Kúrmeýi kóp kóktemgi egis

Qazirgi ýaqytta aýyl sharýa­shy­lyǵy qurylymdary egiske qajetti tuqymdaryn daıyndap, der kezinde tyńaıtqysh alýǵa kelisimsharttaryn jasasyp, qam­danyp jatyr. О́tken jyl óńir dıqandary úshin birshama tabys­ty boldy. Jazdyń jaýyndy-shashyndy bolýy, kúzdiń meılinshe qurǵaq ári jaılylyǵy dıqan eńbeginiń aqtalýyna septigin tıgizdi. О́ńirdegi egistik alqaptyń 75 paıyzy nemese 3,4 mln gektary jaqsy ónim berdi. Sóıtip, kókten ıip, jerden berip, 5 mln 455 myń tonna astyq qambaǵa quıyldy. Burnaǵy jylmen salystyrǵanda, gektar berekesi de tolymdy boldy. Ortasha eseppen 11,7 sentnerden aınaldy.

Egin oraǵynyń ýaqtyly ót­kizilýine aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń jaqsar­tylýy da aıtarlyqtaı yqpal etti. О́tken jyly óńir dıqandary jalpy quny 73,9 mlrd teńge bolatyn 1 909 aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp aldy. Onyń ishinde 467 traktor, 227 seıalka, 87 egis kesheni bar. Bıylǵy kóktemgi egis jumystaryna 15,1 myńnan asa traktor, 16,6 myń seıalka, 1,5 myń joǵary ónimdi keshen qatys­tyrylmaq. Shyntýaıtynda, bul – óte úlken kúsh. Qarymy qaptal jetkennen keıin qar ketip, jer degdisimen dıqandar mejelegen ýaqytta tuqym sińirip úlgeredi.

Bıyl qańtar aıynda jalpy quny 3,7 mlrd teńgeni quraıtyn 73 aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy alyndy. Osylaısha jyl ótken saıyn óńirdegi dıqannyń áleýeti birtindep artyp keledi. Osy oraıda, memleket tarapy­nan dıqan­darda kól-kósir qamqorlyq jasalyp otyrǵanyn ekpin túsirip aıta ketelik. Tek ótken jyly ǵana sýbsıdııa esebinde aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna 45,6 mlrd teńge qarajat bólindi. Onyń ishinde ósimdik sharýa­shylyǵyna 12,9 mlrd teńge qaras­tyryldy. Qarjy bolǵannan keıin múmkindiktiń de molaıa túsetini belgili. Búgingi tańda tehnı­kanyń daıyndyǵy 85 paıyzdy, topyraq óńdeıtin qurylǵylardyń daıyndyǵy 87 paıyzdy quraıdy. Al tuqym sebetin keshender túp-túgel daıyn.

Áne bir jyldary sapaly tuqym qasqaldaqtyń qanyndaı tap­tyrmaı, dıqandardy áýre-sarsańǵa salatyn jaılar da kezdesken. Qazir kóktemniń jaıyn kúzde oılap, kúni buryn qam­danatyn boldy. Osy jylǵy kóktemgi egiske qajetti 532,8 myń tonna tuqym qory bar. Bul jalpy qajettilikti tolyǵymen óteıdi.

Táp-táýir daıyndyq bolǵany­men, óńirdegi aýyl sharýashylyǵy qurylym­dary basshylarynyń kóńilin kúpti etip otyrǵan da jaı bar. Máselen, olar ótken kúzde jınaǵan sapaly, mol ónimin tıimdi baǵaǵa ótkize almaı, dińkeleri quryp otyr.

Qııapat eńbekpen ósirgen aqyq dánniń baǵasy buryn-sońdy kóz kórip, qulaq estimegen qarqynmen arzandap jatyr. О́tken kúzde «Azyq-túlik» UK» aksıonerlik qoǵamy jumsaq bıdaıdyń satyp alý baǵasyn sapasyna oraı ár tonnasyn 121 myń teńgeden 125 myń teńgege deıin belgilegen bolatyn. Al naryqtaǵy baǵa kerisinshe jańa jyldan keıin arzandaı bastady. Bir tonna baǵasy qosymsha qun salyǵyn qosa eseptegende, 115 teńgege deıin tómendedi. Bıyl qańtar aıyn­da 105 myń teńgege tústi.

Bıdaı baǵasynyń qulaýynyń negizgi sebepteri astyq tasymaldaıtyn vagon­dardyń tap­shylyǵy, qajetti lokoma­tıv­terdiń jetispeýi. Endigi bir sebep, soltústiktegi kórshiden arzan bıdaı zańdy-zańsyz jolmen tasymaldanyp kelip jatyr. Kóptegen treıderler Reseı astyǵyn Qazaqstan arqyly Orta Azııa elderine jóneltýde. Osylaısha, bizdiń naryqty jaýlap alǵannan keıin eksporttyń baǵasy tómendep ketti.

2023 jyldyń basynan bastap Qazaqstan temir joly ózderine qolaıly baǵytta ǵana tapsyrys qabyldaı bastady. Dálirek aıtsaq, olardyń talaby boıynsha bir orynnan tıeletin bıdaı kólemi 48 vagonnan kem bolmaýy kerek eken. Munshalyqty vagonǵa shamamen 3 350 tonna astyq sııady. Al bizdiń óńirdegi kóptegen elevatorlardyń mun­daı kólemdegi astyqty artýǵa qaý­meti jete bermeıdi. Sondyqtan da shaǵyn jáne orta treıderlerdiń jumysy toq­tap qaldy. Tıisinshe, iri kompanııalar ǵana jumys istep, bıdaıdyń satylý baǵa­synyń tómendeýine áser etip jatyr.

Astyqtyń baǵasy tolymdy bolmaýynan aýyl sharýashylyǵy qury­lymdary zııan shekpek. Kók­temgi dala jumystaryna qaýyrt daıyndalatyn ýaqyt bolyp qalǵanymen, ótken jyldyń astyǵy qoımalarda tur. Dıqandar úshin tıimsiz baǵa óńirdegi aýyl sharýashylyǵynyń damýyna keri áserin tıgizip, daǵdarysqa ushyratýy múmkin. Fermerler qarjy tapshylyǵyna baılanys­ty tyńaıt­qysh sińirýdi, aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn jańartýdy qysqarta bastaıdy. О́simdik qorǵaıtyn arzan hımıkattardy paıdalanady. О́ıtkeni olarǵa bolashaq ónimniń ózindik qu­nyn qaıtkende de arzandatý kerek. Al aýyl sharýashylyǵynyń tabysynyń tómendeýi áleýmettik-turmystyq salaǵa bólinetin kóńilge de selkeý túsirýi ábden múmkin. Keıingi jyldary aýyl sharýa­shylyǵy qurylymdary eldi me­ken­derdiń ajaryn kirgizip qalyp edi. Bıznestiń áleýmettik jaýapker­shiligin jete túsingen olar óńir­degi mektepter men mádenıet úılerine kúrdeli jóndeý júrgizip, áldeneshe shaqyrym joldardy jańǵyrtty.

Dál osyndaı jaǵdaı 2011 jyly oryn alǵan bolatyn. Sol jyly elimizde bıdaı bitik shyqty. Astyq mol bolǵannan keıin ár tonna bıdaıdyń baǵasy 9-10 myń teńgege arzandady. Máseleniń máni­sin baıyptaǵan Úkimet durys qadamǵa baryp, 5 mln tonna astyqtyń ár tonnasy 25 myńǵa baǵalap satyp aldy. Osylaısha, bıdaı baǵasynyń arzandaýynan saqtap qaldy. Sol jyldyń sáýir-mamyr aılarynda bıdaı baǵasy kóterilip, memleket satyp alǵan bıdaıyn qosymsha shyǵynyn qosa eseptep, qaıta satty. Jumsalǵan qarajat ornyna keldi.

Bıyl da «Azyq-túlik» UK» aksıoner­lik qoǵamy ár tonnasy 125 myń teńgege baǵalap, jalpy kólemi 3 mln tonna astyqty satyp alsa, bıdaı baǵasynyń arzandaýyna jol berilmeıdi. Álemdik baǵa saıasatyn saraptasańyz, mamyr-maýsym aılarynda astyqtyń baǵasy mindetti túrde ósedi. Ar­bany da syndyrmaıtyn, ógizdi de óltirmeıtin eń ońtaıly jol osy!

Astyqty ólkede nan baǵasy úzdiksiz ósip barady. Osy bir jaı múlde túsiniksiz. Máselen, bir tonna bıdaıdan 700 kg un shyǵady. 30 paıyzy kebek bolsyn deńiz. Sonda ár kg unnyń ózindik quny shamamen 130 teńgeden aınalady eken. Al qazir óńirdegi azyq-túlik dúkenderinde unnyń kelisi 450-500 teńgeden satylyp jatyr. Demek, ekkennen góri satqan paıdaly bolyp tur ma?!

Joǵaryda memleket tarapynan aýyl sharýashylyǵy qury­lym­daryna 45,6 mlrd teńge qara­­jat­t­yń sýbsıdııa esebinde tólen­­genin eskersek, qyrýar qarjy­­­dan qarapaıym halyqqa eshbir jeńildik bolmaı jatqanyn ańǵa­rar edińiz. Osy bizdegi baǵa­nyń ósýi shynaıy eseppen sáıkes­peıtin­digi shyndyqqa aınalyp turǵan jaıy bar.

Aqmola oblysy