Saıası naýqany jaqyndaǵan saıyn, partııalardyń belsendiligi arta tústi. Qoǵam tynysyn ańdasaq, paıym-pikir san qıly. Sarapshylardyń sózinshe, saıası saýaty salmaqty azamattar aralas saılaýdyń artyqshylyǵyn jaqsy túsinýge tıis. Almatydaǵy «QSZI GPS: Gylym. Pikir. Sayasat» alańynda bas qosqan mamandar atalǵan júıeniń negizgi mindetteri men múmkindikterin keńinen talqylady.
Ashyq pikir alańyna jınalǵan saıasattanýshylar, Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary men akademııalyq orta ókilderi, sondaı-aq Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń sarapshylary aralas saılaý júıesi tájirıbesine qatysty saraptamalyq pikirlerimen bólisti. Instıtýt dırektory Erkin Tuqymovtyń aıtýynsha, Parlament Májilisi men máslıhattar saılaýy – aldaǵy birneshe aıdyń saıası-aqparattyq kún tártibiniń basty oqıǵasy ári memleket taǵdyryna tikeleı áser etetin jaýapty qadam.
Bul jolǵy saıası dodanyń basty artyqshylyǵy – saılaýdyń aralas saılaý júıesi boıynsha ótýi. Májilis depýtattarynyń 70 paıyzy partııalyq tizimniń proporsıonaldyq júıesi boıynsha, al 30 paıyzy majorıtarlyq júıe boıynsha irikteletini málim. Oblystyq máslıhattar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń máslıhattary deńgeıinde depýtattyq korpýs 50/50 paıyzdyq araqatynasta qurylady. Osylaısha oblystyq máslıhattar tolyǵymen majorıtarlyq júıe boıynsha saılanady. Bir jaǵynan bul elimiz úshin tosyn jańalyq emes. Este bolsa, 1999 jáne 2004 jyldardaǵy saılaýlar dál osylaı aralas júıemen ótken bolatyn. Deıturǵanmen aradaǵy on bes jylda «Gıbrıdtik» saılaý júıesinen habarsyz jańa býyn ósip shyqty. Sarapshylardyń qazirgi mindeti – aralas saılaý júıesin buqaraǵa jiti túsindirý.
«Aralas saılaý júıesi – barynsha jıi kezdesetin tájirıbe. Búginde bul júıe Japonııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, Jańa Zelandııa, Ońtústik Koreıa, Italııa, Meksıka sekildi tanymal elderde qoldanylady. Bizge jaqyn Reseı, Qyrǵyzstan, Grýzııa jáne Lıtvada da osyndaı júıe bar. Bul turǵyda ár eldiń ózine tán erekshelikteri baryn da eskergen jón», degen E.Tuqymov, aralas saılaý júıesi boıynsha saılaý ótkizýdiń túrli aspektilerine toqtaldy.
Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Qanatbek Azız talqylanatyn taqyryp Qazaqstan úshin de, Qyrǵyzstan úshin de óte ózekti ekenin atap ótti.
«Saılaý nátıjesinde týyndaǵan birneshe másele bar. Birinshi kezekte bul depýtat mártebesin júzege asyrý máselesine qatysty. О́ıtkeni saıası partııadan saılaıtyn depýtattar men bir mandatty okrýgter boıynsha saılanatyn depýtattardyń quqyqtyq negizderi ártúrli. Qyrǵyzstannyń saılaý júıesindegi ózgeristerge jáne depýtattyq korpýstyń qalyptasýyna 2020 jylǵy qazan oqıǵasy tolyqtaı áser etkenin atap ótkim keledi. Nátıjesinde konstıtýsııalyq reforma júrgizilip, onda konstıtýsııalyq keńes músheleri depýtattyq korpýsty majorıtarlyq jáne proporsıonaldy júıe boıynsha aralas júıe negizinde saılaýdy usyndy. Majorıtarlyq júıege osylaısha oralý qyzyq boldy. Sebebi bul bárimizdiń basymyzdan postkeńestik kezeńde ótti», – dedi Q.Azız.
Al Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti janyndaǵy USZI ǵylymı qyzmetkeri Sheradıl Baktygýlov aǵymdaǵy saılaý Qazaqstandaǵy saıası júıeniń ózgerýiniń kórsetkishi ekendigine nazar aýdardy.
«Jaqynda Qazaqstanda bolatyn Parlament saılaýy – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jarııalaǵan reformalardyń zańdy jalǵasy. Bul Qazaqstannyń saıası júıesiniń jańarýynyń kórsetkishi ekenin atap ótkim keledi. Álemde kemshiliksiz saılaý júıeleri joq jáne barlyq tájirıbeler bir-birin tolyqtyryp, baıytyp otyrady. Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtyna saraptama alańyn uıymdastyrǵany úshin alǵys aıtamyn. Saılaýdan súrinbeı ótken halyq qalaýlysy bar erik-jigerin el ıgiligine jumyldyrǵany abzal. Ádette Úkimetti kóp synaǵan depýtat erekshe kózge túsýi múmkin, biraq bul depýtattyń jumys kórsetkishi emes. Utymdy usynys aıtý, tereń bilim, saıası sarap asa mańyzdy. Halyq popýlızm men kásibı biliktiń ara salmaǵyn ajyrata alýǵa tıis. Keıde saıası dodada úmitkerdiń qoǵamdaǵy abyroı bedeli úlken ról oınaıdy. Biraq ol naqty utqyr maman bolmaýy múmkin. Depýtattardy úsh topqa bólýge bolady. Alǵashqylary el senimin ıelengen abyroıly tulǵalar, kelesi shoǵyr naǵyz iskerler, ókinishke qaraı, osylardyń tasasynda júretin úshinshi top taǵy bolady. Eń bastysy bılik te, halyq ta saılaýda osyny eskergen jón», deıdi sarapshy.
О́z kezeginde Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty Saıası zertteýler ortalyǵynyń jetekshisi Aıdar Ámirebaev bir mandatty saılaý okrýgteri balama kózqarastardy qarastyrýǵa múmkindik beretinin aıtty. «О́zine tán mindetter men fýnksııalardy laıyqty atqara alatyn tıimdi Parlamentti qalaı qurýǵa bolatyny bizdi tolǵandyrady. Bir mandatty saılaý okrýgteri balama kózqarastardy bildirýge múmkindik beredi», dedi A.Ámirebaev.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń saıasattaný jáne saıası tehnologııalar kafedrasynyń meńgerýshisi Gúlnár Nasımova partııalar men kandıdattar jastarmen jıi kezdesip turýy kerek dep esepteıdi. «Qazirgi jastardyń kózi ashyq, kókiregi oıaý. Olar saılaýaldy baǵdarlamalardy tarazylap, taldaı alady. Partııalar men kandıdattar tek belsendi jastarmen ǵana emes, elimizdiń barlyq jastarymen baılanysta bolýy kerek. Qazirgi jastar, ásirese stýdentter, manıpýlıasııa men feıkterdi ajyrata alady. Jastardyń motıvasııasyn túsiný úshin olarmen jıi júzdesken abzal», dedi G.Nasımova.
Al «Strategııa» ÁSZO» QQ jobalar úılestirýshisi Olga Sımakova: «Halyq kandıdattarmen jáne olardyń baǵdarlamalarymen áli tanys emes. Saılaýshylardy jańasha tárbıeleý kerek» degen pikirin jetkizdi.
Talqylaý qorytyndysy boıynsha sarapshylar Qazaqstandaǵy saılaý júıesin reformalaýǵa oń baǵa berdi. Sondaı-aq talqylaýǵa qatysqan mamandar Parlament Májilisiniń jańa shaqyrylymynda pikirler plıýralızmin qamtamasyz etýdiń áleýeti joǵary ekenin atap ótti. Sarapshylardyń pikirinshe, saılaý úderisine majorıtarlyq júıeni qaıtarý memlekettik saıasattyń órisin keńeıtedi. Sonymen qatar spıkerler aldaǵy saılaý jáne odan keıingi saıası júıeniń jumys isteýi sapaly saraptamalyq-taldaýdy qajet etedi dep esepteıdi.
ALMATY