Aýyldaǵy aǵaıynnyń qara qazanyn búlkildetip qaınatyp turǵan baǵymyndaǵy azyn-aýlaq tórt túlik maly. Áıtse de, bul taraptaǵy kózdiń suǵy, suǵanaq qoldyń sýyq lebi basylmaı tur. О́tken jyly Aqmola óńirinde mal urlaýdyń 86 oqıǵasy tirkelip, 999 bas mal qoldy bolǵan.
«Shyǵasyǵa ıesi basshy» demekshi, aýyl halqy áli de keń qoltyq peıilinen, ańǵaldyǵynan aryla almaı otyr. Osy bir jaıdy qaraý nıetti kókirekterine túıgen urylar da bilip, basynýyn qoıatyn emes. Tórt túliktiń ishinde jylqyǵa qater kóp. О́tken jyly 287 qylquıryqty ońaı oljany kóksegen urylardyń kómeıinen asyp ketse kerek, oǵan qosa 75 iri qara, 637 usaq mal urlanǵan. Mal ıelerine kelgen shyǵyn mólsheri 137 mıllıon teńge shamasynda. Bul tıisti quqyq qorǵaý organdaryna habarlanyp, aq adal maldyń artynan izdeýshisi shyǵyp, esepke engenderi ǵana.
Joǵaryda biz aıtqan maldyń 875 basy, ıaǵnı 87,6 paıyzy mal ıeleri men quqyq qorǵaý organdarynyń jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı indete izdeýiniń arqasynda tabylypty. Mal ıeleriniń basym kópshiligi «qaıtqan malda qaıyr bar» dep urylarǵa ádil jazasyn tartqyzý úshin qýyna bermeıdi. Bir kemshilik osy tarapta. Eger ózgeniń malyn ońaı olja kórip, sýyq qolyn sýmańdatqandar ádil jazasyn tartsa, ózgesi de tyıylar edi. Sońǵy ýaqytta bul taraptaǵy zań qataıdy degenimizben, osyndaı olqylyqtyń oryn alýy saldarynan qazannan qaqpaq ketip tur. Áli de 124 bas mal ushty-kúıli joq. Endigi saýdageri sýdaı sapyrylysqan bazarǵa túsip ketti me, joq álde kóz kórip, qulaq estimegen qııanǵa shyǵandady ma belgisiz. Sóz lámin bylaı órbitýimizdiń de máni bar. Aıtalyq, ótken jyldyń qazan aıynyń basynda Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń polısııa departamenti qyzmetkerleriniń jedel izdestirý jumystarynyń barysynda óńirdiń 46 bas jylqysy Arqalyq qalasynyń mańynan tabylǵan. Úsh ury ustaldy. Kókshetaý qaıda, Arqalyq qaıda? Sonshama jerden qaryna quryq ilip qaraqshy keledi dep kim oılaǵan. Álgi urylardan 15 bas jylqy qaıtaryldy. Ereımentaý aýdanyndaǵy Baısary aýylynyń 36 bas jylqysy tý sonaý Jambyl oblysynyń aýmaǵynan tabyldy. Mal urlyǵyn kásip etken jyryndy top ustaldy. Qazir qamaýda otyrǵan kórinedi. Mine, atam qazaqtyń «jylqy ysqyrsa jeldiki, aıdasa jaýdiki» deıtini osy. Jaý degenimiz aýyrlaý bolsa da myńdaǵan shaqyrym jerden saılanyp kelip, Ereımenniń etegindegi júgen-quryq tımegen tý asaý jylqyny sonaý Jambyl oblysyna deıin shubyrta aıdap ketý – kánigi tis qaqqan urylardyń ǵana qolynan keletin sharýa. Mal urlyǵy jaıynda mundaı mysaldardy kógendegen qozydaı etip tize berýge bolady. Bir anyǵy, «aldyrtqan albyrt keledi» degendeı, mal ıesiniń ózi de osyndaı óreskel oqıǵalardyń oryn alýyna jol beretin syńaıly. Sózimizdi dáleldeý úshin mysal keltire ketelik. Qazir el ishinde ne kóp, beısaýat júrgen mal kóp. Qys kelip, mal qoraǵa kirdi degenmen, qalyń jylqy tebinde. Aıaqty mal emes pe, baqpaǵan soń jolǵa da shyǵyp ketedi, kólge de túsip ketedi. Taıaýda Áljan aýylynyń júzge jýyq jylqysy sorǵa batyp ketti. Balanyń eńbegindeı bylqyldap jatqan sordyń shetinen 50-60 jylqynyń ólimtigi tabyldy. Qalǵany ushty-kúıli joq. Sor jutty ma, jer jutty ma belgisiz. Bálkim kóktemde muzy erip, qary ketken soń tabylar. Shoq juldyzdaı kishkentaı ǵana aýyldyń kún kórip otyrǵany osy mal edi. Qazir 150 keli et shyǵar-shyqpasy belgisi bir japyraq taıdyń baǵasy jarty mıllıonǵa jetip turǵanda qyzyl qaryn jas balanyń táp-táýir yryzdyǵy emes pe? Estýimizshe, eldiń úlkenderi jylqyshylaryn esirkep, maldaryn daýlaı qoımapty. Sonda aıtatyn ýájderi aqpannyń aqyrǵan aıazynda kúni-túni mal sońynda júre almaıdy ǵoı dese kerek.
Beısaýat mal demekshi, óńirde qaraýsyz júrgen tórt túlikti qamaıtyn 204 arnaıy oryn daıyndalǵan. О́tken jyly osy oryndarǵa 5 596 bas baǵýsyz júrgen mal qamalypty. Osy bir olqylyqtyń zardaby dıqandarǵa da tıip otyr. Tuıaqty mal egin alqaptaryna da túsip ketedi. Jep taýyspasa da, tuıaǵymen taptap, eldiń úmitindeı úlbireı kóktep turǵan kók eginniń ústinde aýnap, birtalaı jerdi búldirip ketetini bar. Áne bir jyly ábden zárezap bolyp, mal ıelerine aıta-aıta qajyǵan sharýashylyq basshysynyń eginine túsken jylqyny myltyqpen atqany da bar. Bul jerde egin ekkenniń ersi qylyǵyn durys deýden aýlaqpyz, jazyqsyz malǵa myltyq kezený jaqsylyq emes, árıne. Áıtse de, mal ıesiniń ózi betine qarap otyrǵan túligin durystap baǵýy kerek emes pe?
Joǵaryda mal urylaryna qoldanylar jaza qataıǵanyn eske saldyq. Biraq aqkóńil aǵaıynnyń kóńiliniń keńdiginen, úptep keter uryǵa da keshirimmen qaraıtyndyǵynan alaıaqtar aıaǵyn tartyp baspaı tur. Sondyqtan bizdińshe, ózińdi aıamaǵan uryny esirkeýdiń esh qajeti joq-aý, sirá.
Aqmola oblysy