Jaıylymnyń shuraılysyn, jerdiń qýańdysyn kúlshe bóliske salyp, esepsiz ıemdengenderge buqaranyń ókpesi qara qazandaı. Aldyndaǵy aqadal malyna qoń bitirer nýy men sýy mol ultaraqtaı da jer buıyrmaǵan soń tistenip, turmys keshken jurt ókpelemeı qaıtsin endi? Biraq el ishindegi latıfýndısterdiń «shóp qoryǵan ıt tirligi» Prezıdent tapsyrmasynan soń endi-endi tyıylyp keledi. О́zine, ne ózgege kózi qımaǵan ıgerilmegen jerler el ıgiligine qaıtaryla bastady.
Aýyldyń amanaty
Dál osy jerge qatysty daý Qaraǵandy oblysy Nura aýdany Qulanótpes aýylynda týdy. Jaıylym jaıyn aıtyp shyryldaǵan bir top aýyl turǵynynan shaǵym tústi. Ol shaǵymda aýyl adamdary okrýg irgesindegi kólemdi shabyndyqtyń syrttaǵy bireýge jalǵa beriletinine narazy. Jaıylym jetpeı jatqanda bótenniń bulaı basa kókteýi ondaǵy buqaranyń janyna batypty. Astanadan kelgen aıdaladaǵy bireýdiń jer alýyna qarsylyq bildirip, jalma-jan dabyl qaqty. El gazeti «Egemen» dep úmitin artqan aǵaıynnyń amanaty mynadaı:
«Mal jaıatyn jaıylym jer qalmady. Dál aýyldyń irgesindegi sýly, shabyndyq jerdi Astanadan kelgen bireýge jergilikti ıesi satyp jatyr. Eger ol berilse, aýyl malyn jaıatyn jer qalmaıdy, sol jerden mal sýaratyn edik. Bul Sársekeı degen jer, taǵy Mónek degen jerdi de satyp jatqan kórinedi. Kezinde menshiktep alǵandar ony paıdalanyp jatqan joq».
Biz tikeleı sóılesken aýyl adamdary da osy derekti rastady. Qaısybiri esimin ataýdan qashqaqtaǵanymen, aqıqaty osy eken.
Qulanótpes aýyly Qaraǵandydan 400, Astanadan 200 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Aýylda 356 adam tirshilik etedi. О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldary boı kótergen jańa aýyl bolǵanymen, toqsanynshy jyldardyń jylymyǵynda júdegen kóp aýyldyń biri.
Negizi, Qulanótpes selolyq okrýginde jalpy 144 017 gektar jer bar. Aýyl ákimi Ardaq Ábenovtiń aıtýynsha, onyń shabyndyǵy – 6 094 gektar, jaıylymy – 134 223 gektar. Al osy Qulanótpes selolyq okrýgine qarasty Qulanótpes, Aqtúbek, Nyǵyman eldi mekenderiniń jer aýmaǵy 39828,44 gektar shamasynda. Eldi mekende 1 029 iri kara, 1 700 qoı, 1 584 jylqy bar.
Aýyl ákiminiń málimdeýinshe, aýyl turǵyndarynyń mal jaıylymy jetkilikti. Jer eshkimge de berilmeıdi. Endeshe, aýyl adamdarynyń aryzyna ne sebep? Ákim myrza oǵan bylaı dep ýáj aıtady.
– Halyq durys túsinbegen. Áıtpese jer eshkimge de berilmeıdi. Nura aýdanynyń jer qatynastary bólimi bul týraly habardar. Bir sharýa qojalyǵynyń 3 myń gektar jeri bar edi. Sol jerdi el ishinde syrttaǵy bir adamǵa satady degen sóz shyqqany ras. Bul – durys túsinbeýshilik. Aýyldyń qoǵamdyq keńes múshelerimen jáne aýyl turǵyndarymen sóılestik. 3 myń gektar jerdiń ıesi A.Alıev tehnıkasy eski bolǵan soń, basqa bireýge shóp shaýyp berýge ótinish aıtqan. Oǵan biz kelisken joqpyz. Men aýyl ákimi retinde óz tehnıkasy jaramasa, aýyl turǵyndarynyń tehnıkasyn uıymdastyryp, shabýǵa kómektesemiz dep kelistirgenbiz. Aýylda jylda solaı uıymdastyryp kelemiz. Jer eshkimge berilmeıdi de, satylmaıdy da, – deıdi aýyl ákimi.
Qoǵamdyq keńes bir pátýaǵa keldi
Osy oraıda aýyldyq qoǵamdyq keńes múshelerimen kezdesý ótti. Keńes músheleri «Sharýa qojalyǵy jerin ózi paıdalanýy kerek, eger ıgermese, aýyldyq okrýgke qaıta tapsyrsyn», degen tastúıin pátýaǵa kelip otyr.
– Qulanótpes aýyldyń okrýgine qarasty 3 eldi mekende 31 sharýa qojalyǵy tirkelgen. Búgingi tańda jumystaryn júrgizip jatyr. Qulanótpes aýylyndaǵy «Alıev A.T» fermerlik qojalyq basshysy Azamat Alıev ıeligindegi jer telimindegi shabyndyq jerlerin Astana qalasy turǵyny M.Aıtpaevqa shóp shabýǵa berýge baılanysty daý týyndady. Osyǵan oraı qoǵamdyq keńes músheleriniń pikiri, sheshimi suraldy, – deıdi ákim A.Ábenov.
Aýyldaǵy aǵaıyn jerdiń bireýge ne maqsatpen de berilýine kelispeıdi. Olar árkim óz ıeligindegi jerin ıgersin desedi. Áıtpese keri qaıtarýy qajet. Qoǵamdyq keńestiń tóraǵasy M.Júnisov ár sharýashylyq jerin maqsatyna saı qoldanýy kerek ekenin aıtady.
– Bul zańda da kórsetilgen. Qazir jerdi tıimdi paıdalanýǵa múmkindikter bar. Mal basyn kóbeıtýge nesıe alýǵa, kóp jyldyq shóp egip, mal azyǵyn daıyndaýǵa bolady, – deıdi M.Júnisov.
Qoǵamdyq keńes músheleri de osy pikirde. Iаǵnı árkim jerin maqsatty paıdalanýǵa tıis. Olaı etpese, jer qoryna, okrýg ıeligine berýi kerek sharýa qojalyqtary.
– Bul usynys oryndy dep bilemiz. Sharýashylyq ashqan soń maqsatty paıdalaný kerek. Eger belgili bir sebeptermen durys qoldanbasa, onda memleketke, okrýgke qaıtarylsyn. Aýyl turǵyndaryna shabyndyq qajet ekeni bárimizge belgili, – deıdi keńes múshesi K.Sháıkenov.
Sonymen, quramy 6 aýyl adamynan jasaqtalǵan keńes biraýyzdan osyndaı sheshimge keldi. Demek daýǵa túsken 3 myń gektar jerdi ıesi ıgeredi. Bolmasa, ol okrýgke qaıtarylady. Halyqtyń kelgen baılamy. Onyń nátıjesin aldaǵy ýaqyt kórsetedi endi.
Al aýyl ákiminiń málimdeýinshe, aýyldyń jaıylymnan kemdik kórer jeri joq. Byltyr aýyl mańyndaǵy 9 myń gektar jaıylymdyq jer okrýg balansyna 4 jyl 11 aıǵa berilipti.
Qaıtarylǵan jerde qaıyr bar
Aýyl mańynyń týlaq súıregendeı taqyrlyǵy talaı aıtylyp, aqyry keıingi jyldary ǵana tyńdar qulaq tabylǵany belgili. Aýyldaǵy maldyń końsyz, ash-aryqtyǵy da – jerdiń jetispeýshiligi. Odan qalsa, qýańsyzdyǵy ekeni beseneden belgili. Jer qatynastary basqarmasy bul baǵytta halyqty jaıylymdyq jerlermen qamtamasyz etý úshin 300 myń gektar aýmaqta birlesip paıdalaný týraly memorandýmdar jasalǵanyn alǵa tartady.
Onyń ishinde Abaı aýdanynda – 9 myń gektar, Buqar jyraý aýdanynda – 9 myń gektar, Qarqaraly aýdanynda – 141 myń gektar, Nura aýdanynda – 111 myń gektar, Osakarov aýdanynda – 13 myń gektar, Shet aýdanynda 17 myń gektar jer bar.
Buǵan qosa 232 myń gektar aýmaqta shalǵaıdaǵy jaıylymdar uıymdastyrylypty. Halyq mal jaıýy úshin 252 myń gektar jer aýyldyq okrýg ákimderine ýaqytsha óteýsiz paıdalanýǵa berilgenin aıtty basqarma basshysy Daryn Bulqaıyr. Jalpy, jer qatynastary basqarmasynyń málimdeýinshe, 2022 jyly oblys boıynsha memleket menshigine 1 mln 232 myń gektar jer qaıtarylǵan eken. Onyń 16,1 myń gektary – egistik, 1 mln 200 myń gektary – jaıylym. Munyń 1 ml 71 myń gektary – erikti negizde, 29,7 myń gektary sot sheshimimen keri qaıtqan.
– Oblysta 2023 jylǵa arnalǵan paıdalanylmaıtyn jerlerdi alý jospary – 580 myń gektar. Búgingi tańda bos jerlerdiń basym bóligin jaıylym alady. Sondyqtan jaıylymdy paıdalanýshylar «Jaıylymdar týraly» zańnyń normalaryn mindetti túrde saqtaýy qajet. Jaıylymdardy utymdy paıdalanýdyń negizgi sharty – mal basynyń, jaıylymdyq ınfraqurylym obektileriniń bolýy, – deıdi D.Bulqaıyr.
Osy oraıda basqarma Buqar jyraý aýdanynda shalǵaıdaǵy jaıylymdardy ınfraqurylymmen qamtamasyz etýdiń qanatqaqty jobasy ázirlenip jatqanyn aıtty. Bul joba Belaǵash, Kókpekti, Toǵyzqudyq, Baımyrza, Jańatalap aýyldyq okrýgterinde iske aspaq. Jobanyń ǵajaby nede degenge kelsek, bul joba aıasynda mal sharýashylyǵyna qajetti qurylymdar salynýǵa tıis. Atap aıtqanda, uńǵymalar, qubyrly jáne shahtalyq qudyqtar, mal aıdaý trassalaryn, mal toqtaıtyn jáne sýaratyn alańdar. Sonymen qatar maldy aıdap-bólip jaıýdaǵy qashalar, veterınarlyq jumystarǵa arnalǵan oryndar, elektr jáne jylý energııasyn beretin qurylymdar ornatylady.
Osakarov aýdanynda 2023 jylǵa Ozernyı, Saryózek jáne Qaraǵaıly aýyldyq okrýgteriniń shalǵaıdaǵy jaıylymdaryn qajetti ınfraqurylymmen qamtamasyz etý jobasy da quzyrly oryndar josparynda tursa kerek.
Ne desek te, mal baqqan eldiń túsine jaıylym jıi kiredi. О́ıtkeni qoraly qoı, úıir jylqy, tabyn sıyryn jaıatyn jerden ábden zapy bolǵany ótirik emes. El turymtaı tusy, balapan basyna ketken kezdegi myńdaǵan gektar jerdi «bólip al da, bıleı ber» qaǵıdatynyń saldary osyǵan ákeldi. «Malyn janynyń, janyn arynyń sadaqasyna» balaǵan aýyldaǵy aǵaıynnyń jaıy bul...
Qaraǵandy oblysy