Teńizge uzaq qarasań, adamdy saǵynasyń, al adamǵa uzaq qarasań, teńizdi saǵynasyń.
«Qoshtasý» kartınasy ataqty teńiz peızajy sheberiniń shyǵarmashylyǵyndaǵy jańa daýys. Sýretker Ivan Aıvazovskıı bul týyndysyn 1868 jyly jazǵan. Ony dańq shyńyna kótergen tabandy realızm baǵyty sýretshiden teris aınalǵan sátte ómirge keldi. Biraq ol abstraksııadan barynsha aýlaq bolýǵa tyrysty.
Qarańyzshy, sýretshi teńizdiń sheksiz ekenin aıtady. Árıne bul geografııalyq turǵydan teris kórinýi múmkin. Degenmen, siz móp-móldir sheksizdikke júrek kózimen qarasańyz, kúmándaryńyzdyń kúl-talqany shyǵady, jan tazarady, kóńil kógeredi. О́mir kókjıegi sonshalyqty keń ári alys. Munda adamdar tolqyndardan qýat alyp, taǵdyr arnasyna taǵy bir tilek jalǵaıdy.
Qylqalam ushynan aǵyp túsken túrli-tústi tamshynyń bulym-bulym, qatpar-qyrtysyna deıin dymyn qaldyrmaı súzip, moıynyna dińkelep mingen sana dertinen arylýǵa asyqqan sýretshiniń jan áleminiń jaǵrafııasyn kóresiz. Bul suńǵyla sýret óneriniń qasıeti! Aıvazovskıı bıigi!
Atalǵan shyǵarmanyń mysalynda ımprovızasııa men ekpindiliktiń kórinisimen qatar qorshaǵan álemniń soqyr «elikteýden» sheginýin baıqaýǵa bolady. Onyń tańdaǵan obrazynyń kompozısııalyq úlgisi de jańa qyrynan kórinedi. Keneptiń basym bóligin sheksiz aspan alyp jatyr. Bergi jaǵynan kúlgin qyzyl tústiń ırıdessentti reńkteri kózge ottaı basylady.
Tústerdiń móldirligi men náziktigi oqyrmanǵa tań aldyndaǵy tumannyń áserin beredi. Birte-birte kóterilgen kúnniń jaryǵy sıreıdi. Sıýjet beıbitshilik pen muńdy dybysqa qanyqqan. Ǵajaby sol, elegııa teńiz betindegi tynyshtyqpen úndesedi. Al sol tynyshtyq qoshtasýdyń muńly ánin aıtyp turǵandaı.
Munda qylqalam sheberi lırıkalyq kúıdi jańǵyrtty. Ol qyzyl jypylyqtardy eskere otyryp, kerbez muńdy týdyrady. Aqyryn altyn shtrıhtar qoshtasý sahnasyn suıyltady. Baqsańyz, sizdi súıiktińizben erte kezdesýdiń qýanyshy týraly oılanýǵa májbúr etedi. Teńiz jaǵasyndaǵy otbasynyń qoshtasýy áserli ári tátti beınelengen.
Áıgili sýretshi Pablo Pıkassonyń «Bári sýretti túsinýge tyrysady. Nege olar qustardyń shıqylyn uǵýǵa tyryspaıdy?!» deıtini bar. Qazaqy qanmen býdandasqan balaýsa boıaýdyń keneptegi minezin berý jalań qolmen munara turǵyzǵanmen birdeı dúnıe. Ony túısinýge úlken sana kerek. Adamnyń jany – shytyrman, qat-qabat. Bul oraıda keıipkerimizdiń eńbegi ushan-teńiz.
Aıvazovskııge tán romantıkalyq shıelenis kóńil-kúıdi buzbaıdy. Kompozısııada saǵymǵa oranǵan keme alystan menmundalaıdy. Al jaǵaǵa jaqyn qaıyq saıahatshynyń minýin shydamdylyqpen kútedi. Aınalanyń bári úılesimdilik pen tynyshtyqtyń tańǵy nuryna shomylǵan.
Shyǵarma teńizben dıalogke túsýdiń jańa tásili. Sondyqtan kartınada qoldanǵan kórkemdik trıýkter erekshe. Bylaısha aıtqanda, sýretshi óz ustanymynan bas tartpaı, jańasha oı týdyrdy. Bul ásirese, túste aıqyn kórinedi. Qylqalam sheberi keneptegi boıaýdy neǵurlym ustamdy jáne jan-jaqty jaqqan. Sodan da bolar týyndy oqyrmandy qııalǵa jeteleıdi ári sıýjetke erekshe kúı syılaıdy.
Ony Qudaı teńiz úshin jaratqandaı. Ol úshin teńiz – ǵalamnyń negizgi tiregi sekildi. Jaǵada týdy, jaǵada ósti, tolqynmen talasyp, ýaqytpen sanasyp. Sodan da bolar qylqalam sheberiniń osy taqyrypqa kelgende jorǵadaı júıtkıtini. Adam birden baıqamas, ońaılyqpen qolǵa túspes sulýlyqty móldir kúıinde tógip tastaıdy.
Biz kartınaǵa qarap, teńizdiń taǵdyryn keshemiz. Beımálim ómir seziledi, tolqyndardyń sybdyry, kún kúrkireýi, jaryqtardyń ózara shaǵylysy bári-bári kenep betinde keskindelgen. Qylqalam ushynan aǵyp túsken túrli-tústi tamshynyń bulym-bulym, qatpar-qyrtysyna deıin dymyn qaldyrmaı súzip, moınyna dińkelep mingen sana dertinen arylýǵa asyqqan sýretshiniń jan áleminiń jaǵrafııasyn kóresiz. Bul suńǵyla sýret óneriniń qasıeti! Teńiz sizdi ózine shaqyrady.
Qalanyń qaýyrt tirshiliginen qajyǵan sátte, teńiz tereze aldynan telmirgen bala qııalyńyzdy qaıta esińizge túsiredi. Alaqandaı aýyldyń aspanyna qonystanǵan bala bulttaı asqaq, armanshyl shaqtarǵa degen saǵynyshyńyzdy basady. Teńiz adamzatqa azyq beretin rýhanı energııa oshaǵy. Onda mahabbat ta, ińkárlik te, qatygezdik te, tipti uıat ta bar. Ǵajap emes pe!?.