Kommýnaldyq ınfraqurylymdy jańartatyn kez

Keńes úkimeti kezinde energetıka salasy úsh baǵytta qarastyrylǵan edi. Elimizdiń Eýropa bóligin – atom, Sibir bóligin – gıdro, al Ortalyq Azııa respýb­lıkalaryn gıdro jáne qatty otynǵa arnalǵan stansalarmen qamtamasyz etýdi júzege asyrdy. Ekibastuzdaǵy Jylý energetıka ortalyǵy sol ózinen shyǵatyn kómirge arnalǵan. Onyń qazandyq agregattary keńes zamanynda ornatylǵan. 50-60 jyldan beri tozyǵy jetken tehnıkalyq jabdyqtar syn kótermeıtinin qys maýsymy kórsetip berdi.

Keshegi alapat apat aıtpaı kelgen joq. Sońǵy on jyl bederinde qazandyqtar men jylý tasymal magıstraldarynan aqaýlar shyǵyp, eskertýler jasaldy. Kómirdiń sapasyn da óte joǵary dep aıta almaımyn. Taza jansa kúli sonshalyq kóp bolmas edi ǵoı. Onyń aınala qorshaǵan ortaǵa tıgizer zııany qanshama. Sol eskirgen qazandyqtardy áreń jóndep, qubyrlardyń jarylǵan jerlerin jamap, qaıta iske qosýmen boldy. Ákimder men stansanyń qyzmetkerleri osymen is bitti dep arqany keńge salǵan. Joq. Bul ózderin aldaǵanmen birdeı. Ishki mıgrasııa esebinen qalalar kólemi ósip, jylý qajettiligi jyldan-jylǵa artyp keledi. Keler jyldyń qysynda osy keleńsiz jaıdyń qaıtalanbasyna kim kepil?! Sondyqtan qazandyqtardy búgingi ta­lap­qa saı zamanaýı jańalarymen aýys­tyrý qajet. Keńes zamanynda qazandyq shyǵaratyn zaýyttar Barnaýl men Po­dolsk qalalarynda ornalasqan bolatyn. Olardy iske qosý úshin bilikti ári bilimdi mamandar qajet. Mamandardyń bilimdi bolǵany jaqsy-aý. Biraq jyldarmen jınaqtaǵan is-tájirıbesi bolmasa, istiń kózin tabý ońaıǵa túspeıtini taǵy bar.

Men quralpy aǵa býyn ókilderi ke­ń­­es­tik joǵary bilim berý júıesi ele­ginen óttik. О́zim áýeli Shymkent oblysynyń Arys qalasynda teplovoz deposyndaǵy Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy jumysshy jas­tardyń keshki orta mektebin, odan keıin V.Lenın atyndaǵy Qazaq polı­teh­nıkalyq ınstıtýtyn (qazirgi Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq teh­nıkalyq ýnıversıteti) támamdap, eńbek jolymdy «Kazenergonaladka» meke­me­sinde ınjener bolyp bastadym. Basshymyz Kejek Ysqaqov orys tilinde de erkin sóıleıtin, ensıklopedııalyq bilimi bar kisi edi, maǵan qaı jaǵynan da úlgi boldy. Jumys barysynda ká­sibı bilimimdi udaıy jetildirip otyr­dym. Bul rette sheberligimizdi shyńdaıtyn san alýan issaparlar men kezdesýlerdiń áseri orasan boldy. Sóıtip júrip Máskeýdegi Sergo Ordjonıkıdze atyndaǵy basqarý ınstıtýtynyń as­pırantý­rasyna tústim. Sonda júrip «Eki­bastuz kómirin qoldaný aıasyndaǵy keıbir suraqtardyń sheshimin izdestirý» taqyrybyn usynyp, ony ǵylymı je­tekshim ekonomıka ǵylymdarynyń dok­tory, professor Evgenıı Shteıngaýz á degende qabyl aldy. Dıssertasııamdy I.P.Krapchın, L.I.Albegova, I.I.Konıa, R.E.Leshıner, B.L.Pekın sııaqty ǵalym­dar shuqshııa qarap, suraq jaýdyratyn. Zaýyttar sapaly kómirge arnap, sol kezdegi tehnologııalyq, tehnıkalyq je­tis­tikterge saı qazandyqtardy shyǵa­ryp, óndiriske jibergen. Bir qara­ǵanǵa minsiz-aq. Alaıda men qazandyq­tyń áli de jetilmegen jaqtaryn Ekibastuzda kórinis bergenin alǵa tarttym. Munda qazandyqtyń ǵylymı negizin jasaǵan burynǵy ǵalymdar Ekibastuz kómiriniń basqalardan ereksheligin eskermegenin, onyń qazandyqta janǵan kezde 50 pa­ıyzyna deıin kúlge aınalatynyn, sol qaldyqtyń «abragıvtik» qasıetin qaper­le­rinen shyǵaryp alǵanyn, qazan­dyq eskirgen saıyn sapasyz kómir onyń jumys isteý múmkindigin odan saıyn qıyndatyp, ekologııaǵa keri áserin tıgizip jatqanyn ashyp aıttym. Kandıdattyq dıssertasııamdy qorǵaý barysynda osy kemshilikterdi anyqtap qana qoımaı, qazandyqtyń basqa da aqaýlaryn túzetý­diń tıimdi joldaryn kórsetip, ózim­niń ǵylymı tujyrymdarymdy dálel­dep shyqtym. Keńes músheleri uzaqqa sozylǵan aıtys-tartystan soń, ǵylymı jańa­lyǵymdy bir kisideı qoldap «Kele­shegi bar ǵylymı eńbek» dep oń baǵasyn bergen bolatyn.

Sońǵy jyldary Petropavl, Qara­ǵandy, Aqtóbe, Semeı, Balqash, Temir­­taý jáne Rıdderdegi jylý-energııa ortalyqtaryndaǵy týyndaǵan olqy­lyq­tar men keshegi Ekibastuzdaǵy apatty jaǵdaı osy salanyń mamany retinde meniń de janymdy aýyrtty. Apatty kúnniń erteńine-aq oblystarda qyzmet etken ózim quralpy mamandarmen habarlasyp, pikir alystym. Bizge energetıkanyń kásipqoı, bilikti mamandary jetispeı jat­qandaı kórindi.

Energetıka – ekonomıkalyq damýy­myz­dyń negizgi ózegi. Ol óndiriste de, aýyl sharýashylyǵynda da paıdalanylady. Qazir el aldynda energetıka salasyn túbegeıli ári bútindeı jańartýdyń asa mańyzdy mindeti tur. Muny naǵyz janashyr mamandarsyz iske asyra qoıý qıyn. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» demekshi, qazirgi mamandarǵa kóńilim tola bermeıdi. Biraz energetık jastarmen sóılesip, baıqaǵanym – kóbiniń saýaty tómen. Árıne, barlyǵy sondaı deýden aýlaqpyn. Ishinde bilimdi, biliktileri de bar. Ondaı mamandardyń sanynyń azdyǵy janǵa batady. Ádette «Bárin de maman kadrlar sheshedi» deımiz. Al sondaı bilikti mamandarymyz bolsa, osyndaı apatqa jol berer me edi? Stansanyń jumysyn kún saıyn qadaǵalap otyrǵan jaýapty energetık-ınjenerler tozǵan qubyrlardyń joǵary qysymdy kótere almaıtynyn qazandyqty iske qosatyndarǵa qalaı eskert­pegen. Demek óz qyzmetine jetik emes degen sóz ǵoı. Al bilim-biligi joǵary deńgeıdegi mamandardy taban astynda qalaı daıyndaı alamyz?

Ekibastuz apaty energetık daıyndaıtyn joǵary oqý oryndaryna syn. Shaǵyn qalalarǵa qonystanýshylar sany jyldan-jylǵa artyp, kópqabatty turǵyn úı qatary barǵan saıyn ulǵaıyp kele jatqan shaqta jylý-energııa orta­lyqtarynyń qyzmeti de eselep ósip jatyr. Bul qalanyń ınfraqurylymyn durys júrgizýdi talap etedi. Ásirese, qol jete bermeıtin jerasty jumystaryn anyqtap otyratyn avtomattandyrýdy retteý kúrdeli másele bolyp tur. Eger osy Ekibastuzdaǵy tehnıkalyq apatty búgin durys sheship, jónge qoımasaq, erteń barmaq tisteıtinimiz anyq. Bul eldigimizge, energııa ınjenerlerine syn. Onyń ústine dál Ekibastuzdaǵydaı bol­ma­ǵanymen О́skemen, Semeı, Qos­tanaı, Atyraý, Rıdder jáne basqa qala­lardyń jaǵdaılary da máz emes. Olardaǵy jylý ortalyqtary qurdymǵa ketýdiń az-aq aldynda tur.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı Ekibastuz kómirinen shyǵatyn kún az emes. Soǵan baılanysty qazan agregatynyń artqy bóligi qatty metaldan jasalýy kerek. Osyǵan búgingi energetık-ınjenerler kóńil bólip júr me? Kúmánim bar.

Aldymyzda tozǵan qazandyqtardy, jylý tasymaly qubyrlaryn jańalaı mindeti tur. Ony júzege asyrýdyń tıimdi jaǵyn qalaı uıymdastyramyz? Tyǵyryqtan shyǵar joldy Úkimet tapsyn dep biz qalaı ǵana qol qýsyryp otyraıyq. Ondaıǵa myna meniń arym barmaıdy. Keıingi mamandarǵa bilge­nim­di, oıǵa túıgenimdi aıtpasam elime degen janashyrlyǵym qaısy? Jańa qazandyqty ornatý men jerasty jylý tasymal júıelerin júrgizý kúrdeli ári qıyn jumys. Qazaq «Istiń kózin tap» deıdi. Jylýdyń tehnıkalyq jab­dyqtaryn bir-birine matematıkalyq dáldikpen jalǵamasań, bar isiń bosqa ketti deı ber. Birinshiden ýaqyttan utylasyń, ekinshiden shyǵynǵa batasyń. Zeınetker dep dárejelemese, bizdiń de áli kóp istiń kúrmeýin sheshý qolymyzdan keledi. Oıymyz jetken jerge qolymyzdy jet­kize alamyz.

Taǵy bir eskeretin jaıt, qazandyqtarǵa qatty otynnyń sapasy úlken áser etedi. Ekibastuz ashyq kómir basseıniniń baǵasy arzan. О́ıtkeni sapasy tómen. Sony jappaı qazǵannan góri keıbir mamandardyń aıtyp júrgenindeı shyǵyny bolsa da talǵap, tańdap qazý tásiliniń jany bar-aý deımin. Bul qazandyq jumysyn jeńildetip qana qoımaı, ekologııalyq ahýalǵa oń áserin berer edi.

Adam densaýlyǵynan qymbat ne bar? Nemese onyń sapasyn kóteretin qaıta óńdeý fabrıkasy qajet. Úkimet ınvestısııanyń kózin tapsa, bul da sheshi­letin másele.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» saıa­satyn qoldaımyn. Ázirge tyǵyryqtan shyǵar jol sol bolyp tur. Túptep kelgende maqsatymyz jańa ınvestısııalar tartý arqyly kommýnaldyq ınfraqurylymdy jańartý ǵoı. Aldymyzda úlken mindet tur. Bárimiz bir kisideı jumylyp, osy sharany júzege asyrýda ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaýdyń tıimdi jolyn qarastyrsaq, oń is bolar edi.

Sáken SEIDÝÁLIEV,

ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty