«Keı pernege qadalady saýsaqtar, sol pernede jatqandaı bir syr-tetik. Janyńdy ras mazalaǵan, ańsatqan naǵyz dybys sodan shyǵar burq etip» deıdi Jumeken Nájimeden.
Sol nota júregińdi dyz etkizgende sátke ǵana kózińdi juma qalyp, bul nendeı qudiret dep, beıdaýa kúıińdi búkil jan-tánińmen uǵynyp, sanańmen boılap jetpekke umtylasyń. Dombyranyń ishekterine tıgen qoldar ony emes, seniń sezimderińniń qylyn shertip jatady. Sonda úndi, áýezdi júrek qalaı túsinedi eken degen oıǵa qalasyń.
Tolqyǵan júrektiń kúıi áserden áýenge aınalyp, ekinshi bir adamnyń júregindegi sezimdi qozǵap ótedi. Sondaılyq ónerdi týdyrǵan adamnyń jany qandaı bolady eken? Ol áýendi qalaı estıdi eken? Mýzykanyń qudireti… Al saz ben sóz úıleskende ádemi án týady. Keıde boıymyzdaǵy sezimdi izdegende, onyń bar ekenin sezingimiz kelgende ánge elitemiz. «Sózdiń qudireti aıaqtalǵan jerden án bastalady» deıdi. Joq, jaı ǵana sózben jetkizýge bolmaıtyn, jannyń tebirenisi bolady. Sol tebirenis áýen bolyp ómirge keledi. Adamnyń ón boıyna syımaǵan sezim ónerge aınalady.
Ál-Farabı «Əýen» [əl-ləhn] – belgili tərtippen qurylǵan túrli dybystardyń jıyntyǵy dep anyqtama bergen. Ol áýendi úsh túrge bóledi: biri – jandy rahattandyratyn [mýləz-zə] əýen; ekinshisi – kúızelis týdyratyn [ınfı-alııa] əýen; úshinshisi – obrazdardy habarlaıtyn [mýhaıılə] əýen. Arıstoteldiń paıymdaýynsha, bul əser mýzykadaǵy adamgershilik elementterge baılanysty. Ol mýzykanyń boıynan etıkalyq qasıetterdi kóredi, sondyqtan əýen adam janynyń ishekterin tartqandaı bolady eken.
Ál-Farabı «Mýzyka» [əl-mýsıqa] sózi əýendi bildiredi dep anyqtama bergen. «Poezııadaǵy sulý mazmundyq reńk sazben úılesýi kerek», deıdi. Keıde ánge sóz jazylady, keıde sózge án jazylady. Sazy da, sózi de bir-birine úndesip turǵan ánder «jetinshi túısikte» jolyqqan adamdardyń sezimi sekildi ómirsheń keledi. Án men sózdiń bite qaınasyp, bir bolmysqa aınala alýy sırek qubylys. Mýzykany túsiný bólek óner shyǵar.
Dál solaı dombyranyń sóılep turǵanyn da ekiniń biri túsine bermeıdi keıde. «Túsine alsań «Saryjaılaý» myqtylyq, Túsinbeseń – dombyranyń kúmbiri» deıdi Jumeken. Sol Jumeken Nájimedenniń tereń mýzykalyq tanymyn baıqatatyn kúılerge arnaý, taldaý óleńderi bir tóbe. Úndi, áýezdi júrek qalaı túsinedi eken degen suraq týǵanda, oıyma birden sol shyǵarmalar oralatyny bar. О́ıtkeni áýenniń syryn ashyp, Qurmanǵazynyń, Táttimbettiń, Dáýletkereıdiń, Dınanyń birtalaı kúıin sóıletken. О́nerdi sezim der bolsaq, ózińe sonsha tanys sezimdi ǵana túsinýge túısik jetedi ǵoı. Endeshe ónerdi túsiný úshin áýeli sezimdi taný kerek.
«Syrlasam kókiregime súıep turyp,
Janymnyń jazyǵyna kúı ektirip.
Oı, arman – eki ishegiń bolsyn seniń.
Bereıin júregimdi tıek qylyp», deıdi dombyramen syrlas aqyn. Onyń kúı-óleńderi Ál-Farabıdiń «Ál-hýrýf», áýen degenimiz – seziletin, qııaldaýǵa jəne aqylǵa salýǵa bolatyn nərseler», degen tujyrymyna anyq dálel. Mysaly:
Qurmanǵazy, «Qyzylqaıyń»
Tek sol qaıyń ızep basyn,
Túsingendeı tún syryna –
Túrmelerdiń bir qaqpasyn
ashyp ketti kúıshi myna.
Qurmanǵazy, «Saryarqa»
Kóterildi qandy jelik,
Bıle, saýsaq, bas perneni.
Dúbir-dúbir... qaldy kelip
Qaraýyldyń áskerleri.
Qurmanǵazy, «Aqsaq kıik»
Kıik qashty tıtteı
jany talyp ta,
kúıshi qýdy óz kinásin tanyp qap.
Kıik qashty ajalyna óziniń,
kúıshi qýdy janyp qashqan sezimin.
Kıik qashty – qutylmasyn bilse de,
kúıshi qýdy –
jete almasyn bilse de...
Dala momyn,–
ár basqanyń – tepkideı;
qashýǵa da, qýýǵa da jetti ǵoı.
Mine, solaı. Meniń aıtpaǵym, áste Jumeken týraly emes. Tek áýendi sezip, ár notanyń sıqyry men syryna boılaı alýdyń máninde.
Aqtolqyn,
Qara tolqyn..,
Sońy qaıda?
Qomdanyp, qońyraıma,
Kel raıǵa.
Kabaǵyń qars aıyrylyp ketipti ǵoı,
Qaraǵym, sabyraıla, sabyraıla…
Israıl Saparbaıdyń myna joldary tolqyǵan kóńildi jubatyp, kúıge kóńil aıtqandaı. Biraq rasynda solaı. О́ıtkeni bul – Seken Turysbektiń qaza kórgen qamkóńil kúıi týdyrǵan «Kóńil tolqyny» jazdyrǵan jyr. Kúıdi tyńdasańyz kúńirenip,
«Meniń de ońyp turǵan
syńaıym joq:
Kózim – kól, omyraýym sý,
óńirim jas…»,
degenin sezesiz ǵoı.
«Sher qysyp tyna qalam,
Shertilse osy bir Kúı!..
Kórsetpeı jylap alam,
Kózimniń jasyn ylǵı».
Múmkin Qalqaman Sarın sekildi siz de sóıtken shyǵarsyz…
«Úndi estip úı túbinen
Muńdy aldym qosa arqalap.
Sóılegen kúı tilimen,
Senbisiń,
O, Saltanat?!»
Siz «Saltanatty» túsinesiz be? Sizdiń janyńyz «san úndi tolǵamdarǵa» qumarta ma osy?