Sońǵy ýaqytta alaıaqtyqtyń túri kóbeıip, aqparattyq tehnologııalardyń arqasynda jetilip jatqany jasyryn emes. Tipti ınvestısııalyq alaıaqtyq paıda bolyp, pandemııa da onlaın qylmysty órshitti. Ol az deseńiz aınalamyzdaǵy elderdiń ahýaly aram paıdaǵa áýes pıǵyldy kóbeıtti. Sondyqtan da vırtýaldy tonaý máselesin qaıta-qaıta qaýzap, halyqty qulaǵdar etip otyrýǵa týra keledi.
О́kinishke qaraı, búginginiń alaıaqtary atyn estigende qaımyǵatyn quzyrly mekemelerdiń qyzmetkeri retinde tanystyrady. Ulttyq bankten bastap, tanymal qarjy uıymdarynyń atyn jamylady, jurtqa belgili portaldardyń atyn jamylady, qysqasy ańqaý otandastarymyzdy qarmaǵyna túsirý úshin túrli aıla-sharǵynyń qandaı túrinen bolsa da bas tartpaıdy. Eger oqyrman esinde bolsa, ótken jyly telefon alaıaqtary qandaı kestemen jumys isteıtinin Ulttyq bank te eskertken bolatyn. Qarjylyq qaskóılik «arnaıy operasııa» atyn jamylyp, «quqyq qorǵaý organ qyzmetkerleriniń qatysýymen» júzege asyrylyp jatqandaı jasalady. Al ótken jyly Almatyda qarjy pıramıdalaryn uıymdastyrýshylar 4 myńnan astam adamdy aldap ketken. Alaıaqtyqtyń basym bóligi qarjylyq pıramıdalarǵa qatysty ekenin qaıtalaýǵa týra keledi.
Jalǵan «qyzmetkerler» atyn jamylý
«Alaıaqtar kózdegen maqsatyna qalaı jetedi?» degen saýalǵa Almaty qalalyq Ádilet departamentiniń bólim basshysy Ánýar Jeksekov: «Aram pıǵyldylar ómirde bolyp kórmegen ótirik ónimdi ınternet, áleýmettik jeliler arqyly joǵary baǵamen satý shemasy arqyly jasaıdy. Aldanǵan turǵyndarmen kelisimshart jasalǵannan keıin, barlyq telefondar óshiriledi. Ári qaraı, alaıaqtar jábirlenýshilerge ózderin Ádilet departamentiniń qyzmetkerleri retinde tanystyryp, telefon shalady, alaıaqtardyń ustalǵany týraly habarlaıdy da, jalǵan kýálik kórsetip, ótemaqy tóleýge ýáde beredi. Biraq aldyn ala komıssııa túrinde tólem talap etedi», dedi.
Ádilet departamentiniń materıaldyq-qarjylaı ótemaqy tólemeıtinin osy mekemeniń baspasóz hatshysy Almas Bekbotaev ta aıta kele, osyǵan uqsas faktiler 2022 jyldyń jeltoqsan aıynyń basynan tirkele bastaǵanyn atap ótti. Departament Almaty qalasynyń polısııa departamentine barlyq dáleldi materıaldarmen aryz joldaǵan, qazirgi ýaqytta aryz tergeý satysynda tur. Soǵan qaramastan alaıaqtar áli de eldi sazǵa otyrǵyzyp jatyr. Kún saıyn Ádilet departamentine respýblıkanyń túkpir-túkpirinen kelgen azamattardan Almaty qalalyq Ádilet departamentiniń qazirgi qyzmetkerlerin naqtylaý úshin telefon soǵylyp jatady.
«Nómirlerdi aýystyrý tehnologııasy»
Sol sııaqty ınvestısııaǵa qatysty alaıaqtyq faktileri kóbeıgen. Aldap-arbaýdyń nobaıy birdeı: olar belgisiz nómirlerden qońyraý shalyp, sumdyq paıda tabýǵa bolatyn qarjylyq jobalar týraly baıandaı kele, aqsha salýdy usynady, kiristi kóbeıtýge ýáde beredi. Olar japa shegýshige ınvestısııa salǵannan keıin onyń kirisi qalaı «ósetinin» kóretin jalǵan qosymshany da jibere alady, biraq is júzinde siz bul aqshany paıdalana almaısyz. О́ıtkeni mundaı qosymshalardyń qaıtaryp alý qyzmeti joq. Almaty qalalyq PD, Krımınaldyq polısııa basqarmasynyń IIB aǵa jedel ýákili Erkebulan Qoıshybaev ınternettegi alaıaqtyq máselesi Memleket basshysynyń baqylaýynda ekenin aıta kele: «Taldaý kórsetkendeı qala aýmaǵynda, 2017 jyly –90, 2018 jyly – 142, 2019 jyly – 666, 2020 jyly 1 677 ınternet alaıaqtyq tirkeldi. Al 2022 jyly qylmystyń osy túrine qatysty 2 myńnan astam derek tirkelgen. Internet alaıaqtar ustalyp jatady, biraq qylmystyń bul túrin ashý qıyn, óıtkeni olar transshekaralyq sıpatqa ıe, ıaǵnı jábirlenýshi bir jerde, al kúdikti basqa memlekette bolýy múmkin», deıdi.
Polısııa departamentiniń ókili sandardy aýystyrýǵa baılanysty aldaýdyń jańa ádisin túsindirip berdi. TMD elderi men shetel azamattary qazaqstandyqtarǵa qońyraý shalǵanda «nómir aýystyrý» tehnologııasyn qoldanady. Sondyqtan kúdiktini tabý óte qıyn. Alaıaqtar SIM kartalaryn satyp almaıdy, olar tek negizgi telefon nómirin ózgertetin arnaıy baǵdarlamalyq quraldy paıdalanýy kerek. Sondyqtan olar zardap shekkenderge kez kelgen nómirden qońyraý shala alady. Ádette aldanǵandar nómir ıelerine shaǵymdanady. Onyń nómir aýystyrý arqyly jasalǵanyn dáleldeý úshin uıaly baılanys operatoryna qońyraý shalyp, egjeı-tegjeıin bilgennen keıin, bul nómirdiń jalǵan ekenin dáleldeı alasyz, bul qarapaıym telefon trafıgi emes, ınternet qońyraýlary ekendigin kórsetedi.
Kóterilip otyrǵan máselege oraı Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń baspasóz qyzmetiniń ókili Dmıtrıı Akmaev qarjylyq alaıaqtyqtyń aıqyn belgilerin atap ótti. «О́te joǵary kepildendirilgen tabys usyný – bul alaıaqtyq, kerisinshe qyzyǵarlyqtaı arzan nárse usynsa – bul da alaıaqtyq bolýy múmkin. Sondaı-aq olardyń taǵy belgisi – alaıaq árqashan birinshi qońyraý shalady. Qarjy salasyn retteýshi retinde biz bankterde de, mıkroqarjylyq uıymdarda da sizdiń shottaryńyzda, kelisimsharttaryńyzda birdeńe durys bolmasa, birden buǵattaıtyn erejeleri bar ekenin anyq bilemiz. Sondyqtan eger sizge bireý qońyraý shalsa, baılanysty dereý úzgen durys», deıdi ol.
Internet alaıaqtyq máselesi sıfrlandyrýdy damytýdan, sandyq júıelerdiń kesirinen týyndap otyr deýge bolmaıdy. Kerisinshe, bizdiń bank júıeleri qorǵalǵan, óıtkeni olarda birneshe qorǵanys dárejesi bar. Alaıda qarjysy qoldy bolǵandardyń 99%-yna psıhologııalyq qysym jasalyp, sonyń saldarynan jeke shottarynyń kodtaryn alaıaqtarǵa ózderi bergen. Bul jerde másele adamdardyń úreıge boı aldyryp, alaıaqtardyń jeteginde ketkeninde bolyp tur. Dmıtrıı Akmaev Almaty men oblys turǵyndaryna, ásirese eger olar messendjer arqyly jiberilse, kúdikti siltemelerge jazylmaýǵa keńes berdi.
Alaıaqtardy qalaı aýyzdyqtaýǵa bolady?
«Kıber qadaǵalaý» aqparattyq júıesi arqyly ınternet keńistigindegi kúmándi saıttar, akkaýnttar men jarnamalyq siltemelerdi buǵattaý jumystary turaqty júrgizilip jatyr. 2022 jyly 396 ınternet siltemesi buǵattalǵan. Kompanııalardaǵy qarjy pıramıdasynyń belgilerin tekserý úshin «Baıqa, pıramıda!» telegram-boty engizilip, oǵan azamattardan 2 myńnan astam ótinim kelip túsken, onyń ishinde 1 800-i qaralypty. Jalpy, 2022 jyly Almaty qalasynyń Ekonomıkalyq tergep-tekserý departamenti 8 qarjy pıramıdasynyń qyzmetin toqtatty. Al «Qozgan Inc» qarjy pıramıdasyn uıymdastyrýshylarǵa qatysty sotqa deıingi tergeý aıaqtaldy. Onyń «salymshylarynyń» sany 50 shaqty bolsa, keltirilgen shyǵynnyń kólemi 270 mln teńgeden asady. Sondaı-aq quramynda altyn elementteri bar altyn quımalary men kosmetıkalyq ónimderdi satatyn ınternet-dúken atyn jamylǵan «Innova Gold» qarjy ınvestısııalyq pıramıdasyn uıymdastyrýshyǵa qatysty sotqa deıingi tergeý júrip jatyr. Bulardyń da aıla-sharǵysy jetkilikti.
– Osylaısha, Ekonomıkalyq tergeý qyzmeti qolǵa alǵan amaldardyń nátıjesinde qarjy pıramıdalaryn uıymdastyrýshylardyń bank shottary, jyljymaly jáne jyljymaıtyn múlikteri buǵattalyp otyr. Mysaly, «World Business Consulting» qarjy pıramıdasyn uıymdastyrýshylarǵa qatysty qylmystyq is boıynsha zardap shekken segiz adamnyń 34 255 155 teńgesi qaıtty. Sol sııaqty «B2B Jewerly» qarjy pıramıdasyn uıymdastyrýshylarǵa qatysty qylmystyq is boıynsha 230-dan astam jábirlenýshige 300 mln teńge shyǵyny óteldi. 2,2 mlrd teńge somasyna múlikke tyıym salyndy. «Jalǵan qarjy» uıymdarynyń usynystaryn nasıhattaý qylmysy jıilep ketti. Olar aqshany munaı óndirýshi kompanııalardyń, tanymal bankter men kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń iri jobalaryna joǵary jáne passıvti kiristilik ýádesimen ınvestısııalaýǵa shaqyrady, – deıdi Almaty qalalyq Ekonomıkalyq tergeý departamentiniń ókili Jaqsylyq Myrzahan.
Sol sııaqty alaıaqtar jurtty sendirý úshin belgili jańalyqtar portaldarynyń logotıpteri men dızaınyn paıdalanady, sonymen qatar tanymal tulǵalar men joǵary laýazymdy sheneýnikterdi alǵa tartady. Mundaı resýrstarǵa kirgende, saýaldamalyq jeke derekterińizge saq bolǵan jón. Osydan keıin-aq, olar qońyraý shalyp, óz áreketine kirisedi. Aty-jónińizdi surastyryp, ózderin banktiń nemese quqyq qorǵaý organynyń qyzmetkerlerimiz dep tanystyryp, sizge nesıe rásimdelgenin nemese qylmystyq is qozǵalady dep aıtady. Júıkege soqqy beretin tosyn sát pen abdyraǵanyńyzdy paıdalanyp, sizdiń banktik derekterińizdi alyp alýy ábden múmkin.
ALMATY