ótip kete alar edi. Biz ózimizde Prezıdentimizdiń qoldaýy boıynsha «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtojolynyń qazaqstandyq bóligin salyp jatyrmyz. Qolymyzdan kelgenshe kólik júıesin damytýdamyz. Jaqynda, 29 mamyrda Astanada Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý jónindegi tarıhı qujatqa qol qoıyldy. Siz mundaı birlesýge qalaı qaraısyz?
– Men qazirdiń ózinde Eýrazııa qurlyǵyna qatty nazar salyp otyrmyn. Eýrazııa Koreı túbegin Eýropamen baılanystyrady. Bul óńirdiń jeri de úlken, baılyǵy da eresen. Sondyqtan da ol bolashaqtyń eń jańa jáne barynsha keleshekti bazary bolyp tabylady. Bul óńir, osy qurlyq sondaı-aq, Koreıanyń beıbit túrde qosylýy men yntymaqtastyǵynyń irgetasy úshin erekshe mańyzǵa ıe. Men adamdardyń bári úılesimdi túrde ómir súrip, yntymaqty eńbek etetin jańa Jibek jolyn qurý tujyrymdamasyn jasadym. Sonyń aıasynda Jibek jolynyń ekspresin qalyptastyrýdy usyndym. Bul úshin, eń aldymen, logıstıkalyq júıelerdi biriktirý kerek. Bul ekspress Ońtústik Koreıadan Soltústikke, odan keıin Qytaıǵa, Qazaqstan men Eýropaǵa attana alady. Muny temirjol arqyly jasaý jón. Qazaqstan osy qurlyqtyń ortasynda ornalasqandyqtan da bul iste basymdyqqa ıe. Biz sizdermen osy ıdeıany júzege asyrý jolynda tyǵyz yntymaqtasatyn bolamyz dep oılaımyn.
– Ár el árqıly memleketterde ómir súretin otandastaryn qoldaýǵa tyrysatyny belgili. Qazaqstan – kóp ultty memleket, biz Táýelsizdikke ıe bolǵan 90-shy jyldardyń basynda kóptegen ult ókilderi ózderiniń tarıhı otandaryna kóshpek boldy. Koreıler arasynda ondaı úderis baıqalǵan joq. Bizdegi koreıler shoǵyrlana turǵan kúıinde turyp jatyr. Koreıa Respýblıkasynyń óz qandastaryna qatysty ustanatyn saıasaty qandaı?
– Eń aldymen men sizderdiń elge kóshirilgen koreı ultynyń ókilderin erekshe qonaqjaılylyqpen qarsy alǵandaryńyz úshin Qazaqstan halqyna jáne Úkimetine alǵysymdy aıtqym keledi. Sondyqtan da olar sizderdiń elderińizde jemisti jumys isteı aldy. Bizdiń sheteldegi koreılerge qatysty saıasatymyzdyń negizgi úsh maqsaty bar. Birinshi maqsatymyz – olardy ózderi turyp jatqan elder qoǵamynyń úlgili músheleri bolýyn qoldaý. Ekinshi maqsatymyz – olardyń koreı halqynyń ókilderi retindegi birdeıligin saqtaýyn qoldaý. Úshinshi maqsatymyz – Koreıa men sheteldik qandastarymyzdyń qoǵamdary arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý. Biz bul saıasatty olar turyp jatqan ár el men ár óńirdiń ereksheligin eskere otyryp júrgizemiz. Qazaqstan koreıleri ózderiniń tarıhı Otanymen saıası jáne ekonomıkalyq baılanysyn qatty úzip alǵan. Osyǵan oraı, bizdiń Úkimetimiz olardyń ómirine bólekshe kóńil bóledi. Bul yńǵaıda 2010 jyldan bastap Koreıa úkimeti, ásirese, aýyl sharýashylyǵy salasynda óńirlerde aýyl sharýashylyǵy ortalyqtaryn qura otyryp, qandastarymyzdy qoldaý baǵdarlamasyn júzege asyrýda. Mundaı yntymaqtastyqty Qazaqstanda da keńeıtý josparymyzda. Sondaı-aq, mekteptegi koreı oqýshylaryna stıpendııalar berý, ártúrli salalarda, onyń ishinde aqparattyq tehnologııalarda taǵylymdamalardan ótkizý baǵdarlamalary bar.
– Sizge, bálkim, bul saýaldy jıi qoıatyn bolar, degenmen men de Soltústik Koreıamen qarym-qatynastaryńyz týraly suramaı óte alar emespin. Is júzinde ońtústik pen soltústikte bir ult ómir súredi. Qazirgi jaǵdaıda Koreı túbeginde birigýdiń júzege asyp, bir memlekettiń bolýy qanshalyqty múmkin?
– Siz aıtqandaı, bir ult eki bólikke bólingen. Ázirge biz shıelenister men daý-janjaldar jaǵdaıynda ómir súrip jatyrmyz. Iаdrolyq arandatýshylyq pen soǵys qateri saqtalyp otyr. Biz mundaı ahýaldy mindetti túrde joıýǵa tıispiz. Biz taıaý bolashaqta halyqtyń birigýine qol jetkizýimiz kerek. Koreı túbegi soltústik bóliginiń turǵyndary kedeıshilik pen joqshylyqta ómir súrýde, osy ahýaldy eskere otyryp, bizdiń birigýge asyǵýymyz qajet. Biraq, kim daıyndalsa, bolashaqtyń qojasy da sol degen sóz bar. Sondyqtan biz satylap alǵa basýdamyz, Koreı túbeginiń beıbit jolmen birigýine daıyndalýdamyz. Men soltústikkoreıalyq bılikke úsh usynys jasadym. Ol eki Koreıa turǵyndarynyń gýmanıtarlyq problemalaryn retteý, soltústiktegilerdiń turmys sapasyn arttyrý, bir halyqtyń uqsastyǵyn qalpyna keltirý úshin áleýmettik jáne mádenı baılanystardy ulǵaıtý. Men sondaı-aq, Qazaqstan qadamdarynyń Soltústik Koreıa úshin jaqsy úlgi bolatynyna senimdimin. Buryn sizdiń respýblıka myńdaǵan ıadrolyq qarý-jaraqtyń ıesi boldy. Biraq sizder odan derbes jáne erikti túrde bas tarttyńyzdar jáne onyń ornyna AQSh, Reseı jáne Ulybrıtanııa tarapynan keń aýqymdy ekonomıkalyq qoldaý men qaýipsizdikke kepildik aldyńyzdar. Osynyń negizinde sizder orasan, jedel ekonomıkalyq ósimge qol jetkizdińizder, qazir sizder Ortalyq Azııada birinshi el bolyp tabylasyzdar. Men Soltústik Koreıa Qazaqstannyń is-qımyldaryna, sizderdiń qandaı qadamdar jasaǵandaryńyzǵa jáne osyndaı úlken damýǵa qalaı qol jetkizýge bolatyndyǵyna nazar salýy tıis dep oılaımyn. Men Soltústik Koreıanyń ózi úshin eń durys joldy tańdaıtynyna jáne osy álemniń jaýapty múshesi retinde halyqaralyq qoǵamdastyqqa qosylatynyna barynsha úmittenemin.
– Sizdiń Prezıdent laýazymynda bolǵanyńyzǵa bir jyldan astam ýaqyt ótti. Siz Ońtústik Koreıanyń tuńǵysh áıel basshysy bolyp tabylasyz. Siz bul laýazymǵa qandaı kózqarasta boldyńyz? Bir kezderi siz eldiń birinshi hanymy boldyńyz, ákeńiz Pak Chon Hı myrza memleket basqarýda sizge qandaı da bir keńester berdi me jáne ákeniń qandaı ósıetin siz osy kúnge deıin ustanyp kelesiz?
– Jasymda, óz ata-analarymdy kórgen shaqta men prezıdenttik laýazym barlyq máseleler boıynsha sheksiz jaýapkershilikte bolyp tabylady dep oılaıtynmyn. Prezıdenttiń jumysy – ol 24 saǵat boıǵy alańdaýshylyq pen qamqorlyq. Men prezıdenttiń erekshe adaldyqpen jáne qajyrlylyqpen jumys isteýge tıis ekenin áke úlgisi arqyly túsindim. Buryn meniń ákem, oppozısııalyq partııalar tarapynan bolǵan eleýli qarsylyqtarǵa qaramastan, Seýl-Pýsan júrdek avtojoly men Pýan bolat quıý zaýytynyń qurylysy sııaqty memlekettik jobalardy júzege asyrdy. Bolashaqqa baǵyttalǵan erekshe kóregendikpen ol ǵylym men tehnologııa salasyna, sonyń ishinde Koreı ǵylymı-tehnologııalyq ınstıtýty qurylysyna qarjy salýdan aıanǵan joq. Men onyń senimi men kóregendigi men úshin áli kúnge deıin ómirde jáne óz mindetterimdi oryndaýda basty nusqaýlyqtardyń biri bolyp tabylady dep oılaımyn.
– Qalaı degende de Qazaqstan men Koreıa Shyǵys elderi. Tipti, meniń elimde de áıeldiń joly jińishke degen sóz bar. Degenmen de siz óz úlgińizben áıelderdiń, tipti, Shyǵys elderinde de osyndaı úlken bıiktikterge qol jetkize alatynyn dáleldep shyqtyńyz. Qazaqstandaǵy názik jandylar ókilderine tabysqa jetýde qandaı keńester bere alar edińiz? Jalpy, óz kesteńiz týraly, ózińiz aıtyp ótkendeı, jumystaǵy 24 saǵat týraly aıtyp bere alasyz ba? Sizde jalpy bos ýaqyt bola ma?
– Biz ulttyq básekelestik memlekettiń áıelder áleýetin qanshalyqty asha alýyna baılanysty bolatyn ýaqytta, dáýirde ómir súrip jatyrmyz. Biz kóptegen damyǵan elderdiń mysaldaryn kórip júrmiz. Onda áıelderdiń ekonomıkalyq qyzmetke qatysý úlesi 60 paıyzdan asyp túsedi. Bul el damýynyń sheshýshi faktoryna aınalyp otyr. Men, tuńǵysh áıel – Prezıdent retinde áıelder áleýetin ashý úshin qajet degenderdiń bárin jasaımyn. Meniń kesteme kelsek, men osy laýazymda jyldan astam ýaqyt jumys istep kelemin jáne únemi erekshe jaýapkershilikti sezine júrip, Koreıa halqynyń muń-muqtajdaryn qanaǵattandyrýǵa asyǵamyn. Meniń kestem aıtarlyqtaı tyǵyz jáne shynymdy aıtsam, osy sátke deıin men ne isteımin, qashan meniń bos ýaqytym bolady dep eshqashan oılamappyn. Degenmen, belgilengen isti oryndaýdyń sáti túskende ol maǵan úlken qýanysh ákeledi jáne sondyqtan da men ázirge ózimniń demalys kúnderi ne isteıtindigim týraly oılaǵan emespin.
– Endi sońǵy suraq, siz óz ákeńizdi, onyń reformasyn eske aldyńyz. Álem 90-shy jyldardan keıin Koreıa tańǵajaıyby týraly, ekonomıkalyq tańǵajaıyp týraly aıta bastady, tipti, Hangan ózeninde de tańǵajaıyp bar. Biz biletindeı, Koreıada paıdaly qazbalardyń mol qory bar. Deıturǵanmen, Koreıada ártúrli reformalar júrgizilýde, osy reformalardy, osy tańǵajaıypty alǵa bastyrýǵa siz qalaı qol jetkizdińiz. Jalpy, ońtústikkoreıalyq ekonomıkalyq tańǵajaıyptyń qupııasy nede?
– Bul qupııanyń 3 quramdasy bar. Birinshiden, bilimge degen úlken umtylys. Koreı ata-analary óz kedeıshiliginiń urpaqtan urpaqqa berilmegenin barynsha qalaıdy. Sondyqtan óz balalaryna bilim berýge tyrysady jáne ol eldiń ekonomıkalyq ósimge qol jetkizýi úshin dáýletti irgetasqa aınaldy. Ekinshiden, biz ashyq naryq ekonomıkasy júıesin qabyldadyq, onda qanshalyqty tegeýrindilikpen eńbek etseń, sonshalyqty jaqsy ómir súre alasyń. Biz ekonomıkalyq damýdyń barlyq satylaryn tez júrip óttik jáne álemdik júıege beıimdelip, búkil ozyq tehnologııalar men noý-haýdy ózimizge aldyq. Úshinshi, ol basshylardyń uly kóshbasshylyǵy, sondaı-aq, koreı halqynyń jumylǵan kúshi. Biz strategııalar men baǵdarlamalardy, sonyń ishinde, 5 jyldyq ekonomıkalyq damý jospary men «jańa kúsh» dep atalatyn qozǵalysty, sondaı-aq, qalalardy kógaldandyrý jónindegi jobany tabysty júzege asyrdyq. Buǵan koreı halqynyń damýǵa degen zor umtylysyn qosý qajet. Biz «Kelińizder, biz de jaqsy ómir súreıik» dedik jáne tabysqa qol jetkizdik.
– Pak Kyn He hanym, áńgimeńiz úshin sizge kóp rahmet.