Saılaý: Qansha úmitker tirkeldi?

Keshe Ortalyq saılaý ko­mıs­sııasynyń otyrysy ótip, onda Parlament Májilisiniń jáne más­lıhattarynyń depýtattyǵyna kan­dıdattardy usyný qorytyn­dylary jarııalandy. Qaı partııa qansha úmitkerin qosty, kimder tizimde bar degen saýal eldiń saıa­sı ómirine beıjaı qaramaıtyn kópshilikti eleń etkizetini ras. Úmitker demekshi, óńirlerde ózin-ózi usynǵandardyń ishinde jıyrma jastyń aýylyna endi qadam bas­­qan jastaǵy azamat ta, 72 jas­­­taǵy zeınetker de bar. Bul sa­­ı­­laý­dyń ereksheligi de sol, ár­kim­­n­­iń depýtat bolý qu­qyǵyna ıe bar.

Ortalyq saılaý komıs­sııa­synyń tóraǵasy Nurlan Ábdi­rovtiń aıtýynsha, 2023 jylǵy 19 naýryzǵa taǵaıyndalǵan Par­lament Májilisi men máslı­hattary depýtattarynyń kezekten tys saılaýyn ázirleý men ótkizý jónindegi negizgi is-sharalardyń kúntizbelik josparlaryna sáıkes ókildi organdar depýtattyǵyna kandıdattardy usyný merzimi 20 qańtarda bastalyp, 8 aqpanda saǵat 18.00-de aıaqtaldy.

– Bul saılaý naýqanynyń erek­sheligi – Parlament Májilisiniń, sonymen birge oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń máslıhattarynyń depýtattyǵyna kandıdattardy usyný aralas: proporsıonaldy ókildik etý, sondaı-aq birmandattyq aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha saılaý júıesi arqyly júzege asyryldy. Al aýdandar men qalalardyń máslıhattaryna depýtattyǵyna kandıdattardy usyný rásimi to­ly­ǵymen majorıtarlyq júıe ne­gi­zinde, ıaǵnı birmandattyq aý­maq­tyq saılaý okrýgteri boıynsha ótti.

Partııalyq tizimder boıyn­sha saılanatyn Parlament Máji­lisiniń depýtattyǵyna kandıdattardy usyný quqyǵyna zańnamada belgilengen tártippen tirkelgen saıası partııalar ıe boldy. 21 qańtarda ótken Ortalyq saılaý komıssııasynyń ekinshi otyrysynda partııalyq tizim boıynsha saılaýǵa qatysýǵa elimizde tirkelgen barlyq 7 saıası partııa jiberildi. Saılaý týraly Kons­tıtýsııalyq zańnyń normalaryna sáıkes saıası partııalar birtutas jalpyulttyq saılaý okrýginiń aýmaǵy boıynsha Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna saılaý úshin partııalyq tizimderdi jáne basqa da tıisti qujattardy Ortalyq saılaý komıssııasyna usyndy. Al Parlament Máji­lisiniń depýtattyǵyna 29 birmandattyq aýmaqtyq saılaý okrýgi boıynsha saıası partııalarmen, qoǵamdyq birlestiktermen birge azamattar ózin-ózi usyndy. Bul elektoraldyq rásimderge okrýgtik saılaý komıssııalary qatysty. Joǵaryda atalǵan saılaý úderisiniń sýbektileri barlyq deńgeıdegi máslıhattardyń depýtattyǵyna da kandıdattardy usyný quqyǵyna ıe boldy. Saı­laý týraly Konstıtýsııalyq zań­nyń normalaryna sáıkes máslı­hattar depýtattarynyń saılaýyn uıymdastyrý men ony ótkizý tek aýmaqtyq saılaý komıssııalardyń quzyretinde ekenin atap ótken jón, – dedi Nurlan Ábdirov.

Ortalyq saılaý komıssııa­sy tóraǵasynyń orynbasary Kons­tantın Petrovtyń málimetinshe, tirkelgen barlyq 7 saıası partııa Parlament Májilisiniń 69 mandaty úshin saıası dodaǵa qatyspaq.

– Parlament Májilisi saılaýynda saıası partııalardyń tizimderinde Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes áıelder, jastar jáne múgedektigi bar adamdar úshin belgilengen 30 paıyzdyq kvota tolyǵymen eskerildi. 29 birmandattyq aýmaq­tyq saılaý okrýgi boıynsha 609 kan­dıdat usynyldy. Jalpy res­pýblıka boıynsha ár saılaý okrýgine ortasha básekelestik 21 kan­dıdatty quraıdy. Eń joǵary básekelestik Astana qalasy­nyń 2 saılaý okrýginiń árqaı­sysy boıynsha – 63 kandıdat. Eń tómen kórsetkish Ulytaý oblysynyń saılaý okrýgi bo­ıynsha – 8 adam. Oblystardyń, res­pýblıkalyq mańyzy bar qala­lardyń jáne astananyń máslı­hattar depýtattarynyń 334 mandatyna partııalyq tizim boıynsha usyný kezeńinde saıası partııalar belsendiliginiń jetkilikti dárejede joǵary boldy. Mysaly, 6 partııa (Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııadan basqa, «Baıtaq» partııasy Qostanaı oblysy boıynsha) óńirlerdiń kópshiliginde máslıhattardyń depýtattaryn saılaýǵa partııalyq tizimderin usyndy. Al oblys­tar, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar jáne astana (334), aýdandar (2130) men qalalar (617) máslıhattarynyń depýtattyǵyna (bul 3081 mandat) kandıdattardy birmandattyq aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha usyný qorytyndylaryna saı ortasha básekelestik 4,3 kandıdatty quraıdy. Bul kórsetkishter aza­mat­tardyń jáne azamattyq qoǵam­nyń joǵary belsendiligin aıǵaqtaıdy.

Kúntizbelik josparǵa sáıkes Parlamenti Májilisi men máslı­hattary depýtattyǵyna partııa­lyq tizimderdi, kandıdattardy tirkeý kezeńi 18 aqpanǵa deıin jalǵasady. Parlament Májilisine partııalyq tizimder boıynsha kandıdattardyń Konstıtýsııa men Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańda qoıylatyn talaptarǵa sáı­kestigin anyqtaý jáne partııalyq tizimderdi tirkeý máselelerin Or­talyq saılaý komıssııasynyń jekelegen otyrystarynda qaras­tyrylady. Sondaı-aq otyrys­tardyń birinde aýmaqtyq saılaý komıssııalarynyń birmandattyq aýmaqtyq saılaý okrýgteri bo­ıynsha Parlament Májilisi men máslıhattar depýtattyǵyna kandıdattardy jáne partııalyq tizimderdi tirkeý qorytyndylary týraly qabyldaǵan sheshimderine qatysty esepterin tyńdaıtyn bolamyz, dedi Konstantın Petrov.

Jalpy, partııalyq tizim bo­­ıyn­sha «Qazaqstan Halyq par­­tııa­synan – 52, «Aq jol» demo­­­kratııalyq partııasynan – 52, «Jalpyulttyq sosıal-demo­kratııalyq» partııasynan – 19, «Baı­taq» jasyldar partııa­sy­nan – 18, «Aýyl» halyqtyq-demo­kratııalyq patrıottyq partııasynan – 25, «Respublica» partııasynan – 25, «Amanat» partııasynan 90 kandıdat saıası dodaǵa túspek.

Saılaý naýqany aıasynda shet memleketter men halyqaralyq uıymdardan akkredıtteý boıyn­sha jáne Syrtqy ister mınıstr­liginiń usynystar boıynsha akkredıtteý rásimi jalǵasyp jatyr. Ortalyq saılaý komıssııasynyń hatshysy Muhtar Ermannyń aıtýynsha, 2023 jylǵy 20 qańtarda halyqaralyq baıqaý ınstıtýty ashylǵannan beri Ortalyq saılaý komıssııasy 1 shet memleket pen 2 halyqaralyq uıymnan 25 baıqaýshyny resmı tirkeýden ótkizgen. 2023 jylǵy 9 aqpandaǵy jaǵdaı boıynsha Syrtqy ister mınıstrliginen 2 shet memleketter men 1 halyqaralyq uıymynan 37 baıqaýshy tirkeýden ótýge usynylǵan. Qytaı Halyq Respýblıkasynan 2 kandıdatýra jáne Nıderland koroldiginen 3 kandıdat, al Demokratııalyq ıns­tıtýttar jáne adam quqyqtary jónindegi bıýrosynyń saılaýdy baıqaý jónindegi Mıssııasynan 32 baıqaýshy usynylyp otyr.