1989 jyldyń jazynda Kókshetaý oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna buryn Selınograd oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp istegen Qasym Táýkenov saılandy. Ol Kókshe óńiri ekonomıkasynyń ózekti máselelerimen qatar, rýhanııat salasyna da aıryqsha kóńil bólip, ásirese, jergilikti qazaq zııalylarynyń kókeılerinde júrgen tolǵaqty máselelerge bilek sybana kirisip, ulttyq namysy, azamattyq parasaty bıik, birtýar tulǵa ekendigin tanytty. Bárinen de onyń oblys ortalyǵyna jan-jaqtan kiretin joldardyń qala shekarasyndaǵy tustarynda ornatylǵan jáne jergilikti áýejaı ǵımaratynyń mańdaı betinde úlken áriptermen jazýly turǵan «Kokchetav» degen ataýdy joǵary jaqtan ruqsat almastan, ári shahardyń orystildi jurtshylyǵynan esh ımenbesten, tez arada «Kókshetaý» dep ózgertken batyldyǵy el ishine ańyzdaı tarap ketken edi. Sonysy úshin tipti, ózine jurt aldynda syn aıtqan KSRO Joǵarǵy Keńesi Ulttar Keńesiniń ulttyq saıasat jáne ultaralyq qatynastar jónindegi komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary Erkin Áýelbekovke sol arada qatty toıtarys bergendigin estip, Qasym Appasulynyń eshkimniń bet-júzine qaramaıtyn shynshyldyǵy men sózge sheshendigine qaıran qalǵanbyz... Kelesi jyly kóktemde Kókshetaýda kezekti oblystyq esep berý-saılaý partııa konferensııasy ótkizilip, oǵan Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy, Qazaq KSR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev arnaıy kelip qatysty. Uıymdyq másele qaralǵanda Nursultan Ábishuly Kókshetaý obkomynyń birinshi hatshylyǵyna Qasym Táýkenovti qaıtadan usynyp, konferensııa delegattarynan onyń kandıdatýrasyn qoldaýdy surady. Alaıda, bul jarııalylyq pen demokratııalandyrýǵa baǵyt ustalyp, balamaly saılaý úrdisi bel alyp turǵan gorbachevtik «qaıta qurý» kezeńi bolatyn. Sony paıdalanǵan kókshetaýlyq kommýnıster birinshi hatshylyqqa ózderiniń eki birdeı jerlesin qosa usynyp, daýys berý jabyq ádispen júrgiziletin bolyp sheshildi. Onyń qorytyndysy boıynsha aqmolalyq Qasym Táýkenov bılikten taıdyrylyp, Selınograd obkomynyń aýyl sharýashylyǵy jónindegi hatshysy bolyp istep júrgen kókshetaýlyq Chapaı Ábýtálipov jeńiske jetti. Buǵan, shyndyǵyn aıtsaq, jergilikti partokrattar bolmasa, kózi ashyq, kókiregi oıaý qazaq zııalylary, ásirese, ózim sol kezde eńbek etip júrgen oblystyq «Kókshetaý» gazetiniń jýrnalısteri qol soǵyp, qýana qoıǵan joq. Qasym Appasuly syndy azamattyń aldynan or qazyp qulatyp, astyndaǵy aqboz arǵymaǵyn kóp bolyp jabylyp, kúshtep tartyp alǵandaı, Kóksheniń el-jurtyna úlken uıat keltirgen abyroısyz is bolǵan edi bul, bizdiń pikirimizshe. Al Nursultan Nazarbaev óz usynysyn qoldamaı, jershildik pıǵyl tanytqan kókshelik kommýnıster sheshimine sol kezdegi partııalyq tártipke baǵynyp, ashyq qarsylyq bildirmegenimen, ishteı renjip te ketken shyǵar. Sol jyly kúzde men respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń Kókshetaý oblysyndaǵy menshikti tilshisi bolyp taǵaıyndaldym. Kókshelikter osy kezde «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen qasterli uǵymǵa den qoıyp, qıly zamanda úsh júzdiń basyn qosqan uly Abylaı hannyń 280 jyldyǵyn kelesi jyly respýblıka deńgeıinde atap ótý jóninde bastama kóterdi. Biraq, Qazaqstan Kompartııasy basshylyǵynyń osy jónindegi pikirin bilýge júreksingen obkom basshylary jergilikti zııalylardyń usynysyna qarsylyq ta bildirmeı, qoldaý da kórsetpeı, áliptiń aıaǵyn kútetin syńaı tanytty. Sóıtip, bul máseleniń basy ashylmaı, obkom tarapynan birneshe aı boıy únsizdik ornady. Kókshelikter Abylaı han babamyzǵa alǵash ret as berip, arýaǵyn rıza etsek dep asyǵa kútken 1991 jyl da keldi. Sol jyldyń basynda «Sosıalıstik Qazaqstannyń» oblystardaǵy menshikti tilshileriniń barlyǵy Almatyǵa shaqyrylyp, gazettiń bas redaktory Sherhan Murtaza úlken jınalys ótkizdi. Sodan keıin redaksııa basshylary men bizdi Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy, respýblıka Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qabyldap, el ómiriniń nebir ózekti máseleleri jóninde keńinen áńgime órbitti. – Sizderdi men el ishindegi kózim men qulaǵym dep sanaımyn. Oblystardaǵy jaǵdaıdy shynaıy jazyp, kemshilikke jol bergen basshylardy aıamaı synańyzdar. Eshkimnen qaımyqpańyzdar! – dedi Nursultan Ábishuly. Prezıdent: – Maǵan qoıatyn suraqtaryńyz bolsa, aıtyńyzdar, – degen soń respýblıkanyń ár túkpirinen jınalǵan tilshiler Elbasyǵa saýaldy jan-jaqtan jaýdyrdy. Respýblıkanyń birinshi basshysynyń qabyldaýynda birinshi ret bolǵandyqtan, bastapqyda sál qobaljyńqyrap turǵan maǵan da batyldyq bitip, kókshelikter kókeıinde júrgen Abylaı hannyń 280 jyldyǵyn toılaý máselesin kóterdim. – Kókshetaýlyqtar Abylaı han asyn ótkizemiz dese, oǵan meniń eshqandaı qarsylyǵym joq, – dep kesimdi sózin aıtty Elbasy meniń saýalyma ile jaýap qaıtaryp. Nursultan Ábishulynyń bul pikirine jalǵyz men ǵana emes, barsha áriptesterim dán rıza bolyp, marqaıyp qaldy. О́ıtkeni, ámiri kúshti Keńes Odaǵyna jarııalylyq zamany kelip, kompartııa álsireı bastaǵanymen, áli de tuǵyrynan taımaǵan kez-tuǵyn bul. Onyń ústine, buǵan deıin elimizde eshbir hannyń mereıtoıy atalyp kórmegen bolatyn. Sondyqtan da, Elbasynyń Abylaı han asyn ótkizý jónindegi usynysqa birden qoldaý bildirýi, sóz joq, batyl sheshim edi. Bul jaǵymdy habar Kókshetaý oblysy basshylarynyń da qulaǵyna tezdetip jetkizilip, daıyndyq jumystary qyzý qolǵa alyndy. Jazda kezinde Abylaı han aq ordasyn tikken Býrabaı baýraıynda úlken as uıymdastyrylyp, oǵan sol kezdegi Premer-Mınıstrdiń orynbasary Myrzataı Joldasbekov bastaǵan resmı adamdar, qoǵam qaıratkerleri, belgili ǵalymdar men aqyn-jazýshylar, óner ıeleri, barlyq oblystardyń delegasııalary qatysty. «Abylaıdyń asynda shappaǵanda, atańnyń basynda shabasyń ba?!.» degen eski sóz de eske túsirilip, han toıy tamasha ótti. Al men sol toıdyń uıymdastyrylýyna kókshelikter atynan Elbasynyń ruqsatyn suraǵan adam bolǵanymdy ómir boıy ishteı maqtanysh tutyp ótetin shyǵarmyn... Qıly kezeńde Alla jarylqap, óz Táýelsizdigin jarııalaǵan týǵan elimizdegi bılik tizginin qolyna alǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń ata-babalarymyzdyń qany men teri tógilgen qasıetti jerimizdiń taǵdyry týraly tereń tolǵanýyna týra kelgeni kámil. Sondyqtan da Elbasynyń el men jer tutastyǵyn saqtaý qamymen kópshilikke unaı bermeıtin, tosyn da kúrdeli sheshimder qabyldaýyna týra kelgendigi anyq. Solardyń biri – 1997 jylǵy kóktemde Soltústik Qazaqstan oblysy men kórshiles Kókshetaý oblysynyń biriktirilýi. Irilendirilgen oblys ortalyǵy bolyp Petropavl qalasynyń belgilenýi bizge, kókshetaýlyqtarǵa, ońaı soqpaǵanymen, ultymyzdyń kóshbasshysynyń uıǵarymynyń durystyǵyna esh kúmánimiz bolǵan joq. Muny jas memleketimizdiń basshysynyń el irgesin bekite túsýge baǵyttalǵan kezekti qadamy retinde qabyldadyq. Kókshetaýda bılik basynda júrgen qazaq azamattarynyń basym kópshiligi Qyzyljarǵa oblystyq basqarý organdaryna birinshi-ekinshi basshy bolyp aýystyrylyp, ákimdiktegi, basqarmalar men ártúrli vedomstvolardaǵy ulttyq kadrlar qatary birden qalyńdap shyǵa keldi. Oblys turǵyndarynyń quramyndaǵy qazaqtardyń úles salmaǵy da ájeptáýir kóbeıip, 30 paıyzdan asyp jyǵyldy. Sóıtip, enshisin Qyzyljardan 1944 jyly bólip alyp, jeke otaý – jańa oblys bolyp qurylǵan Kókshetaý araǵa 53 jyl salyp, ata shańyraqqa qaıtyp oralyp, ata shańyraqtaǵy álsiregen ulttyq rýhty kótere tústi. Sol jyldyń basynda Petropavlda Ishki ister mınıstrligi Ishki áskeriniń joǵary áskerı ýchılıshesi ashylyp, oblys ortalyǵynyń Omby qalasy jaqqa shyǵar shetine ornalastyryldy. Qazir áskerı ınstıtýtqa aınaldyrylǵan, júzdegen kýrsanttar tálim-tárbıe alyp, júzdegen ofıserler men áskerı qyzmetshiler Otan aldyndaǵy boryshtaryn atqaryp júrgen irgeli bilim ordasy kúrejoldyń boıynda Qyzyljardyń aıbynyn asyryp tur. Elbasyn oblys ortalyǵy mártebesinen aıyrylǵan Kókshetaýdyń taǵdyry da tolǵandyrǵany kámil. Áıtpese, araǵa bir-aq jyl salyp, ókpe-renishi áli de taraı qoımaǵan qala jurtshylyǵynyń aldyna ózi baryp, áńgime qurar ma edi áste de?!. Kókshetaý qalalyq ákimdiginiń úlken zalynda ótken basqosýǵa qatysqan Kókshe eliniń bedeldi azamattary men aqsaqaldary birinen soń biri minberge shyǵyp, Prezıdentke aıtar aryzdaryn ashyq ta kimniń bolsyn janyna batarlyqtaı etip aıtyp, baǵy taıyńqyrap turǵan qalany Memleket basshysynyń óz qamqorlyǵyna alýyn ótingen edi sol joly. Zalda otyrǵandardyń arasynda kezinde Nursultan Nazarbaevtyń Qasym Táýkenovti obkomnyń birinshi hatshylyǵyna saılaý týraly usynysyn qabyldamaı tastaýdy belsene uıymdastyrýshylar da bar edi. Olardyń tómenshikti júzderinde: «Prezıdent bizdiń sol qylyǵymyzdy keshirer me eken, keshirmes pe eken?..» degendeı alańdaýshylyq bary ańǵarylyp turdy... Al Nursultan Ábishuly óziniń ondaı pendeshilikten ada ekendigin kórsetip: – Ne istesek te, bárin de eldiń qamyn oılap istep jatqanymyzdy túsinýge tıissizder, aǵaıyndar! Oblys ortalyǵy etip eldiń shetinde turǵan Petropavl qalasyn bekerden-beker belgilegen joqpyz. Sonymen birge, Kókshetaýdy da júdetpeýdi oılap, Ekologııa mınıstrligin osynda ákelip, ornalastyrdyq. Aldaǵy ýaqytta Aqmola oblysynyń ortalyǵyn da osynda kóshirýimiz múmkin. Bárine de ýaqyt kerek, shydaı turyńyzdar!.. – degen edi aǵynan jarylyp. Elbasy sol sózinde turdy – kelesi, 1999 jyly Aqmola oblysynyń ortalyǵy Astana qalasynan Kókshetaýǵa kóshirildi. Bórikterin aspanǵa ata qýanǵan kókshelikterge qyzmet babymen Qyzyljarǵa qonys aýdaryp ketken biz de qosyla shattandyq. 2008 jyly tamyz aıynda Nursultan Nazarbaev Qyzyljarǵa qyzmet babymen kelip, óz tapsyrmasy boıynsha «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda qalpyna keltirilgen Abylaıdyń aq úıin óz qolymen ashyp, asa kórnekti tarıhı tulǵa haqynda tebirene sóz sóılep: «Biz búginde óz Táýelsizdigimizdiń arqasynda kóptegen batyrlarymyz ben tarıhta aty qalǵan tulǵalarǵa arnap eskertkishter salyp kelemiz. Solardyń ishindegi biregeıi, árıne, Abylaı han rezıdensııasy ekeni daýsyz. Qyzyljar qalasynyń tamasha jerinde ornalasqan murajaı kesheni turǵyndardyń kózaıymyna aınalary sózsiz. Abylaı han óz aldyna qoıǵan úsh mańyzdy mindetin oryndaı almaı ómirden ótti. Ol qazaq jerin birtutas memleketke aınaldyryp, qazaqty jer ıgerýge úırete almaǵanyna jáne qala sala almaǵanyna ókinse kerek. Onyń sol armandaryn búginde biz júzege asyryp otyrmyz», – dedi. Sol kúni Elbasy oblystyq ákimdiktiń úlken zalynda oblys aktıviniń jınalysyn ótkizip, óńirdiń birinshi basshysynyń atqaryp jatqan jumystary týraly esebin tyńdap, oǵan sol kezdegi ýaqyt talabynan týyndap otyrǵan jańa mindetter júktedi. Elbasynyń Qyzyljar óńirine árbir sapary soltústikqazaqstandyqtardyń kári-jasy túgel asyǵa kútken, umytylmas oqıǵa retinde esimizde saqtalyp qaldy. 2012 jyly kúzde Petropavlǵa kelgeninde Prezıdent vokzal alańynda ornatylǵan Maǵjannyń jańa eskertkishin tamashalap, sol jerde jergilikti jurtshylyq ókilderimen kezdesti. Qaz-qatar tizilip turǵan ardagerlerge qolyn berip, jyly shyraımen amandasyp, olarmen emen-jarqyn sóılesti. Bir aqyn aqsaqalymyz sol arada Prezıdentke arnaǵan óleńin oqyp berdi. Sosyn qolyndaǵy kitabyn Nursultan Ábishulyna usynyp, daýsyn kótere sóılep: – Myna kitabymnyń ishinde Sizdiń Qyzyljarǵa toqsanynshy jyldary kelgen saparyńyz jaıly materıaldar da bar. Astanadaǵy Tuńǵysh Prezıdent murajaıyna qoıǵyzyńyz, – dep Memleket basshysyna nusqaý bergendeı bolyp, ańqıyp qarap tur... Onyń qulaqqa ersileý estilgen sózine Elbasy bir jymıyp, kúlimsirep qoıdy da, eshteńe demesten, kitapty alyp, kómekshileriniń biriniń qolyna ustatty. Jınalǵan jurt Nursultan Ábishulynyń jasy úlken adamdy syılap ósken qarapaıymdylyǵy men kishipeıildiligine kýá bolyp: «Ulyq bolsań, kishik bol» degen osy», desip, rıza bolyp qalysty. Biz, qyzyljarlyqtar, Elbasynyń Soltústik Qazaqstan oblysyna kórsetip kele jatqan qoldaýyn udaıy sezinip kelemiz. Aýyldyq jerlerdegi joldarynyń jaǵdaıy áli túgel túzelip kete qoımaǵan, eldi mekenderdiń taza aýyzsýmen qamtamasyz etilýi de asa kóńil kónshitpeıtin, ári ortasha eńbekaqy mólsheri respýblıka boıynsha eń tómengi deńgeıde qalyp otyrǵan Qyzyljar óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna sony serpin berý maqsatymen Prezıdentimizdiń keıingi jyldary taǵaıyndalǵan úsh oblys ákimin de «Týǵan óńirine jandary ashysa, osylardyń jandary ashyr» degen nıetpen soltústikqazaqstandyqtarǵa burynnan tanymal, jergilikti azamattardyń arasynan qoıýy da sony ańǵartpaı ma?! О́zimniń jýrnalıstik qyzmetimniń arqasynda Elbasyn teledıdardan ǵana emes, shynaıy ómirde de sırek te bolsa, kóre júrip, Nursultan Ábishulynyń azamattyq jáne qaıratkerlik qasıetteri týraly kóńilime túıgen oı-pikirlerim osyndaı. Almatydaı taýly óńirde týyp-ósip, Alataýdyń asqar bıiktigin de, ushqan qustyń qanaty talǵan baıtaq dala tósindegi Temirtaý qalasyndaǵy ot-jalyndy eńbek kóriginde shyńdalyp, Saryarqanyń ushy-qıyrsyz keńdigin de óz oıy men boıyna daryta bilgen Elbasymyz naǵyz qazaqtyń qandaı bolýy qajettigin bizge de, bizden keıingi urpaqqa da uqtyryp júrgendeı. «Kóp shýyldaq ne tabar, bılemese bir kemel?!» dep uly Abaı aıtyp ketkendeı, bólinýshilik dertinen áli de aryla qoımaǵan ultymyzdyń basyn tek osyndaı kemel Tulǵa ǵana biriktirip, Máńgilik El bolý jolymen alǵa bastap kele jatqandyǵy kúmánsiz. Káribaı MUSYRMAN, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi, Soltústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty. PETROPAVL.