Men kámil senemin!

Jaqynda Internetten Muhamedjan Tazabekovtiń óleńine jasalǵan klıpti kórdim. Elbasy jóninde, ony jaqtaýshylar men dattaýshylarǵa arnalǵan eken. Sol klıp maǵan tereń áser etti, oı saldy jáne osy maqalany jazýǵa jeteledi. Elimizde Elbasyn asyra maqtaýshylar da kezdesedi, ol kisiniń istegenin joqqa shyǵaryp jamandaýshylar da barshylyq. Meniń oıymsha, osy adamdardyń eki jaǵy da Elbasyna, elge jany ashymaıdy, eldiń keleshegin oılamaıdy. Osy eki top ta tek qana óz múddesin oılap, ózine kópshiliktiń nazaryn aýdarǵysy keledi. Birinshileri jaǵyný arqyly Elbasynyń janyna jaqyndaýdy oılaıdy. Ekinshileri: «Bul qandaı batyr da batyl adam edi», degen ataqqa ıe bolǵysy kelip, ózin halyqtyń muńyn  joqtaýshysy retinde kórsetkisi keledi. Olardyń arasynda keshe ǵana Elbasynyń janynda bolyp, senimine bólenip, komandasynda jumys istegender de bar. Keshegi jaǵyný men búgingi jamandaýdyń arasy uzaq bolmaǵany oılandyrady. Qalaısha? Elbasy basshylyq jumys berse – jaqsy da, ondaı jumys bermese – jaman bolǵany ma? Sonda olar qashan shyndyqty aıtqan: buryn ba, búgin be? Men de ádilettiktiń qara qylyn qaq jaramyn deýden aýlaqpyn. Birinshi­­­den, pendemin. Ekinshiden, Elbasy koman­dasy­nyń adamymyn. Úshinshiden, Elbasy­­­nyń­ elordany Almatydan Aqmolaǵa kóshir­geni úshin, búgingi bizdiń súıikti qalamyz­dy kere­met bıik deńgeıge kóterip, jerles­teri­mizge jaqsy jaǵdaı týǵyzǵany úshin biz, aqmolalyqtar, ózimizdi ol kisige qaryz­dar sanaımyz. Sonymen qatar, meni «jara­pazanshylardyń» qataryna da eshkim  qosa almaıdy, meniń jan dúnıeme ol jat nárse. Ekinshiden, Parlamentte ún-túnsiz jeke máselelerimdi sheship júrgen depýtat emespin. Shamam kelgenshe saılaý­shy­larymnyń pikirin, muń-muqtajyn ashyq­ aıtyp, sheshý joldaryn izdes­tirip júr­gen adammyn. Úkimet múshelerin de jıi synap, keı-keıde tym ótkir sózde­rim­men na­ra­­zy­lyq týǵyzyp júrgen jaǵda­ıym da bar. Biraq, bir sát elimizdegi jaǵdaıǵa, Elbasymyzdyń jumysyna syrt kózben qaraýǵa umtylaıyqshy. Táýelsiz memleket bolǵanymyzǵa jıyrma úsh jyl. Eńsemiz kóterilip, rýhymyz sharyqtaıtyn kezeń. Dúnıe júzinde bes júzden astam ult bar eken, solardyń eki júzi ǵana derbes memlekettilikke qol jetkizip otyr. Az ǵana qazaqqa sol elderdiń qataryna qosylý sheksiz baqyt emes pe, babalarymyzdyń oryndalǵan armany emes pe? Onyń ishinde Táýelsizdiktiń týyn tigý, eldi aıaǵyna nyq turǵyzý mindeti bizdiń urpaqtyń mańdaıyna jazylyp otyr. Osy úlken boryshty bárinen de tereń sezinip, jaýapkershilikti óz moınyna artyp, osy jyldardyń aýyrtpalyǵyn nardaı kóterip, qıyn-qystaý kezeńderde durys jol taýyp, Qazaqstandy búgingi kúnge jetkizý ońaı boldy deısizder me? Bári esimde: 90-shy jyldary Aqmolada eki top boldy, bir jaǵy – Qazaqstannyń Táýelsizdigine kóz alartqandar, ekinshi jaǵy – ýaqytynda jalaqysyn, zeınetaqysyn ala almaı júrgen ashýly turǵyndar. Osyndaı jaǵdaı Qazaqstannyń ár jerinde oryn alǵany bárimizge belgili. Al Joǵarǵy Keńestegi Táýelsizdik deklarasııasyn, Ata Zańdy qabyldaý kezderindegi teketirestiń ózi kóshelerdegi sherýlerden kem bolmaǵany anyq. Táýelsizdik ár ulttyń sana-seziminiń oıanýyna yqpal etse, partııalyq ıdeolo­gııanyń joǵalýy adamdardy dinge, neshe túrli dinı aǵymdarǵa, túrli beıresmı uıymdarǵa ıtermeledi. Adamdar bóline bastady, neshe túrli qozǵalystarǵa qosyla bastady. Birazy Reseı, Germanııa, taǵy basqa jaqtarǵa kóshe bastady. Osy jaǵdaıda eń basty maqsat adamdardyń elge, memleketke, keleshekke degen joǵalyp bara jatqan senimderin qaıtarý edi. Ol úshin Elbasy eki úlken máseleni aldyńǵy qatarǵa qoıdy: Birinshisi – halyqty biriktirý, qoǵamda aýyzbirshilikti, turaqtylyqty, kelisimdi ornatý. Ekinshisi – ekonomıkany qolǵa alyp, halyqtyń jaǵdaıyn kóterý. Birinshi máseleni sheshpeı, eshqandaı ilgeri jyljý múmkin emes boldy. Keńes Odaǵynda jalǵyz Qazaqstanda ǵana jergilikti ult halyqtyń jartysynan kemin quraıtyn. Nursultan Nazarbaevtyń qazirgi tańda dúnıe júzine áıgili ultaralyq, dinaralyq kelisim, tatýlyq saıasaty osylaı bastalǵan. «Osy bizdiń Prezıdentimiz aıta beredi eken tatýlyq, tatýlyq dep, yǵyr boldyq ábden», degender de boldy. «Bul Keńes Odaǵynan jetken jetistik emes pe», deıtinder de bar. Biraq bul adamdar ol ókimet qulaǵan kezde basqa respýblıkalarda bastalǵan qandy shıelenisterdi umytqan sııaqty. Bir memlekettiń ishinen ekinshi memleket tikkender de bar ǵoı. Oǵan qosa, keshe ǵana kórshilerimizde bolǵan ultaralyq kelispeýshilikterge de kýá bolǵan joqpyz ba? О́z halqyn separatıster, terrorıster dep ásker jaýdyryp jatqandardy da  kórip otyrmyz ǵoı. Al bizdiń Elbasymyzdyń osyndaı kezde halyqty biriktiretin, árbir etnos Qazaqstandy óz úıindeı sezinetindeı jaǵdaı týǵyzyp jatqany danalyq emes pe. Qazaqstan halqy Assambleıasy, árbir oblystaǵy Dostyq úıleri, Parlamenttegi Assambleıa depýtattary – bulardyń bári halyqty biriktirmegende, keleshekke degen senimdi ulǵaıtpaǵanda ne isteıdi? Osyny túsinbeıtinder: «Ne kerek sonsha kóp sóz dostyqtyń tóńireginde», deıdi. Biraq, Elbasy sharshamaı, talmaı osy saıasatty súıekke batyryp, qanǵa, sanaǵa sińirip jalǵastyryp keledi. Bir úlken aqyldy adam osyndaı áńgimeni estigende, bylaı depti: «Kelisim, tatýlyq, dostyq – densaýlyq sııaqty. Densaýlyǵyn barda sen ony sezinbeısiń, bári jaqsy kórinedi. Al aýyra bastaǵanda ǵana bilesiń onyń qadirin. Sanyńdy soǵasyń, nege buryn buǵan mán bermedim dep ókinesiń. Aýrýyń asqynbasa bir nárse isteýge bolady, al asqynyp ketse, onda kesh qaldyń». Ras sóz. Elbasynyń kóregendi salıqaly saıasatynyń arqasynda, osy tatýlyqtyń arqasynda búginde biz úlken jetistikterge jetip otyrmyz. Osy jyldary halyqtyń sanyn, onyń ishinde qazaq aǵaıynnyń sanyn kóbeıtý úshin Qazaqstanda kóptegen baǵdarlamalar, sharalar júzege asty. TMD elderiniń arasynda birinshi bolyp Qazaqstan shette júrgen qandastarymyzdyń elge oralý jaǵdaıyn jasady. Bálkim, bul jumysta kemshilikter bolǵan da shyǵar, biraq osy jyldary mıllıonǵa jýyq baýyrlarymyz atamekenine qaıta oralyp, ortamyzdy toltyrǵany aqıqat. Bala týýǵa yntalandyratyn kóptegen jeńildikter jasaldy. Ol bala týǵanda beriletin járdemaqy, balany bir jasqa deıin tárbıeleý úshin beriletin járdemaqy, kópbalaly, turmysy tómen otbasylarynyń balalaryna 18 jasqa deıingi járdemaqy, kópbalaly analarǵa járdemaqy, onyń ishinde «Altyn alqa», «Kúmis alqa» alǵandary bar. Adamnyń ómir jasyn uzartý jaǵda­ıyn medısına qolǵa alyp jatyr. Jańa  klınıkalar, jańa tehnologııalar engizi­lip, qan qysymymen aýyratyndarǵa respýb­lıkalyq qana emes, oblystyq, aýdandyq deńgeıde joǵary sapaly medısınalyq kómek kórsetýge qol jetkizdik. Júrekke ota jasaý ózimizdegi qalypty jaıǵa aınaldy. Endi onkologııanyń betin alý úshin jyl saıynǵy tekserister eńgizilip jatyr. Kúni keshe ǵana teledıdar qazaqstandyq ǵalymdar týberkýlez dertine daýa tapty dep barshamyzdy qýanyshqa bólep tastady. Ǵajap, shyn mánindegi álemdik jańalyq, bolyp jatsa. Osyndaı júıeli jumys nátıjesinde Qazaqstanda adamnyń ortasha ómir jasy 70-ke deıin ósip otyr. Halqymyzdyń sany 17 mıllıonǵa jetip, onyń ishinde qazaǵymyzdyń úlesi 11 mıllıonnan asyp tústi. Endi biz óz memleketimizde kópshilikti quraıtyn boldyq. Bul da Táýelsizdiktiń, Elbasynyń sarabdal saıasatynyń arqasy. Táýelsizdik alǵan jyldary Elbasynyń alǵa qoıǵan taǵy bir úlken maqsaty – ekonomıkany damytý. «Aldymen – eko­nomıka, sodan keıin saıasat», dep baǵyty­myzdy naqty belgilep berdi. Bul baǵyttyń durys ekenin ýaqyt dáleldedi. Alǵashqy jyldardy eske túsireıikshi. Josparly ekonomıka qırady. Táýelsizdik aldyq, biraq memlekettiń aqshasy joq, jalaqy, zeınetaqy ýaqytynda tólenbeıdi, elektr jaryǵy kestemen beriledi, osynyń bári qosyla kelip, qazaqstandyqtardyń turmysy tómendeı bastady. Ne isteý kerek? Árıne, eń birinshi halyqtyń qarnyn toıǵyzý kerek. Ekonomıkaǵa bel sheshe kirispeı, esh ózgeris bolmaıtyn boldy. Meniń esimde, ómir jolymdy bastap, tárbıe, tájirıbe alǵan «Selıno­grad­selmash» zaýyty toqtap qalyp, kóptegen adamdar jumyssyz dalada qaldy. Sol ýaqytta saıasatpen aınalysyp, kóshede júrsek, keleshegimiz ne bolar edi? «Biz nege munaıymyzdy, zaýyt­tary­myzdy shetel azamattaryna berip qoıdyq, ol bizdiń qudaı bergen baılyǵymyz emes pe!», degender bar. Biraq óz úıińde jumyssyz ash otyrsań ne isteısiń? Árıne, qolda bar zattaryńdy satyp tamaq alasyń, ony múmkindiginshe uzaqqa sozasyń. Memleket te solaı. Qarjy, ınvestısııa tartty, óndiristi órkendetýdiń áreketin jasady. Memlekettiń maqsaty birnesheý: salyq alyp turý, jumys oryndaryn ashý, ónim shyǵarý, tehnologııa tartý, bıýdjetti toltyrý. Olardyń bári ınvestısııasyz múmkin emes. Táýelsizdik alǵannan beri Qazaqstanǵa 300 mlrd. dollar ınvestısııa tartylǵan eken. Munaıǵa, shıkizattarǵa táýeldi bolmaý úshin Elbasy ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyn bastady. Indýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń birinshi bes jyldyǵynda baǵasy 2,4 trıllıon teńgeni quraıtyn 700 sýdaı jańa nysan paıdalanýǵa berilgen eken, 200 myń jumys orny ashylǵan. Osy jyldary sol zaýyttarda 2,7 trıllıon teńgege taýar ónimderi shyǵarylypty. Onyń ishinde buryn-sońdy bolmaǵan taýarlar: temir jol vagondary, jeńil avtokólikter, ushaqtar jasala bastady. Sóıtip, ınvestısııalar naqty jumys istep, halyqtyń turmysyn kóterýge úlken yqpal etip jatqany anyq. Bir adamǵa shaqqanda ishki jalpy ónim búginde 13 myń dollarǵa jetti. Jıyrma úsh jylda Qazaqstanda 93 mln. sharshy metr turǵyn úı salynypty. 1992 jyly qazaqstandyqtardyń  menshiginde 885 myń avtokólik bolsa, 2013 jyly onyń sany tórt ese ósip, 3 mln. 600 myńǵa jetken. Bir otbasynda qos avtokólik bolýyna tańdanýdan qaldyq. Taǵy bir sıfrlar: 2000-2013 jyldar aralyǵynda 61 mln. qazaqstandyq sheteldik is jáne týrıstik saparlarǵa shyqqan eken. Prezıdenttiń «Bolashaq» stıpendııasy boıynsha dúnıe júziniń eń myqty oqý oryndarynda 10 myńnan astam stýdent dáris alǵan. Munyń bári qazaqstandyqtardyń turmys deńgeıiniń kóterilgenin, olarda jańa múmkindikterdiń paıda bolǵanyn dáleldeıdi. Bárine salystyrmaly túrde qaraý kerek. TMD elderiniń ishinde buryn kezinde alda kele jatqan memleketterdiń ózi búgin bizden qalyp qoıyp jatqanyn baıqap otyrmyz. Keıbir kórshilerimizde shıkizaty da bar, halqy bizden buryn naryqqa beıimdelgen, biraq sonda da basqa elderdiń tabaldyryǵyn tozdyryp júrgen qanshama aǵaıyndardy kórip júrmiz. Shúkirshilik, bizdiń Elbasy bir de bir qazaqstandyqty shetelde jumys izdetip qańǵyrtyp qoıǵan joq. Shetelge saparǵa shyqqanda: «Bul dúkenderge biz bara almaımyz, tek qazaqstandyqtardyń qaltasy kóteredi», degendi jıi estımiz. Bizdiń eldiń halyqaralyq abyroıy ósip kele jatqany keıbireýlerge unamaı­­­tyn sııaqty. Qatynyna ókpelegen erkek sııaqty jybyrlaıdy: «Ne kerek EQYU sammıti, Azııa oıyndary, EKSPO kórmesi, nemenege ony ótkizemiz, qarjy jumsaımyz?», dep. Salynǵan ǵı­marat­­­tar­dyń bári keıin ózimizde qalaty­nyn, keleshekte halyqtyń ıgiligine paıda­la­natynyn bilmeı me? Osylardyń arqasynda qanshama memleketter jaqy­nyraq tanı bastaıdy, qanshama adamnyń Qazaqstanǵa degen senimi arta túsedi. Senim – uly ser­pin. Senimmen birge ınvestısııa da keledi, jańa tehnologııalar, jańa ónerkásip keledi. Dúnıe júzindegi damyǵan elder bizdi qushaq jaıyp kútip otyrǵan joq. Tek qana kóregendi saıasattyń, jaqsy jospardyń, eren eńbektiń arqasynda ǵana biz básekege qabiletti bola alamyz. Elbasymyzdyń strategııalyq jospar belgileı alatynyn jáne oryndaı alatynyn dáleldeýdiń qajeti joq. Ony ýaqyt kórsetti. «Qazaqstan-2030» Strategııasynda damyǵan 50 eldiń qataryna qosylý mindetin alǵa qoıdyq pa? Qoıdyq. Sol mindetti oryndadyq pa? Oryndadyq. Merziminen buryn oryndadyq. Endi biz basty maqsatymyz retinde Máńgilik El bolýdy kózdep otyrmyz. Bárimizdi sapqa turǵyzyp qoıatyn kommýnıstik ıdeologııaǵa ábden úırenip qalyp, sony ańsaǵandar: «Nege bizde ıdeologııa joq, elde ortaq maqsat joq, halyqty biriktiretin ıdeıa kerek», dep, biraz dabyl qaqty. Aınalaıyndar-aý! Máńgilik El bolýdan artyq qandaı maqsat, qandaı ıdeıa kerek! Máńgilik el degen ǵasyrlar boıy osy kıeli dalada aq bilektiń kúshimen, aq naıza­nyń ushymen kúresken babalarymyz­­dyń armany emes pe, urpaqtaryna bergen asyl amanaty ǵoı; Máńgilik El degen qazaq­­tyń álemde qazaq bolyp qalýy, onyń tili, dini, dili, bolmysy, mádenıeti, ádet-ǵurpy, rýhy óshpeı, urpaqtan-urpaqqa jalǵa­syp, dúnıe­­­de óziniń qaıtalanbas izin qal­dyrý ǵoı! Ol úshin árbir qazaqstandyq ta, tutas alǵanda memleket te básekege qabiletti bolýy kerek. Elbasymyz aıtpaqshy:  «Basqa elderdiń artynda shańyn jutpaı, aldyńǵy qataryna jyljyǵan abzal». Oza damyǵan otyz eldiń qataryna kirý, árıne, ońaı jumys emes, biraq oǵan da jetemiz. Ol úshin bizde barlyq múmkindik bar: jer astyndaǵy baılyq ta, oqyǵan, eńbekqor halyq ta, salıqaly saıasat ta, kóregen, kemeńger, abyroıly Elbasy da. Tek qana búgingi kúnimizge táýbe etýdi umytpaıyq, bir-birimizdi, ásirese, Elba­syn aıaqtan shalmaı, turaqtylyq, tatý­lyq­ty saqtap, bilek sybanyp, barsha kúsh-jigerimizdi iske jumsaıyq. Sonda biz baǵyn­dyrmaıtyn bıiktik bolmaıdy. Men buǵan kámil senemin! Svetlana JALMAǴAMBETOVA, Parlament Senatynyń depýtaty.