Jer-jerge, tipti, shetelge saparǵa shyqsań, qaıdan ekenińdi aıtsań, Astanamen qatar altyn kúndi alaqanda aıalaǵan «Báıterek» aýyzǵa alynyp jatady. Alǵashqy paıdalanýǵa berilgen kúninen bastap halyq júregine jol taýyp, elordanyń sımvolyna, qasıetti boıtumaryna aınalǵan bul nysan aınalaǵa osylaısha jylylyǵyn seýip, nuryn shashyp tur.
Balalyq shaǵymnyń báıteregi
Shamamen 4-5-shi synypta oqıtyn kezim. Qalaǵa ketken ákem aýylǵa kelgende muqabasy kók, salmaǵy kelige tartar úlken kitap ákelgen. Syrtynda «Shahnama» degen jazýy bar. Ákem sol kitapty qolyma ustatqanda alǵashynda aýyrlyǵyna tańyrqaı qarap, artynan kitap kórsem oqymaı qalmaıtyn ádetimmen bastaı jóneldim. Álqıssa, onda Sam degen batyrdyń áıeli bosanyp, odan appaq qýdaı uzyn shashty er bala dúnıege keledi. Shoshynǵan jurt, balany aıdalaǵa aparyp tastaıdy. Al ol balany báıterektiń basyna uıa salǵan samuryq qus asyrap, aman alyp qalady. Kúnderdiń kúninde, araǵa kóptegen jyldar salyp, Zal (Zal degen shashy aq adam degenniń maǵynasyn beredi) erjetken ýaqytta Sam balasyn tabady. Sol Zaldan keıin Rústem batyr týady. «Rústem-Dastan» jyrynyń bastaýynda turǵan sol alyp báıterek meniń bala qııalymda kóz jetpes bıiktegi alyp aǵash bolyp elesteıtin. Oıymmen onyń basyna órmelep bara jatqan ajdahany keskilegen Sam batyrdyń qımylyn kózime elestetip, meniń bala kóńilim sonaý qııaǵa ushyp, qalyqtap ketetin. Báıterekten pana tapqan Zaldy Er Tóstikke uqsatatynmyn. Qalaı degende de, báıterek meniń uǵymymda aǵashtyń eń tóresi bolyp qalyptasty. О́ıtkeni, onyń basyna anaý-mynaý qus uıa sala almaıdy, ony tek aılap ushqanda qanaty talmaıtyn, qysylǵanda qaýyrsynyn jaqqanda kómekke keletin samuryq syndy bekzat qus qana mekendeıdi. Samuryq pen báıterek meniń uǵymymda bıiktik pen bektiktiń, sulýlyq pen senimniń, órlik pen erliktiń beınesindeı qalyp qoıdy. Oqyǵan dastanymnyń mazmunyn ózge balalarǵa aıtyp bergenimde olar da aýzyn ashyp, kózderin jumyp turyp tyńdaıtyn. Qaıta-qaıta suraq qoıyp, sol kitapty oqýǵa kezekke turatyn. Artynan sol dastan boıynsha fılm túsirilgenin «Jańa fılm» jýrnalynan oqyp, aýylǵa atalǵan kıno kelgende qyrylyp baryp kórip, biraq odan samuryq qusty da, báıterekti de tappaı qınalyp qaıtqanymyz esimizde. Kitaptaǵy eń bir ǵajap sát, bizdiń orasan zor ókinishimizge qaraı, fılmge enbepti. Tipti, Sam, Zal batyrlar da joq, fılm birden Rústemnen bastalǵan eken. Bizdiń sol bala qııalymyz kóksegen alyp báıterek pen samuryq qustyń ol kezde ekranǵa túspeýi de zańdylyq sııaqty kórinedi búginde. О́ıtkeni, ol táýelsizdikpen birge, elordanyń Saryarqa tósine qonystanýyn, Astana tórinde altyn jumyrtqasy kúnge shaǵylysyp, azattyqtyń altyn shapaqty araıly tańy atqanyn kútkendeı.
2001 jyl. Bos jatqan dala
2001 jyly qala Shubar kentimen aıaqtalatyn. Al onyń shetine biryńǵaı eki qabattan salynǵan dıplomatııalyq qalashyqty janaı ótip, jazdaı saıajaıǵa baryp, kókónis egemiz, sýaramyz. Qazirgi aspanmen talasqan záýlim úılerdiń biri de joq, tek «QazMunaıGaz» ǵımaraty ǵana salqar dalada asyqpaı, mań basyp kele jatqan kósh sulbasyndaı bolyp sozyla túsip, jalǵyz ózi jatar edi. Endi bir on jylda bos jatqan dala sulý shaharǵa aınalady deseń, sol kezde kim-kimniń de sene qoıýy qıyn-tyn. Tipti, qala turǵyndary, bizdiń ózimiz, bul jerler qashan ıgerilip, qala turǵyzylǵansha ne zaman óter deıtinbiz. Bir kúnderi saıajaıǵa barar jolymyzǵa ózgeris tústi. Burynǵydaı emes, endi kólikpen aınala júretin boldyq, al jolymyzdyń ústinde qurylysshylar qybyrlap, ne ekenin túsinip bolmaıtyn temirlerdi jınaqtaı bastaǵan. Birde onyń qasynda domalap jatqan altyn shardy kórdik. Oý, mańaıynda bir úı joq, myna bos jatqan jerde temir jınap edi, endi domalatyp shar ákelip qoıdy, osylar ne istemek, dep ań-tańbyz. Birte-birte sulbasy da kórine bastaǵan. Áli de eshteńe túsinip bolmaısyz. Ne jumbaq? Osylaı jumbaq sheshilmegen kúıde kúz de jetip, onyń artynan qys kelip, domalaq shardy umytyp ta úlgerdik. 2002-niń jazynda jumbaq sheshildi. Bas qatyrar temir keste temir «Báıterek» bolyp shyqty. Qas qaraıysymen Báıterektiń qasyna kelip, onyń elektr jaryǵymen qubylǵan túsine qarap, baıaǵy bala kezgi qııalyń, ertegi, ańyz, dastan emes, shyndyqqa aınalǵanyn kórgendeısiń. Syzbasyn Elbasynyń ózi syzǵan, ertegilerde elge tulǵa bolar erlerge pana bolatyn alyp báıterek endi, mine, Qazaq eliniń boıtumary ispetti alystan menmundalaıdy. Erteli-kesh halyq osynda aǵylyp kelip, kezekke turyp, aıaly alaqanǵa qoldaryn qoıyp, Astananyń basty nyshanynyń birine aınalǵan Báıterekke táý etedi. Astanaǵa bir kelsem, «Báıterektiń» basyna shyqsam dep armandaıtyndar qanshama?!
Aıaly alaqanda jarqyraıdy kún nury
«Báıterek» butaqtaryn keıde men alaqanǵa uqsatamyn. Jalqyndaı jarqyrap, alystan ózine shaqyrǵan altyn kúndi barsha halyq jan-jaǵynan kelip, qolymen kóterip: «Beıbit ómir, beıbit kún, sen bizge jaryǵyńdy syılasań, biz seni aıalap, tóbemizge kóterýge daıynbyz», degen týǵan jurtymyzdyń peıilin tanytyp turǵandaı kórinedi. Bul jerde ánsheıinde sýyq kórinetin metall da, áınek pen beton da mańaıyna jylylyq shashqandaı. 97 metr bıiktigi Astananyń eńsesi bıik elordasy mártebesin alǵanyn beınelegen, úsh bólikten turatyn «Báıterektiń» mazmuny ómirdiń óziniń kórinisindeı. Temir shilteriden toqylǵan jalpy dińiniń bıiktigi 105 metr, al salmaǵy qandaı? Anaý-mynaý emes, 1000 tonnadan astam. Al ushar basyndaǵy shar tárizdi úlgi (uıa) 500 qada dińgekke baılanǵan. «Báıterektiń» jer asty bóligi ulttyń tamyr jaıýy, al odan keıingileri órkendeý kezeńderiniń nyshandaryn bildiredi.
Eń joǵary jaǵynda «Aıaly alaqan» kompozısııasy oryn tepken, al oǵan qol taby tıgende shıyrshyq túrindegi jaryq aǵyp túsip, sáýle alaqanǵa quıylady da, sol mezette memlekettik Ánuran oınalady. Odan ári qosymsha túrindegi kompozısııa óz negizinen bólinip, jer betinde qalyqtap turǵandaı áserge bóleıdi. Ushar basynda altyn shar ornalasqan. Arnaıy shynylarmen áınektelgen «Báıterek» kúmbeziniń salmaǵy 70 tonna, al altyn shardyń ústińgi aýdany 1553 sharshy metr. Osynaý ǵalamat shardyń panoramalyq zalynan Astananyń keshegi jáne búgingi sáýletin – «eski» jáne «jańa» kórinisin tamashalaýǵa bolady. Altyn shar men ǵımarattyń negizgi kireberisi bir-birimen «oqpan» dep atalatyn salmaǵy 695 tonna metall qurylǵymen baılanysyp, jalǵasyp jatyr. «Báıterekte» kelýshilerdiń demalyp, asyqpaı otyryp tóńiregin kórýge múmkindik beretin dámhanasy men panoramalyq zal ortasynda 17 japyraqtan turatyn, 17 túrli álem dinderiniń ýákilderiniń qoly qoıylǵan aǵash globýs ornalasqan.
Al qasynda monýmentti jasaý oıy týyndaǵan Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Nursultan Nazarbaev alaqanynyń izi bar. Eger alaqanǵa qoldy qoıyp, arman-tilek tilese, oryndalady degen nıetpen «Báıterektiń» basyna shyqqan adam oǵan qolyn qoıyp, ishteı kúbirlep tilek tileıdi. «Báıterek» daraǵy osylaısha ulttyń minájat etip, tilek suraıtyn qasıetti de kıeli mekenine aınalyp ketti. Munda «Bata» kompozısııasy da bar. Ol – 2003 jyly Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Astanada jınalǵan on jeti álemdik dinı konfessııalardyń jetekshileriniń Qazaqstan halqyna jáne eli men jerine bergen aq batasy. «Báıterektiń» ústińgi qabatyna asyǵyp, asyl tilegin tilep, Elbasynyń qolyna qolyn qoıyp, marqaıyp shyqqan adam, qasıetti oryndy birden tastap ketpeıdi. Aldynda asyǵys kórgen akvarıýmge bir toqtap, sýretshi Erbolat Tólepbaıdyń eńbekterinen turatyn «Báıterek» mınıgalereıasyn taǵy da sholyp ótedi. Kóńili toǵaıyp, eliniń báıtereginiń asqaqtaı beretinine senimi kókiregin jylytqan, memlekettik, orys, aǵylshyn tilderinde alys pen jaqynnan, shetelderden kelgen meımandarǵa ekskýrsııalaryn sypaıylyqpen ótkizgen «Báıterek» qyzmetkerlerine alǵystaryn aıtyp syrtqa betteıdi.
«Báıterek» keshenin jobalaýshy arhıtektorlar toby A.Rústembekov (top jetekshisi), S.Bazarbaev pen J.Aıtbalaev, ınjener-konstrýktory M.Vahshteın, ınterer dızaınshysy A.Ospanov, sondaı-aq, onyń jobasyn jasaýǵa “Aeroport” AAQ, “EMK” JShS, “Arhfond” JAQ, Arhıtektorlar odaǵy jáne “Alýa” JShS sekildi qazaqstandyq jetekshi fırmalardyń mamandary qatysty. Al qurylysyn “Imstalkon” AAQ qurylys kompanııasy (bas dırektory – V.T. Kananyhın) jasady. Olardyń eńbekteri zaıa ketken joq. neriniń joǵary talaptaryna tolyǵymen jaýap beretin, álemde birinshi ret dıametri 22 metrlik jáne salmaǵy 300 tonnadan turatyn kúnniń túsýine qaraı túsin ózgertetin «hameleon» áıneginen jasalǵan shar bıiktigi jaǵynan rekordqa (álemdegi eń úlken shardyń eń bıike kóterilýi boıynsha) ıe boldy. Jáne Astana qalasynda Sáýletshiler odaǵynyń halyqaralyq qaýymdastyǵy ótkizgen 10-baıqaýda bedeldi halyqaralyq qazylar alqasynyń sheshimimen 2002 jylǵy eń tańdaýly joba jáne qurylys retinde “Báıterek” keshenine Gran-prı úzdik aıyrym belgisi berildi. Astananyń ortalyǵynda kókke boı umtylyp, ertegiden shyndyqqa aınalǵan «Báıterek» – qazirgi Qazaqstannyń nyshan-sımvoly, halqymyzdyń qaıta órleýi men túleýiniń, memlekettik qýatynyń, keńdigi men darhandyǵynyń, halyq armanynyń júzege asqanynyń belgisi.
Myńjyldyqtarǵa myzǵymaı jet, BÁITEREGIM!
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».