Nesıe paıyzy qandaı faktorlarǵa táýeldi degen másele qaı kezde de ózekti. Táýelsiz sarapshylar nesıe paıyzyna birinshi kezekte yqpal etetin faktorlardyń qataryna Ulttyq banktiń paıyzdyq mólsherlemesiniń deńgeıin aıtady. Mysaly, qazirgi mólsherlemesi 17,6 paıyz delik. Al onyń paıyzy ınflıasııa deńgeıimen teńestirilip otyrady.
Sarapshy Maqsat Halyqtyń aıtýynsha, paıyzdyq mólsherleme anyqtalǵanda Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemesi basshylyqqa alynady. Al bazalyq mólsherleme eldegi ınflıasııa deńgeıi negizinde aıqyndalady. Buǵan qosa defolt táýekeli degen bar. Bul – nesıe alǵan adam qaryzyn tólemegen jaǵdaıǵa daıyndap qoıǵan táýekel. Bankter statıstıkasynda negizinde shartty túrde nesıe alǵan úsh adamnyń bireýi nesıeni tólemeýi múmkin ekeni aıtylady. Sondyqtan bank eki adamnan úshinshi adamnyń aqshasyn óndirip alýǵa tyrysady. Mysaly, bankten 25 paıyzben 5 jylǵa 3,5 mln teńge nesıe alǵan tutynýshy alǵashqy 2 jylda negizgi soma emes, tek nesıeniń ústindegi paıyzdy tóleıdi. Sebebi teńge naryqta ótimdi bolmaı qalsa, bankke belgili bir mólsherde shyǵyn keledi. Alǵashqy jyldardaǵy tólengen qarjy nesıe táýekelin jabýǵa jumsalady.
Qazaqstannyń táýelsiz el retinde ashyq qarjy naryǵyna shyqqanyna 30 jyldan asyp barady. Bul – nesıe paıyzyn ońtaılandyrýǵa jetkilikti ýaqyt. Biraq halyqtyń tólem qabileti, IJО́ deńgeıi ekinshi deńgeıli bankter (EDB) nesıe paıyzyn salymshynyń múmkindigi men qarjylyq áleýetine qarap beıimdep, naryqtyń betalysyna laıyqtap, qyryq qubyltyp otyrýǵa múmkindik bermedi. Qarjyger Erlan Ibragım bizben áńgimesinde mundaı tásildiń konservatıvti tásil, basqasha aıtqanda naryqtyń alǵa jyljýyna kedergi keltiretin tásil ekenin aıtyp berdi. Bizdiń qoldanystaǵy tásil – halyqtyń tólem qabiletine bir terezemen qaraıdy: Nesıelik bedeli joǵary azamat ózinen keıingi eki adamnyń táýekelin moınymen kóteredi, táýekel deńgeıi tómen eki salymshy úshin jaýap beredi.
Sarapshy búgingideı ekonomıkalyq jaǵdaıda Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemeni tómendetkeni jaqsylyqqa ákelmeıdi dep sanaıdy.
Ulttyq bank jyldyq ınflıasııany qadaǵalap, sonyń deńgeıinde bazalyq mólsherlemeni belgileıdi. Bazalyq mólsherleme ınflıasııa deńgeıinen tómen bola almaıdy. Onyń birneshe sebebi bar. Aınalyp kelgende nesıeniń naryqtyq quny – 20 paıyz. Qazir ishki naryqta 20 paıyzben nesıe beretin bankter kemde-kem. Al jyldyq ósim 25-30 paıyz bolyp ketedi. E. Ibragımniń aıtýynsha, EDB-lardyń aqparattyq tehnologııanyń múmkindigimen jaraqtandyrylýy bankterdiń ishki shyǵynyn ońtaılandyrýǵa múmkindik berip jatyr. Basqasha aıtqanda, bankter klıent úshin emes, tıimdi tehnologııa úshin kúresip jatyr. Álemdik qarjy tehnologııasy ınnovasııalyq turǵydan ǵaryshtyq jyldamdyqpen ósip barady. Bul bankterge nesıe paıyzyn ońtaılandyrýǵa múmkindik beredi.
«Men EDB-ny memleket ishindegi shaǵyn memleketke teńeımin. Ulttyq bank belgilengen zań sheńberinen shyqpaı-aq klıentter bazasyn jańartyp alýyna bolady. Sondyqtan olar endigi jerde klıentterge bir terezemen qaraýdy doǵarý kerek. Halyqtyń qarjylyq saýattylyq deńgeıine áser etetin faktor osy. Qarjy naryǵyndaǵy oıynshylar IT-mamandardy tartyp, nesıe paıyzyn tómendetýdiń múmkindigin qarastyryp jatyr. Bankter arasynda tek aqparatty tehnologııa úshin kúres ǵana emes, tólem qabileti joǵary klıentter úshin de kúres júrip jatyr», deıdi E.Ibragım.
Onyń aıtýynsha, bankterdiń nesıe paıyzynyń kórsetkishi – eldiń ekonomıkalyq ósiminiń aınasy. Al paıyzdyq mólsherleme halyqtyń tólem qabiletine saı kelmese, ondaı kórsetkishti «qısyq aına» dep baǵalaýǵa bolady. Biraq ekonomıkalyq kórsetkish – memleket úshin ishten shyqqan shubar jylan. Ony betiń qısyq nemese múgedeksiń dep dalaǵa laqtyryp jiberýge bolmaıdy.
Aınalyp kelgende nesıeniń naryqtyq quny – 20 paıyz. Qazir ishki naryqta 20 paıyzben nesıe beretin bankter kemde-kem. Al jyldyq ósim 25-30 paıyz bolyp ketedi
«Bankter memleketke kómektespedi dep ókpe arta almaıdy. Kezinde qoldaý kórsetti. Kómektesti. Bankter endigi jerde tehnologııasynyń kómegimen nesıe paıyzyn klıentterdiń tólem qabiletine laıyqtap, ártaraptandyryp, nesıe mádenıetin qalyptastyrýy kerek. Qazirgi mımyrt júrispen taǵy 30 jyl júremiz. Bes saýsaq birdeı emes. Halyqtyń tólem qabileti de birdeı emes», deıdi E.Ibragım.
Qazaqstandaǵy EDB-nyń birinde Dırektorlar keńesi tóraǵasynyń keńesshisi Aıdos Jumaǵulov bizben áńgimesinde Qazaqstan bankteri arasynda klıentterdiń tólem qabiletine bir terezemen qaraý qaǵıdasy ótken kúnniń enshisinde qalǵanyn aıtyp berdi. Aıtpaqshy, bul jobaǵa burynǵy keńes odaǵyna qaraıtyn elder arasynda alǵashqy bolyp bizdiń bankter tájirıbe jasaǵan.
«Qazir eldegi bankter nesıelendirýdiń eski tetikterinen sanaly túrde bas tartyp jatyr. Birinshi kezekte nesıe alý úshin bankke kelgen klıenttiń nesıe tarıhy zerdelenedi. Muny anyqtaýdyń qıyndyǵy joq. Birinshi nesıe bıýrosynda tólem qabileti syn kótermeıtinder týraly málimetterdiń basy ashyq. Ol jaǵynan bári taza bolsa, negizgi tabys kózinen bólek qosymsha tabystaryna basymdyq beriledi. Munyń bárin BJZQ tólemderi arqyly anyqtaýǵa bolady. Osy synnyń bárinen súrinbeı ótken klıent «juldyzdy» klıent mártebesimen paıyzdyq mólsherlemesi 3 paıyz ǵana joǵary nesıe alady. Bul sanattaǵy klıentter úshin banktiń qosymsha shyǵynyn ekinshi, úshinshi sanattaǵy klıentter kóteredi», deıdi Aıdos Jumaǵulov.
A.Jumaǵulovtyń aıtýynsha, ekinshi deńgeıli klıent mártebesin bankter aldyndaǵy qaryzyn ýaqtyly japqan, biraq qosymsha tabys kózi az klıentter ıelenedi. Olardyń nesıe paıyzy «juldyzdy» áriptesterine qaraǵanda birneshe ese tómen. Alǵashqy sanattaǵy klıentter paıyzdyq mólsherlemeden 3 paıyz joǵary paıyzben nesıe alsa, ekinshi sanattaǵylar 5 nemese 5,5 paıyzben nesıe alýǵa múmkindigi bar. Qazirgi 17,6 paıyz mólsherlemesi jaǵdaıyndaǵy olardyń enshisindegi paıyz 23,5 paıyz bolýy múmkin. Al sońǵy sanatta tólem qabileti tómen klıentter aldyndaǵy «juldyzdy» eki básekelesteriniń nesıe táýekelin kóteredi. EDB nesıesiniń naryqtyń qunymen qosa bankterdiń komıssııalyq shyǵyndaryn, nesıe táýekeli sol úshinshi sanattaǵy klıenttiń enshisine buıyrady.
«Qazaqstannyń qoldanystaǵy qarjy saıasaty EDB-nyń ishki «as-úıine», klıentterdi ózderine tartý saıasatyna aralaspaıdy. Bul tájirıbeni jyldyń aıaǵyna deıin barlyq EDB qoldanysqa engizedi dep úmittenemin. Sol kezde halyq nesıeniń naryqtyq qunyn shyn baǵalaıdy. Tutynýshylardyń tólem qabiletin osyndaı tetikter arqyly ǵana saralaımyz, baǵa beremiz», deıdi A. Jumaǵulov.
ALMATY