Baıqaltaý

Baıqaldyń boıyna sóz óneri qaıdan daryǵan degen saýal tóńireginde oılan­saq, jadymyzǵa ataqty Bekasyl áýlıe aıtyp ketken:

«Tektiden tekti týady,

Tektilik tuqym qýady.

Tektilerdiń tuıaǵy

Tańdaıdy quz-qııany»,

degen jyr joldary oralady. Sebebi Baıqal ári­degi esimderi alty Alashqa másh­húr Orynbaı Ber­taǵyuly, Aqan seri, Úkili Ybyraı, beridegi Musa Asa­ıynov, Kákimbek Salyqov, Baıjuman Ǵab­dýllın, Maman Ementaev, Jumabaı Ese­keev syndy aqyndar men kompozıtor­lar dúnıege kelip, án-jyrlaryna arqaý etken Syrymbet sala­syna qonǵan, topy­raǵy qasıetti, qaımaǵy buzyl­maǵan qa­zaq aýyldarynyń biri – Qaraqamysta týǵan. Kishkentaıynan kókjıekten men­­mundalap shaqyryp turǵandaı áser qal­dyratyn Jalǵyztaýǵa qarap – bıik­­tikke, aýyl mańynan syldyrlap aǵyp ja­tatyn Qamysaqty ózeniniń sýy­na sho­mylyp – móldirlikke qushtar bo­lyp ósti. Bastaýysh synyptarda taq­paq jattaýǵa júıriktigi keıin jyr-das­tan­dardy, áńgime-romandardy yqy­las­pen oqyp uǵynýǵa ulasyp, ózi de eptep óleń uıqastyra bastady. Orta mek­tepti tamamdaǵan soń esh irkilmesten Kókshetaý pedagogıkalyq ınstıtýtynyń fılologııa fakýltetine tartty. Sonda oqyp júrip «Kókshetaý» gazetine habar-oshar jazyp, aqyry atalǵan basylym redaksııasynyń mádenıet bólimin basqaratyn múıizi qaraǵaıdaı jýrnalıst, aqyn Qorǵanbek Amanjolovtyń nazaryna iligip, Kókshe óńirindegi qazaq baspasóziniń qarashańyraǵy­nyń tabal­dyryǵynan júregi lúpildep ımene attady. Jazǵandary redaktor Janaıdar Mýsınniń kóńilinen shyǵyp, redaksııa shtatyndaǵy jalǵyz bos orynǵa – aýdarmashy qyzmetine qabyldandy. Biraq, shyntýaıtynda, aýdarmashylyqpen emes, jýrnalıstik jumyspen aınalysty. Bir jarym jyldan soń tilshilik oryn bosap, sol qyzmetke aýystyryldy.

Ol kezde – ótken ǵasyrdyń sekse­ninshi jyldarynda «Kókshetaý» gazeti «Mýsın mektebi» dese degendeı, kileń yǵaı men syǵaılar bas qosqan, naǵyz shyǵarmashylyq orta edi. Janaıdar Baı­myrzauly kúnde tańerteń óz kabı­netinde lezdeme ótkizip, onda basylym­nyń jańa nómirine shyqqan materıaldar qyzý talqylanatyn. Úzdikteri bas redak­tordyń sheshimimen dáliz qabyrǵasyna ornatylǵan – qyzyl taqtaǵa, sırek te bolsa qatty synǵa ushyraǵandary – qara taqtaǵa ilinetin. Aǵa áriptesterimen qa­tar, Baıqaldyń da qarasózdiń maıyn ta­myza, arasynda ózine tán ázil-ájýa­syn ádemi qystyra jazǵan tartymdy maqa­lalary qyzyl taqtadan oryn alyp, mereıi tasyp júretin.

Arada birneshe jyl ótip, Baıqal «Kókshetaý» gazeti redaksııasy aqparat bóliminiń meńgerýshisi bolyp júrgen kezinde Kókshetaý oblystyq telearnasy ashylyp, kommentatorlyq qyzmetke shaqyryldy. «Kógildir ekran» daryndy jýrnalıstiń «ekinshi tynysyn» ashty. О́ńirde bolyp jatqan jańalyqtardy jurtqa jedel jetkizýmen qatar, «Betpe-bet» baǵdarlamasynyń telejúrgizýshisi bolyp, kókshelikterge keńinen tanyldy.

О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyl­darynyń basyndaǵy qıyn kezeńde Baı­qaldyń «Betpe-beti» elde qolǵa aly­nyp jatqan saıası-ekonomıkalyq refor­malardy halyqqa túsindirýde ma­ńyzdy ról atqardy. Tikeleı efırde tele­kórermender qoıǵan ótkir suraqtarǵa qysyla-qymtyryla jaýap berip, mańda­ıynan ter shypshyp otyrǵan talaı she­neýniktiń habar aıaqtalǵanda ıyqtarynan aýyr júk túskendeı bolyp, tereń tynys ala «Ýh...» degenin Baıqalmen birge qyzmet atqaryp júrgen biz de san ret kórdik.

Baıekeńniń «Kókshetaý» gazetiniń redaksııasynda qyzmet etken kezinde qalyptasqan ózindik stıli telereportaj ben telehabar júrgizýde de aıqyn sezilip turatyn: telestýdııa qonaǵyna da, telekórermenderge de árdaıym iltıpat tanyta sóılep, arasynda jarasymdy ázilin de aıtyp qoıatyn. Jurtty sonysymen baýraıtyn.

1997 jyly Kókshetaý oblysy kór­shiles Soltústik Qazaqstan oblysyna qosylǵan soń Baıqal syndy neler sań­laqtyń arqasynda bes jyl boıy dúrildep turǵan jergilikti telearnany bıýdjet­ten qarjylandyrý múldem toqtaty­lyp, telestýdııa qyzmetkerleriniń kóp­shiligi jumyssyz qaldy. Baıqaldy Soltústik Qazaqstan oblystyq tele­radıo­kompanııasynyń basshylyǵy bir­den jumysqa shaqyrǵanymen, ol súıik­ti qalasy – Kókshetaýdy qımaı, bir jyldaı jumyssyzdyqtyń ashy dámin tatty. Aqyry Petropavlǵa baryp, qa­zaq­tildi kadrlary tapshy Soltústik Qazaqstan oblystyq telearnasynyń ulttyq rýhyn kúsheıtýge atsalysýdy uıǵardy. Onda belgili jýrnalıst, qoǵam qaıratkeri Málik Muqanovpen bir kabınette qatar otyryp, qyzmet isteý baqyty buıyrdy. Mákeńniń ózi syndy Qyzyljar azamattarynyń el men jerdiń tutastyǵy, ádildik pen shyn­dyq jolyndaǵy janqııarlyq kúresi jaıynda aıtqan áńgimeleri – Baıqal úshin ultjandylyqtyń umytylmas sabaqtary ispetti boldy. Ot aýyzdy, oraq tildi áriptes aǵasy apta sońynda efırge shyǵatyn «Oqıǵalar ortasyn­da» baǵdarlamasyn júrgizse, ózi «Betpe-bet» habaryn qaıtadan ashty. Tek bir ereksheligi – Qyzyljarda qazaqsha sóı­leıtin sheneýnik tabý qıynǵa soǵyp, kóbi­nese Kókshetaýdan qonys aýdaryp kelgen, burynnan tanys basshy aza­mattarǵa súıenýine týra keldi. Osy­laısha, qyzyljarlyqtardyń da súıikti tele­jýrnalısine aınaldy.

1999 jyly Kókshetaý qalasy Aq­mola oblysynyń ortalyǵy bolyp be­kitilgen soń Baıqal ózine tán kishi­peıil­diligimen Soltústik Qazaqstan oblys­tyq teleradıokompanııasynyń basshy­lyǵyna alǵysyn aıtyp qana qoımaı, keshirimin de surap, óz otbasysy turyp jatqan súıikti shaharyna qaıtyp oraldy. Bir jyldan asa oblystyń Aqparat jáne qoǵamdyq kelisim basqarmasynda maman, bólim meńgerýshisi bolyp istedi. Sodan keıin Aqmola oblystyq teleradıokompanııasy dırektorynyń oryn­basary, dırektory bolyp taǵaıyndal­dy. Keıin áý bastan óziniń kóńili qala­ǵan kásibine aýysyp, astanalyq óńir­diń «Arqa ajary» gazeti bas redaktory­nyń orynbasary boldy. Osy qyzmetin­de júrip, «Qazaqstan Respýblıkasy má­de­nıet salasynyń úzdigi», «Qazaqstan Res­pýblıkasy aqparat salasynyń úzdigi» tósbelgilerimen marapattaldy. Al 2018 jyldan beri «Egemenniń» el ishindegi elshisi» mindetin minsiz atqaryp keledi. 2021 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Alǵysyn alǵany – sonyń aıǵaǵy.

Kókshe óńirine qalamgerligimen ǵana emes, qaı­ratkerligimen de tany­lyp, talaı ıgi istiń bas­tamashysy bolǵan Janaıdar Mýsınniń tálim-tár­bıesin kórgen Baıqaldyń azamattyq ustanymy da berik. Aqmola oblystyq teleradıokompanııasynyń dırektory qyzmetin atqaryp júrgen kezin­de balamaly saılaýda Kókshetaý qala­lyq máslıhatynyń depýtaty bolyp saı­lanyp, shyn mánindegi halyq qalaý­lysy atanǵany – sonyń dáleli. О́zi saı­lanǵan okrýg turǵyndarynyń janaı­qaıyn shyǵarǵan talaı túıindi máse­leni jergilikti bılik basyndaǵy sheneý­nikterge aqyryn da, qatty da aıtyp, tabandylyqpen sheship bergenin bireý bilse, bireý bilmeıdi. О́ıtkeni Baıqal Qaıyrlyuly bitirgen isin jurtqa jarııalap, keýde qaǵyp kúpinbeıdi.

Baıqaldyń dostyqqa adaldyǵyn da bilip, dán rızamyz. О́mir boıy qatar júrgen dosy, birtýar arqaly ánshi Qajy­baı Jahın dúnıe salǵan soń onyń esimin máńgi este qaldyrý sharalaryn óz qolyna aldy. Kókshetaýda Qajybaı Jahın atyndaǵy «Arqanyń aıbozy» respýblıkalyq dástúrli ánshiler baı­qa­ýyn ótkizýge atsalysty. Bul aldaǵy ýaqytta júıeli ótkizilip turatyn mádenı is-sharaǵa aınalmaqshy. Ánshiniń talanty men taǵdyryn, beınetin bederle­gen «Kóksheniń Aıbozy» atty kitap jazdy. Buǵan qosa jan dosynyń ánshiligi daryǵan kishkentaı uly Kenjebaıdyń da sahnaǵa shyǵyp, kópshilikke tanylýyna jol ashyp júr. «Ákeń ólse de, ákeńdi kórgen ólmesin» degen osy.

Baıqaldyń Kókshe men Qyzyljar óńirlerine ataǵyn shyǵarǵan taǵy bir asyl qyry – asabalyǵy. Onyń bul óne­rine tánti bolǵan Astana qalasy men ózge óńirlerdiń baı-baǵlandary da qolqa salyp, toı-tomalaqtaryna shaqyryp jatady. Sýyrypsalma aqyndyǵy bar Baıekeń qasyna aspandaǵy aqqýǵa únin qosqan ánshi dosy Qajybaıdy ertip, qansha toıdyń kórkin kirgizdi deseńizshi.

Toıshyl qaýymnyń tańdaıyn qaq­tyryp tamsandyratyny – Baıqaldyń toıda tilek aıtqan adamnyń shen-shek­penine, ataq-dańqyna qaramaı, sózi­nen ustap, bir shýmaq ázil óleńdi sýy­ryp salyp, jurtty kúlkige qaryq qyla­tyndyǵy. Keı asabalarsha qaıta-qaıta shapalaq soǵýdy surap, toıshy qaýymdy mezi etpeıtin nemese anaıy anekdot aıtyp turmaıtyn ádeptiligimen de erek­shelenip turady. Osy óneri haqynda bir aqynjandy aǵasy:

«Ot aýyz, oraq tildi aqyn boldyń,

Qýlyqqa, qaljyń sózge jaqyn boldyń.

Arqada asabalar saıysy ótse,

Báıgesin shappaı alar haqyń boldy.

Taýdaısyń, taý minezden tanbaı júrsiń,

Tómenge kóz qıyǵyn salmaı júrsiń.

Dollarlar shashylsa da aıaǵyńa,

Eńkeıip, sen eshqashan almaı júrsiń...»,

dep jazǵan eken arnaý óleńinde. Ádil jazǵan.

Baıqal búginde alpys jas atty asqar asýǵa aıaq basyp tursa da, toıyn dýmandata ótkizip berýdi jalynyp-jalpaıyp suraıtyn aǵaıyndar áli de az emes. Ár nárseniń óz ýaqyty bolatynyn biletin ol ótinish aıtýshylardyń keýdelerinen ıterip, kóńilderin qaldyrýdy jón kórmeı, keıingi kezde qasyna aıtysker aqyn jastardy ertip, toılarda kóbine solardy sóıletip, asabalyq ónerge baý­lyp júr. Bul da Baıekeńniń ǵana qoly­nan keletin márttik bolar.

Baıqal Baıádil – sharshap-shaldyǵýdy bilmeı, óndirte jazatyn alǵyr da alym­dy jýrnalıst. «Ege­menniń» keı nómi­rinde 2-3 maqalasy qatar jarııalanyp jatatynyna kózimiz ábden úırenip ketken. Onyń ishinde redaksııa alqasynyń tańdaýymen bas basylymnyń birinshi betinen bastap ornalas­tyrylatyn kó­keı­kesti dúnıelikteri qanshama. Mine, gazetimizdiń qańtar aıyndaǵy nómirle­rin aqtaryp, Baıekeńniń maqalalaryn qarap otyrmyn: «Qurylys salasynda­ǵy berekesizdik», «Nan zaýyty nege ja­byl­dy?», «Malsaq qaýymǵa nege qoń bit­peıdi?», «Iesi joq jer jetim», «Tura­laǵan mektep qurylysy», «Obaldy umyt­qandar», «Kókshe kólderiniń kele­shegi bar ma?»... taqyryptary­nyń ózi­nen-aq tájirıbeli jýrnalıstiń el men jerge degen shynaıy janashyrlyǵy ańǵarylyp tur emes pe?! Bir aıda 16 ma­qalasy gazet júzin kóripti.

Birde Baıqaldan burqyratyp jazyp jatqan maqalalaryna arqaý bolǵan ózekti máselelerdi qalaı izdep taýyp júrgenin suradyq. Ol: «Jýrnalıst Máýlı Álimov aǵamyz: «Meni halqym qyzmettik kýálikti kórsetpesem de tanıdy» dep, bárimizdi kúldirgeni esińizdi me? Sol sııaqty, qazir meni de kóshede kezdesken jurt tanyp, muń-muqtajdaryn aıtyp jatady. «Egemenniń» sońǵy betinde kórse­tilgen uıaly telefonym arqyly da habarlasyp, ózderin tolǵandyrǵan jaılardy ortaǵa salatyn oqyrmandarymyz da barshylyq. Shynymdy aıtsam, solar­dyń ótinishteriniń eshqaısysyn aıaqasty etpeýge tyrysyp júrmin. Kóp jazatynym sodan...», dep aǵynan jaryldy.

...Taýy kóp Kókshe óńirinde taý tul­ǵaly azamattar da az emes. Solardyń biri – bizdiń Baıqal, hám Baıqaltaý.