Baýyr obyry: sebep pen saldar

Aýrýdy erte anyqtaǵan mańyzdy

Bir qaraǵanda eldegi statıs­tı­ka álemdegi ahýaldan táýir se­kildi. Alaıda elde jylyna orta esep­pen myńnan astam azamattan baýyr obyry anyqtalatynyn es­ten shyǵarmaǵanymyz jón. Sol naý­qas­tardyń shamamen 700-ge jýy­­ǵynda baýyr isigi asqynyp, ba­­qı­lyq bolady eken. Osyǵan qa­rap-aq isik aýrýynan eshkim 100 paıyz saqtandyrylmaǵanyn ań­ǵa­ra­myz. Iаǵnı qaterli isik salamatty ómir saltyn ustanyp júrgen sportshylardan kezdesýi ábden múmkin. Mysaly, balalar baýyr obyrynyń gepatoblastoma degen túrine shaldyǵýy yqtımal. Al eresekterde osy derttiń jıi kezdesetin eki túri bar.

Baýyr obyrynyń gepatosellıýlıarly karsınoma degen túri naýqastardyń 75-80% anyq­­tal­sa, holangıosellıýlıarly kar­sınoma pasıenttiń 15-20 pa­ıy­zynda kezdesedi. Osyǵan qosa naýqastardyń 5 paıyzynda kezdesetin baýyr isiginiń birneshe túri bar. Tarqatyp aıtar bolsaq, gepatosellıýlıarly karsınoma – baýyr klet­kalarynda paıda bolatyn isik. Al holangıosellıýlıarly kar­sı­­noma baýyr ishi ót joldarynan anyqtalady. Baýyr obyryna shal­dyqpaý úshin birinshi kezekte V jáne S vırýsty gepatıtteriniń sozylmaly ınfeksııasyn jáne baýyr sırrozynyń aldyn alý qajet. Mundaı jaǵdaıda naýqas óziniń densaýlyǵyn jiti baqylap, durys emdelmese, dárigerge qaralmasa, sır­rozǵa aınalǵan kletkalar baýyr isigine aparýy taǵy múmkin. Sosyn qant dıabetinen, artyq salmaqtan da naýqastyń baýyryn maı basý qaýpi bar. Mundaıda pasıent uzaq ýaqyt emdelmeı, dıeta ustamasa, salmaǵyn túsirmese, dıabetti baqylamasa, dert baýyr obyryna nemese sırrozǵa ulasýy múmkin. Baýyr obyryna aparatyn dáleldi, dáıekti sebepter – osy. Vırýsty gepatıt juqtyrý qaýpi jo­ǵary azamattardyń qatarynda hırýrg jáne tis dárigerleri de bar.

Qanmen baılanysty emsharada dáriger men naýqas asa saq bolýy kerek. Ulttyq ǵylymı onkologııa ortalyǵynyń dáriger-onkologi, gepatobılıarly hırýrg, transplantolog Abylaıhan Sharmenov vırýs­ty gepatıtti emdeýden aldyn alý mańyzdyraq ekenin aıtty.

– Qanmen jumys isteıtin orta­lyq­­taǵy mamandar V, S gepatı­tine qarsy vaksına alyp turýy kerek. Birde Koreıada el azamaty operasııa jasatyp, jyl ótken soń odan vırýs­ty gepatıt anyqtalǵanyn bi­le­min. Bul – qanǵa baılanysty ju­mystyń barlyǵynda qaýip bar de­gen­niń bir dáleli. Qan quıdyrǵan naýqas operasııadan keıin gepatıt V, S-ǵa qarsy analız tapsyryp turýy kerek. Qazir vırýsty gepatıt­ke qarsy emshara, vaksınalar da­myǵan. Onyń ústine úkimetten V, S vırýs­ty gepatıtine qarsy tegin dári-dár­mek beriledi. Taǵy bir máselege toqtalsaq, jyldar boıy ishimdik tutynýdyń saldary «alkogoldik sırrozǵa» alyp kelýi múmkin. Al sır­rozdyń qaterli isikke ulasý yq­­tı­­maldyǵy joǵary ekenin aıt­tyq. Sondyqtan baýyr aýrýlaryn erterek anyqtap, tekserilip, aldyn alýdyń mańyzy zor. Baýyr obyry tuqym qýalaıdy degen de teorııa bar. Máselen, vırýsty gepatıt Mońǵolııada kóp kezdesedi. Jańyl­masam, 1980 jyldary onda­ǵy dárigerler naýqastarǵa donor qanynyń quramyn taldamaı quıdy. Endi sonyń saldary keıingi ur­paq­taryna tıip otyr. Qazir Moń­ǵolııada vırýsty B gepatıti kóp kez­de­sedi. Qaıta Keńes úkimeti tusyn­da qan quramyn teksergennen keıin ǵana pasıentke quıatyn, – deıdi ol.

Medısınada baýyr obyrynda qoldanatyn emsharanyń birneshe túri bar. Mysaly, baýyrdyń bóli­gin kesý, transplantasııa, baýyr ar­terııalary arqyly hımııalyq pereparattarmen emdeý ádisi bar. Sony­men qatar dárilik terapııa syndy basqa da birneshe túri bar. Iаǵnı emshara baýyr obyrynyń túrine, deńgeıine qaraı usynylady. Baýyr obyryn emdeýde dúnıejúzi onko­log­teri Barselonalyq algo­rıtm­di qoldanady. Iаǵnı em túri sol emdeý ádi­sine qaraı taǵaıyn­dalady. Onda baýyr obyry eń bastapqy kezeń, bastapqy kezeń, orta kezeń, asqynǵan jáne sońǵysy – termınaldy kezeń dep bólinedi. Baýyr obyrynyń qaı kezeńde ekenin anyqtaýdyń ózindik krıterııleri bar. Ol úshin birinshi kezekte isiktiń kólemin, isiktiń sanyn, baýyrdyń qan­­shalyqty jumys isteıtinin anyq­taý qajet. Ol az deseńiz, baýyr­dyń qanshalyqty qaý­qarly anyq­­taý óz aldyna, al­ǵash­qy, or­­tań­ǵy jáne sońǵy kezeń dep úshke bólinedi. Keıin naýqastyń «obektıvti statýsy» degen bolady. Ony da anyqtaýdyń ádisi bar. Sebebi isik bolǵan soń aǵzany ýlaıdy. Mundaıda naýqastyń tábeti qashyp, álsireı bastaıdy, salmaǵy azaıady. Munyń sońy naýqastyń tósek tartyp qalýyna deıin aparýy múmkin. Osy taldaýdyń barlyǵyn jiti zertteı kele dárigerler joǵa­ryda atap ótkendeı baýyr obyry­nyń qaı kezeńde ekenin anyqtaıdy. Mysaly, baýyr obyrynyń eń bastapqy kezeńinde isik 2 sm deıin bolady eken. Keıin bastapqy kezeń­de isiktiń kólemi 3 sm-ge deıin je­te­di. Osy tusta taǵy bir mańyzdy maǵ­lumatqa toqtalsaq, transplantasııa bastapqy kezeńde júrgiziledi. Baýyr obyrynyń ortańǵy jáne odan keıingi asqynǵan kezeńinde baýyr aýystyrý operasııasy usy­nyl­maıdy. Sebebi isik asqynsa, baýyr aýystyrǵan kúnniń ózinde naý­qas­tyń ómiri uzarmaıdy. Iаǵnı donordy, naýqasty bos áýrege salýǵa bolmaıdy.

Máıittik donor az, týystyq donor tabý qıyn

Gazetimizdiń ótken sanynda elde máıittik donor tapshy ekenin tarqatyp jazǵan edik. Baýyr obyryna da solaı, máıittik donor az. Máıittik donor bolmaǵan soń, árıne, naýqastar ony kútpeıdi, týystyq donorǵa ıek artady. Al týys­tyq donor tabylmasa, dári­ger­ler basqa emsharalardy úzbeı, jal­ǵastyrady. Sebebi keıbir naý­qastar baýyr obyrynyń bastap­qy kezeńinde donor izdeıdi. Osy mezgilde dárigerler derttiń aldyn alady. Iаǵnı donor tabylǵansha isik ósip, obyrdyń asqynǵan keze­ńi­ne ótpeýine kúsh salady. Al endi baýyr transplantasııasynda da halyqaralyq talaptar bar. Naý­qas­tyń ahýaly sol krıterıılerge saı kelse ǵana transplantasııa jasalady. Búginde elde máıittik do­nor az bolsa, týystyq donor tabý – qıynnyń-qıyny. Kópshilik ba­ýyr­dyń aǵzada ózidiginen ósetinin bilgenimen, ony donordan qalaı kesip alyp, naýqasqa qalaı salatynyn bile bermeıdi. Oraıy kelgende ýaqytpen sanaspaı, kez kelgen ýaqytta operasııa ústelinen tabylatyn dárigerlerdiń jumysyna tereńirek boılaǵanymyz durys shyǵar. Medısınasy qarqyndy da­myǵan elderde dárigerler baýyr­dyń oń nemese sol jaq bóligin de transplantasııalaı alady. Al bizde kóbine oń jaq baýyr alynady eken. Sebebi baýyrdyń sol jaǵy kólemi ja­ǵynan naýqasqa saı kelmeýi múm­kin. Sondyqtan baýyrdyń oń jaq bóliginen jalpy baýyrdyń 60 nemese 65 paıyzy alynady. Demek donordyń ózinde 35 nemese 40 paıyzy qalady. Bul, árıne, donor tabylǵannan keıingi dárigerlerdiń jumysy. Al kópshilikti eń áýeli týystyq donor tabý nege qıyn degen suraq alańdatady. Aıtalyq, donorlardyń shamamen 40 paıyzynda baýyrdyń kólemi naýqasqa saı kelmeıdi eken. Baýyrǵa ótetin arterııa, «vorotnyı vena», odan shyǵatyn ót joly bar jáne basqa tamyrlar naýqasqa saı kelýge tıis. Sondaı-aq donordyń qan toby mańyzdy. Ulttyq ǵylymı onkologııa ortalyǵynyń dárigerleri 2017 jyly jáne byltyr qan toby donorǵa saı kelmeıtin naýqastyń da baýyryn almastyrǵan. Biraq bul ádis – óte kúrdeli otalardyń tiziminde. Endigi kezde ortalyq dári­gerleri baýyr transplantasııa­synda osy ádisti jetildirýdi kóz­dep otyr. Esesine, osyǵan deıin jasal­ǵan eki kúrdeli operasııa sátti shyq­qan. Taǵy bir eskeretin jaıt, baýyr obyrynyń birinshi jáne ekinshi kezeńinde naýqastardyń baýyry biryńǵaı transplantasııaǵa jasaýǵa keledi dep short kesip baılam jasaýǵa bolmaıdy. Iаǵnı naý­qas­tyń jaǵdaıy joǵaryda atap ótkendeı álemdik krıterıılerge saı kelýi qajet.

–Týystyq donorda eń birinshi donordyń jaǵdaıyn qaraımyz. Sebebi donor ol – saý adam. Donor­dyń densaýlyǵyna nuqsan kelse, jaýapqa tartylasyń. Ope­ra­sııadan keıin donordyń baýyry alty aıǵa deıin qalpyna keledi. Odan keıin donor dári-dármek te tutynbaıdy, qalypty ómir súredi. Al baýyrdyń bóligi naýqasta tolyqqandy óspeı­di. Týystyq donordan jasalatyn operasııa máıittik donordan álde­qaı­da kúrdelirek. Nege deseńiz, ba­ýyr­dyń oń jaq bóligi alynǵan soń arterııa kishireıedi. Onyń dıa­metri shamamen 1,5-2 mm bolsa, tigetin jip kózge kórinbeıdi. Dári­gerler ony tek arnaıy úsh ese úl­keı­tetin lýpa tárizdi kózildirik taǵyp tigedi. Operasııada donordan baýyrdyń bóligin alǵannyń ózine 5-6 saǵat ýaqyt jumsalady. Al naýqastyń baýyryn aýystyrý operasııasyna shamamen 8-10 saǵat jumsalady. О́ıtkeni tikken arterııa tromboz (qannyń uıýy) bolý qaýpi bar. Mundaı jaǵdaıda arterııany qaıta tigemiz. Transplantasııa bastalǵannan aıaqtalǵanǵa deıin demińdi ishke búgesiń. Zeıiniń tek sol operasııaǵa aýady. Bosańsýǵa ýaqyt bolmaıdy. Keıin, otany neshe jerden sátti jasadyq degen­men júz paıyz senimdi bola al­maısyń, – deıdi transplantolog dáriger A.Sharmenov.

«Adamnyń aıtqany bolmaıdy, Allanyń degeni bolady» degen jaqsy sóz bar. Týystyq donordan baýyr transplantasııasyn jasatqan Altynaı turmys quryp, búginde jubaıy ekeýi kópten kútken perzentin baýyryna basqan. Bul medısınada sırek kezdesetin jaǵdaılardyń biri deýge bolady.

– Negizi baýyrym aýyratynyn 2013 jyly bildim. Sodan Almaty qalasynda dárigerlerge qaralyp, 2015 jylǵa deıin emdeldim. Ár jarty jyl saıyn dárigerge qarala­tyn­myn. Ol kezde maǵan «Vılsona-Konovalova» dıagnoz qoıyldy. Dá­riger usynǵan dári-dármekti ýaq­tyly iship turdym. Biraq den­saýlyǵym jaqsara qoımady. Keri­sinshe, jaǵdaıym nasharlaı berdi. Bolmaǵan soń Koreıaǵa baryp qaral­ǵanymda maǵan áýelde durys dıagnoz qoıylmaǵanyn bildim. Sodan olar 5 jyldyń ishinde baýyr aýys­­­ty­rý qajet ekenin aıtty. 2017 jylǵa deıin dári-dármek iship júr­dim. Sol jyly jaǵdaıym kúrt nashar­lap, aýrýhanaǵa tústim. Iаǵnı Ult­tyq ǵylymı onkologııa orta­lyǵyna bardym. Hırýrg dáriger­lermen keńesip, operasııany elde jasatatyn boldym. Týys aǵam donor boldy. Operasııa 14 saǵatqa sozyldy. Eki aıǵa jýyq aýrýhanada jattym. Ońaldym. Keıin tur­mysqa shyqtym. Ortalyqtaǵy dári­gerler qalaı bolar eken dep biraz bas qatyrdy. Gınekolog dáriger balany aldyrý kerek dep qarsy boldy. Al Ulttyq onkologııa ortalyǵynyń hırýrgteri balany qaldyramyn dep sheshim qa­byl­dasam, toǵyz aı boıy jiti baqylaıtynyn, qandaı da bir keri áser baıqalsa, balany shyǵaryp alatynyn aıtty. Bosanǵannan ke­ıin taǵy densaýlyǵym bolmady. Byltyr qarashada taǵy operasııa jasaldy. Qazir shúkir, balamyz jas­tan asty. Áli kúnge deıin mazam qashyp, aýyrsynsam, dárigerlerime kún-tún demeı, kez kelgen ýaqytta habarlasamyn. Donor bolǵan týysym eshqandaı dári-dármek ishpeıdi. Ol alty aı kútinip, jumysyna shyqty, – deıdi Altynaı.

Aıta ketý kerek, jas ananyń jaǵdaıyn Ulttyq ǵylymı onkologııa ortalyǵynyń dárigerleri udaıy baqylap otyrady.

Ortalyqta byltyr týystyq donordan 7 baýyr transplantasııa­sy jasalypty. Resmı derekke júgin­sek, jylyna elde myńǵa jýyq naýqasta mıdyń semýi tirke­le­di (mı ólimi) eken. Mundaı ólim egde jasta ınsýlt alǵan kisi­ler­de nemese mı jaraqatynda anyq­ta­lady eken. Alaıda qaıǵydan qan jutqan otbasynyń týysyna aǵzaǵa muqtaj naýqastardyń bar ekenin túsindirýdiń ózi ońaı emes. Dárigerler erik-jigerin jıyp, suraǵan kúnniń ózinde basym kóp­shi­ligi úzildi-kesildi qarsy­lyq bil­­­diredi. Árıne, onkolog dáriger­ler donor tapshylyǵynyń aldyn alý jaǵyn qarastyryp-aq jatyr. Endi transplantasııada donor tap­shylyǵy azaısa, munyń ózi el me­dısınasyn jańa bir satyǵa kóte­re­tin tárizdi.