Elimizde atom elektr stansasyn salý máselesi tóńireginde týyndaǵan ekijaqty pikirler áli de bir toqtamǵa keler emes. О́ıtkeni KSRO-nyń Chernobyl jáne Japonııanyń Fýkýsıma qalalarynda bolǵan apat pen Semeı ıadrolyq polıgonyndaǵy jarylys zardabynan qaımyǵyp qalǵan halyq atom energııasy óndirisinde de osyndaı jaǵdaı qaıtalanýy múmkin degen kúdikpen qarsylyq tanytýda. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstanda atom energııasyn qurý múmkindigin jan-jaqty zertteý kerek. Menińshe, bul máseleni egjeı-tegjeı qarastyratyn ýaqyt jetti, sebebi Qazaqstanǵa AES kerek. Taza atom energııasy bolmasa, búkil ekonomıkamyzdy joǵaltamyz» degen bolatyn halyqqa arnalǵan Joldaýynda. Sonymen mamandar atalǵan máseleni saraptaı kele elimizde AES salynatyn oryn retinde ázirge Almaty oblysynyń Jambyl aýdanyna qarasty Úlken eldi mekenin belgiledi.
Tıimdiligine nazar aýdarýǵa tıis
Búginde ózektiligi artqan AES máselesine qatysty taıaýda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń «Ál-Farabı» kitaphanasynda energetıkter, ekologter men atom salasy, áleýmettaný, ıadrolyq fızıka mamandary jáne belgili japon professorlarynyń qatysýymen «Atom elektr stansalarynyń múmkindigi» talqylandy.
Atalǵan is-sharany ashqan «Qazaqstandyq atom elektr stansııalary» JShS bas dırektorynyń orynbasary Rınat Oqasov búgingi tańda jetekshi álemdik kompanııalardyń el aýmaǵynda alǵashqy atom elektr stansasyn salý jónindegi usynystary zerdelengenin jetkizdi. «Samuryq-Qazyna» AQ-nyń enshiles kásiporny sanalatyn «Qazaqstandyq atom elektr stansııalary» JShS ozyq tehnologııalardy birlesip taldaýdy jáne jobany iske asyrýdyń túrli nusqalaryn ázirledi. Osy basqosý ár salanyń mamandarymen birlese talqylaý úshin uıymdastyrylǵandyǵyn jáne Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 2021 jyldan beri atom energetıkasynyń mańyzdylyǵyn qoǵamda aqparattyq túsindirý jumystary júrgizilý kerektigin atap ótti. «Qazaqstannyń atom energetıkasy týraly 10 derek» beıne jazbasy kórsetildi. Jıyn atom energetıkasyna qajettilik pen tıimdilik jáne AES qurylysynyń jobasy sheńberinde jalǵasty. Pikirtalasty Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń fızıka-tehnıkalyq fakýltetiniń dekany, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Nurzada Beısen qazaq jáne aǵylshyn tilinde júrgizip otyrdy. «Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy» RMK Atom energııasy ınstıtýty fılıalynyń zerthana meńgerýshisi Arman Mınııazov, Energetıka mınıstrligi Iаdrolyq fızıka ınstıtýty bas dırektorynyń ıadrolyq, radıasııalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdik jónindegi keńesshisi Murat Tólegenov, «Ekoservıs-S» JShS atqarýshy dırektory, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń geografııa jáne tabıǵatty paıdalaný fakýlteti Turaqty damý úshin IýNESKO kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Seıilhan Asqarov, atalǵan fakýltettiń meteorologııa jáne gıdrologııa kafedrasynyń dosenti, geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty Dáýlet Júsipbekov, fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetiniń áleýmettaný, áleýmettik jumys kafedrasynyń professory, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory Mánsııa Sadyrova, Energetıka mınıstrligi Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń «Keshendi ekologııalyq zertteýler ortalyǵy» RMK basshysy Vıktor Glýshenko, Atom ónerkásibindegi adam resýrstaryn damytý ortalyǵy dırektorynyń orynbasary, japondyq professor Iosıhıro Nakano men Halyqaralyq ıadrolyq kadrlar bólimi Adam resýrstary ıadrolyq ortalyǵynyń bas menedjeri Takası Sýzýkı álemdegi atom energetıkasynyń orny, osy salada qaı memleket kósh bastap turǵany týraly áńgimeledi. Qazaqstannyń aǵymdaǵy josparlary, Qazaqstannyń «atom elderi» klýbyna enýge talpynýy qajet pe degen máselelerge nazar aýdardy. AES qurylysy jobasynyń el turǵyndarynyń ómiri men (áleýmettik aspekt, bilim berý, ǵylymnyń damýy jáne t.b.) ekologııaǵa áserine toqtaldy. Zamanaýı atom tehnologııalarynyń qaýipsizdik máselesi jáne búgingi tańda jetekshi álemdik kompanııalardyń el aýmaǵynda alǵashqy atom elektr stansasyn salý jónindegi usynystary qarastyryldy.
«Qazaqstandyq atom elektr stansııalary» JShS Atom energetıkasy bóliminiń basshysy Áset Mahambetov buǵan deıin elimizde Balqash kóli mańynda AES salý máselesi 1997 jyly qaralǵandyǵyn, 2016 jyly qazaqstandyq taraptyń shaqyrýy boıynsha elimizdiń ıadrolyq ınfraqurylymyna keshendi sholý jónindegi mıssııasy ótkizilip, AES qurylysynyń qaýipsizdik júıesi, ony qarjylandyrý, zańnamalyq-quqyqtyq bazany damytý, qorshaǵan ortany qorǵaý, elektr jelileri men bilikti kadrlardy daıarlaý máseleleri talqylanǵanyn aıtty. 2018-2019 jyldary AES salýdyń anaǵurlym qolaıly aýdany taldanyp, energııa balansynyń boljamdy esepteri júrgizilgen. AES salý ekonomıkaǵa, ǵylymǵa, bilimge, áleýmetke jáne tehnologııalyq salalar men ınfraqurylym, onyń ishinde mektep, aýrýhana, turǵyn úı men joldar qurylysynyń qarqyndy damýyna septigin tıgizetindigin atady. Energetıka mınıstrligi Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń radıasııalyq qatty dene fızıkasy bóliminiń meńgerýshisi Sergeı Kıslısynnyń aıtýynsha, adamdar qorshaǵan ortaǵa shyǵarylǵan ýly gazdy jutady, qolaıly deńgeıden mólsheri on ese kóp kanserogendi taǵammen tamaqtanady, ártúrli keń spektri bar hımııalyq ónerkásip kásiporyndary shyǵyndylarynyń áserin sezinedi, alaıda oǵan esh alańdamaıdy. Biraq radıasııa týraly sóz qozǵala qalsa, kózqaras túbegeıli ózgerip shyǵa keledi. Sondyqtan ol qorshaǵan orta men adamdardy qorǵaý úshin kómir jaǵatyn jylý elektr ortalyǵy emes, atom elektr stansasyn salý áldeqaıda tıimdi ekendigin jetkizdi.
AES salý ekonomıkaǵa, ǵylymǵa, bilimge, áleýmetke jáne tehnologııalyq salalar men ınfraqurylym, onyń ishinde mektep, aýrýhana, turǵyn úı men joldar qurylysynyń qarqyndy damýyna septigin tıgizetindigin atady
Maman daıarlaýǵa mán beriledi
Tek sońǵy 10 jylda Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda atom salasy boıynsha 2 myńnan asa bakalavr, myńǵa jýyq magıstr jáne 200-ge tarta ǵylym doktorlary daıyndalǵan. Iаdrolyq energetıka salasyna mamandar daıarlaýda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Teorııalyq jáne ıadrolyq fızıka kafedrasynyń meńgerýshisi, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, professor Medeý Ábishev Qazaqstanda atom elektr stansasyn salý máselesi jan-jaqty qarastyrylyp, Úkimet bir sheshimge kelgenin, endigi maqsat AES salýdy qaı el júzege asyratynyn olardyń meılinshe tıimdi áriptestik usynýyna baılanysty básekege qabilettiligi negizinde anyqtap, soǵan sáıkes kadrlar daıarlaý keregin atap ótti. Kez kelgen kúrdeli, joǵary tehnologııalyq sala retinde ıadrolyq energetıka neshe túrli mamandardy qajet etedi. Bir AES úshin 2 myńnan asa maman, onyń ishine elektr, jylý energetıkteri, mehanıkter men gıdrotehnıkter, al tikeleı ıadrolyq reaktor jumysyn qamtamasyz etetin ıadrolyq energetıka jóninde taǵy da eki júzden asa maman bolýǵa tıis. Dúnıejúzilik tájirıbege súıensek, joǵary bilikti bir maman daıarlaýǵa on jylǵa jýyq ýaqyt ketedi eken. Atalǵan merzim AES salý ýaqytyna shamalas ekendigin eskersek, mamandardy daıarlaý qazirden bastap qolǵa alynýy qajet. Biraq biz tek AES-ke qatysty ǵana mamandardy daıarlap qoımaı, bul qurylystyń mýltıplıkatıvtik áseriniń qamtamasyz etilýin qarastyrýǵa tıispiz.
«Atom energetıkasy – ǵylym men biliminiń damýyna yqpal etetin joǵary tehnologııalyq sala. Bul ekonomıkanyń damýyna jáne ishki jalpy ónimge aıtarlyqtaı oń áser etetin ekonomıkalyq ósimniń negizgi draıveri bolyp otyr. Ondaǵy bir jumys orny aralas salalarda onnan astam jumys ornyn qurady. Atom tehnologııalary kún, jel, gıdroenergetıka jáne basqa da tómen kómirsýtekti sheshimdermen birge bolashaq energııa balansynyń ǵalamdyq negizin qurýǵa tıis», dedi M.Ábishev.
Atom energetıkasy turaqty bolashaq úshin
Búgingi tańda atom energııasy – boljamdy baǵa turǵysynan úzdiksiz energııa óndirýdiń jalǵyz ǵana kózi. BUU Eýropalyq ekonomıkalyq komıssııasynyń zertteýine sáıkes, ómirlik sıkl deńgeıindegi jel energııasyn qosa alǵanda, AES – generasııanyń barlyq túrleri arasynda kómirtek qaldyǵyn eń az mólsherde qaldyratyn energııanyń balamasy sanalady.
О́skemen qalasyndaǵy Úlbi metallýrgııa zaýyty 1949 jyldan beri álemge tanylǵan ýran, berıllıı, tantal jáne nıobıı ónimderin óndirýshilerdiń biri ekenin eskersek, Almaty qalasynda 1957 jyly ǵylymı zertteýlerdi damytýmen jáne joǵary bilikti kadrlar daıarlaýmen aınalysatyn ıadrolyq fızıka ınstıtýty qurylǵan.
Aqtaý qalasynda 1973 jyly BN-350 jedel neıtrondy álem boıynsha alǵashqy tájirıbelik-ónerkásiptik ıadrolyq reaktor iske qosylyp, 26 jyl boıy úzdiksiz tabysty jumys istedi.
1992 jyly Kýrchatov qalasynda TMD aýmaǵyndaǵy eń úzdik zerthanalyq- taldaý keshenderiniń biri sanalatyn «Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy» RMK jumysyn bastap, baza tek beıbit maqsatta qoldanylǵan bolatyn. Qazaqstan 1994 jyldan Atom energetıkasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń turaqty múshesi, sonymen qatar medısına, aýyl sharýashylyǵy, energetıka jáne ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy birqatar ǵylymı jobalardy birlesip júrgizedi.
О́skemen qalasynda 2017 jyly Atom energııasy boıynsha Halyqaralyq agenttikke múshe elderge beıbit maqsatta ıadrolyq otynnyń kepildi jetkizilýin qamtamasyz etýi úshin álemdegi alǵashqy tómen baıytylǵan ýran banki ashyldy. 2021 jyly О́skemen qalasynda fransýzdyq Framatome tehnologııalary negizinde ıadrolyq otyn óndiretin «Úlbi-TVS» zamanaýı zaýyty iske qosyldy. Qazaqstan óndiriletin jáne naryqqa jetkiziletin tabıǵı ýran kólemi boıynsha álemde 1-orynda bolsa, onyń shamamen 40%-y elimizdiń aýmaǵynda óndiriledi. Al tabıǵı ýran qory boıynsha jahanda 2-oryn alady. AEHA derekterine sáıkes, eldegi qor 900 myń tonnadan astam dep baǵalanyp otyr.
2018 jyly TEN-niń marketıng bólimi Táýelsiz halyqaralyq saraptama júrgizdi. 2019-2021 jyldary jetekshi satýshylardyń mindetti emes tehnıkalyq-kommersııalyq usynystary alynyp, qazirgi tańda short-paraqqa joǵary qýatty reaktorlarynyń dáleldengen tehnologııalary bar koreıalyq KHNP, qytaılyq CNNC, reseılik Rosatom jáne fransýzdyq EDF syndy álemdegi eń úzdik 4 kompanııa engen.
2022 jyldyń 24 mamyrynda elimizdiń atom salasyn damytý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııasynyń otyrysy ótip, Almaty oblysy Úlken aýylynyń aýmaǵy tańdalǵan bolatyn. Onda AES qýatyn 2 800 MVt-qa deıin anyqtaý usynyldy. Al byltyr 15 qarashada Almaty oblysy máslıhatynyń depýtattary AES qurylysyn maquldaý máselesin qarastyra kele Jambyl aýdany Úlken aýylyndaǵy turǵyndardyń qatysýymen tyńdaýlar ótkizý qajet degen toqtamǵa kelgen. Bul basqosý bıylǵy 28-aqpanǵa belgilenip otyr.
Sonymen qatar Qytaıdan, Koreıadan, Reseıden, AQSh-tan jáne Fransııadan 6 vendorly tehnıkalyq-kommersııalyq usynystar alynǵan. Iаdrolyq-energetıkalyq tehnıkalardy salystyrmaly taldaý jáne baǵalaý úshin «Assystem» fransýz kompanııasymen birlesip, AEHA qujattarynyń usynymdary negizinde krıterııler júıesi ázirlendi. Jalpy, sheteldik atomdyq tehnologııalar II-III býyndy vendorlary usynylyp, soǵan saı zamanaýı reaktorlardyń 13 jobasy taldanǵan.
Eldiń damýyna mýltıplıkatıvtik áseri
Birinshiden, áleýmettik jaǵynan kelgende, ǵylymı-tehnıkalyq ósýi, elimizdiń joǵary bilikti kadrlyq áleýetiniń damýy, qurylys kezinde 8 myń adamǵa deıin jańa jumys oryndaryn jáne paıdalaný kezinde 2 myń adamǵa deıin sapaly kadrlar men AES salý kezinde 1 jumys orny ekonomıkanyń aralas salalarynda 10-nan astam jumys ornyn qurady degen boljam bar. Ekinshi, tehnıkalyq jaǵy, jergilikti ónerkásipti damytý úshin jeke otyn bazasynyń áleýetin keshendi paıdalanýdy jáne tutynýshylardy 60 jyldan asa energııamen jabdyqtaýdy qamtamasyz etý qajettigi. Úshinshiden, ekonomıkaǵa áseri, jergilikti bıznesti qoldaýda búkil ómirlik sıkl úshin salyq túsimderi 2,5-3,5 mlrd dollardan asatyndyǵy, eldiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý, ekologııalyq parnıktik gaz shyǵaryndylaryn jylyna 10 mln tonnaǵa deıin tómendetý kerektigi qarastyrylǵan.
Atom elektr stansasyn salýdaǵy aýdandardy zertteý AEHA qujattary men Qazaqstan Respýblıkasynyń normatıvtik-tehnıkalyq talaptary negizinde júrgizilgen. Ondaǵy qarastyrylǵan basty faktorlar – jer silkinisi men geologııalyq qubylystar, gıdrometeorologııalyq jaǵdaılar, boljamdy sý tutynýdyń AES qurylysy júrgizilgen kezeńde irgeles aýmaqtaǵy jan-janýarlar men ósimdikter álemine jáne AES paıdalaný kezinde aýdan gıdrografıkasyna áseri, Úlken aýyly aýmaǵynyń ınfraqurylymdyq artyqshylyqtary. Buǵan deıin AEHA mıssııasy AES salý úshin osy aýdannyń qolaılylyǵyn rastaǵan.
Balqash jylý elektr stansasynyń iske asyrylmaǵan jobanyń alańyna kelsek, jumys kenti, salqyndatqysh toǵan, 110/10kV jáne 500/220kV tirek qosalqy stansa, IýKGRES-2 km, Shý-210 km, Jambyl aýdanynan tysqary 400 km, 500kV Soltústik-Ońtústik baǵyttary boıynsha joǵary voltty jeliler, burǵylaý-jarý jumystary júrgizildi. Untaqtaý qondyrǵysy men beton qondyrǵysy salyndy. Aýyz sýdy daıyndaý qondyrǵysy ornatyldy. «Qaıratkól» temirjol stansasy keńeıtilgendigin atap ótti «Qazaqstandyq atom elektr stansııalary» JShS ınjeneri Asýan Sııabekov.
Qazaqstanda AES salýdyń merzimi jóninde aıtar bolsaq, bıyldan bastap tehnologııany tańdaý, AES salý aýdany boıynsha el Úkimeti qaýlysynyń shyǵýy, 2025 jyly TEN ázirleý jáne memlekettik saraptaý, 2028 jyly JSQ ázirleý jáne saraptaý, AES qurylysy týraly Úkimet qaýlysynyń qabyldanýy, 2029 jyly qurylys montajdaý jumystarynyń bastalýy men jabdyqtardy jetkizýi eskerilip, 2035 jyly paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr.
Qazirgi tańda álem boıynsha 500-ge tarta atom elektr stansasy jumys isteıdi. Onyń kóbi AQSh pen Eýropada ornalasqan. Odan keıin Japonııa, Qytaı jáne Reseımen qatar basqa da damýshy elderdi qosqanda, jalpy 50 memlekette ıadrolyq reaktor bar eken. Carapshylar elimizde elektr energııasyna degen suranys kúnnen-kúnge artyp otyrǵandyǵyn, 2030 jylǵa qaraı – 136 mlrd kVt/saǵ, al 2050 jyly – 172 mlrd kVt/saǵ-qa deıin, 2030 jyly – 11-12 GVt, al 2050 jylǵa qaraı 32-36 GVt toq taratatyn jańa qondyrǵylar qajettigin aıtýda. Suranysty qanaǵattandyrý úshin tozyǵy jetken elektr stansalarynyń jumysyn toqtatyp, qaıta jańǵyrtý kezek kúttirmeıtin máselege aınalyp otyr.
Gúlmıra BAǴYTQYZY,«Egemen Qazaqstan»