Majorıtarly júıe: Máni men joly

18 aqpan kúni úmitkerlerdi tirkeý aıaqtalyp, saılaýaldy úgit-nasıhat bastaldy. Endi Májilistegi majorıtarly júıe boıynsha bólingen 29 orynǵa talas qyzbaq.

Byltyr Ata Zańymyzǵa engi­zilgen tolyqtyrý men ózge­ris­terge sáıkes bıyldan bastap Má­jilis depýtattaryn saılaý pro­porsıonaldy-majorıtarly júıe boıynsha ótetinin talaı márte jazdyq. Buǵan deıin tó­men­gi palatada 107 depýtat bol­sa, konstıtýsııalyq reforma­dan keıin olardyń sany 9 depýtat­qa qysqarǵanyn eske sala kete­ıik. Osylaısha, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes biryńǵaı jalpyulttyq saılaý okrýgi aýmaǵy boıynsha Májilistiń 69 depýtaty, bir mandatty aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha 29 depýtat saılanady. Búgingi maqalaǵa arqaý bolǵan da osy keıingi topqa kiretinder.

Ortalyq saılaý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary Konstantın Petrovtyń aıtýynsha, bir mandatty aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha Parlament Májilisiniń depýtattaryn saılaý boıynsha 609 kandıdat saıası básekege qatysýǵa ótinish bildirgen. Sonyń 79-y elimizde resmı tirkelgen 7 saıası partııa atynan dodaǵa túspek. Sondaı-aq qoǵamdyq birlestikter tarapynan 5 úmitker usynylyp otyr.

Eń qyzyǵy hám erekshe aıta keterligi, majorıtarly júıe boıynsha synǵa túsetin úmitkerlerdiń basym bóligi, ıaǵnı 525 kandıdat ózin-ózi usynǵan. Bul – bir mandatty okrýg boıynsha ótinish bildirgenderdiń 86,21 paıyzy. Degenmen usynys jasaý bir bólek te, kandıdat ataný múldem bólek másele. Sondyqtan shyǵar, tirkelgender sany 435 adamdy qurap otyr. Iаǵnı ortasha eseppen bir orynǵa 15 úmitkerden talasady. Tirkelgenderdiń 359-y nemese 82,53 paıyzy ózin-ózi usynǵan. Munyń bári azamattardyń belsendiligin, saıası básekeniń qyzý júrip jatqanyn kórsetedi. Árıne, depýtattyń jyly ornyna kimniń ótip, kimniń saǵy synatyny múldem bólek másele. Áıtse de, saılaýǵa qatysýǵa tilek bildirgenderdiń kóptigi «toǵyzynshy terrıtorııanyń» saıa­sat taqtasyndaǵy «tektonıkalyq jyljýdy» baıqatady.

Endi, bir mandatty aýmaqtyq saılaý okrýgterinen kimderdiń saıası básekege aralasyp jatqanyna toqtala keteıik. Álbette, bir úmitkerdi jeke dara atap, onyń shashbaýyn kóterý oıymyzda joq. Biraq halyq arasynda belgili bir deń­geıde tanylǵan, elge sińirgen eńbegi bar aza­mattar týraly az-kem málimet bergen­niń ábestigi joq shyǵar dep oılaımyz.

Máselen, «Amanat» partııasy majo­rı­tarlyq júıe boıynsha dodaǵa túsýge 29 úmitkerin úkilep qosyp otyr. Solardyń arasynda talaı jyl Parlamentte eńbek etken, zań shyǵarýshy organnyń uńǵyl-shuńǵylyn jete biletin Nurtaı̆ Sabılıanov bar. Qaıratker Abaı oblysy atynan saılaýǵa túsedi. Sondaı-aq Seýl Olımpıadasynyń grek-rım kúresinen kúmis júldegeri Dáýlet Turlyhanov ta bıylǵy básekege qatyspaq. Dańqy balýan Astana qalasyndaǵy №1 saılaý okrýginen saılaýǵa qatysady. Budan bólek, «Amanat» tiziminde VII shaqyrylym depýtaty bolǵan Edil Jań­byr­shın de bar.

Osy oraıda, Astana qalasynda báseke qyzyp tur. Elordadaǵy eki saılaý okrýginde 41 jáne 42 úmitker tirkelipti. Bul – elimizdegi eń joǵary kórsetkish. Demek, naýryzdyń ortasynda kún men kún teńelýge umtylyp qoımaı, kandıdattar da Májilistegi eki oryn úshin talasady. Saıası básekeniń kórkin qyzdyratyndar da osy bas qalanyń úmitkerleri sekildi. О́ıtkeni tirkelgender arasynda elge tanymal azamattar jeterlik.

Máselen, júgirýden halyqaralyq dáre­jedegi sport sheberi Marat Jylan­baev Astana qalasynyń №1 saılaý okrýgi boıynsha qujat ótkizdi. 1963 jyly týǵan sportshy «Gınnestiń rekordtar ki­tabyna» jeti ret engen. Sondaı-aq álem­degi eń úlken shólderdi júgirip ót­ken jalǵyz adam. Kelesi úmitker – qoǵam belsen­disi, «Avrora Garden Group» JShS bas dırek­tordyń keńesshisi Arman Shoraev. Sony­men qatar «Amanat» atynan qatysyp jat­qan tanymal kıno jáne teatr akteri Erik Joljaqsynov ta elordadaǵy aımaqtyq saılaý okrýgi bo­ıynsha synǵa túsedi.

Májilis depýtattyǵyna elordadan úmitkerler qatarynda belgili alashtanýshy Sultanhan Júsip te bar. Belgili bloger Dáýlet Muqaev ta Májilistegi bir mandattan úmitti. Baspana máselesin sheshý boıynsha túrli keńes berip júrgen bloger qazirgi tańda el arasynda «Dáýletten» esimimen tanylǵan. Budan bólek, taǵy bir bloger Iаkov Federov ta Astana qalasy boıynsha №2 saılaý okrýginen úmitker atanyp otyr.

Almatyda da Parlamentke baryp, halyqtyń muń-muqtajyn joqtaımyn deıtin tanymal tulǵalar sany jeterlik. Máselen, Qazaqstannyń halyq ártisi, Teatr qaıratkerleri odaǵynyń tóraǵa­sy Tuńǵyshbaı ál-Tarazı qujat­taryn Ortalyq saılaý komıssııasyna ótkizdi. Sondaı-aq qoǵam belsendisi, oppozısııalyq «DAT» gazetiniń redaktory Ermurat Bapı de dodaǵa qatyspaq. Janǵa jaıly Alataýdyń bókterinen Májilis úshin sarqyraǵan sary aıazy bar Saryarqaǵa kelemin degen tanymal tulǵalar tizimi munymen bitpeıdi. «HAQ» qoǵamdyq qaıyrym­dylyq qorynyń atqarýshy dırektory Toǵjan Qojaly, KazTAG halyqaralyq aqparattyq agenttiginiń jetekshisi Áset Mataev, «Tabıǵat» ekolo­­gııa­lyq odaǵynyń tóraǵasy Mels Eleý­sizov, qoǵam belsendisi, ekonomıst, saıasatker Muhtar Taıjan, kásipker Sanjar Boqaev, ǵalym, zańger-áleýmettanýshy, zań ǵylymdarynyń doktory Halıda Áji­ǵulova, azamattyq belsendi, tirkelmegen demokratııalyq partııa jetekshisi Inga Imanbaı sekildi azamattar bar.

Sondaı-aq basqa óńirlerde de keıingi jyldary aty shyqqan azamattar úmitkerlikke usynyldy. Atap aıtsaq, 2016 jylǵy jerge qatysty mıtıng kezinde belsendiligi úshin sottalǵan Maks Boqaı Májilis depýtattyǵyna Atyraý oblysy birmandattyq aýmaqtyq №13 saılaý okrýgi boıynsha qujat ótkizdi. Buǵan deıin Májiliste depýtat laýazymyna birneshe ret saılanǵan, qoǵam qaıratkeri Irak Elekeev te jańa quramnan úmitti. Zańger, qoǵam qaıratkeri Abzal Quspan da Batys Qazaqstan oblysynyń №14 saılaý okrýgi boıynsha ózin-ózi usyndy. Ol – qańtar oqıǵasy boıynsha qurylǵan «Amanat» qoǵamdyq komıssııasynyń tóraǵasy. Shymkent qalasyndaǵy №41 mektep-lıseıiniń tarıh jáne quqyqtaný pániniń muǵalimi, О́mir Shynybekuly Shymkent qalasyndaǵy №7 saılaý okrýgine kerekti qujattaryn ótkizdi.

Álbette, basqa úmitkerlerdiń elge eńbegi sińbedi dep aıta almaımyz. Olardyń bári óz salasynda tabysty jumys istep, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý jolynda qyzmet etip júrgeni anyq. Joǵaryda aty atal­ǵan azamattardyń qaı-qaısy da Májilistiń depýtaty atanýǵa laıyq-aq. Biraq bir saılaý okrýginen dodaǵa túsetinderiniń bireýi ǵana mereıli orynǵa jaıǵasa alady.

Endigi kezekte, Májiliske saılaný erejeleri týraly az-kem aqparat bere keteıik. Parlament Májilisiniń depýtat­tyǵyna sońǵy 10 jyl boıy Qazaqstan aýmaǵynda turatyn, 25 jasqa tolǵan azamat kandıdat bola alady. Zańda belgilengen tártippen ótelmegen nemese alynbaǵan sottylyǵy bar adam jáne sybaılas jemqorlyq qylmys pen sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaýda kinási zańda belgilengen tártippen sotta anyqtalǵan adamnyń Májilis depýtattyǵyna túsýi shektelgen.

Májiliske úmitkerler zańǵa sáıkes­tigi anyqtalǵannan keıin Ortalyq saı­laý komıssııasynyń shotyna belgi­lengen eń tómengi jalaqynyń 15 eselen­gen mól­sherinde saılaý jarnasyn tóleý mindeti belgilengen. Saılaý qory­tyndysy bo­ıynsha kandıdat Májilis depýtattyǵyna saılansa nemese keminde 5 paıyz qoldaý ıelense, sondaı-aq kandıdat qaıtys bolǵan jaǵdaıda jarna kandıdatqa qaıtarylady. Iаǵnı bıyldan bas­tap eń tómengi jalaqy mólsheri 70 myń teńge ekenin eskersek, Májilis depýtattyǵyna saılaý jarnasy 1 mln 50 myń teńgeni quraıdy.

Qoryta aıtqanda, bıylǵy saılaýdyń ereksheligi mol bolyp tur. Ásirese, majorıtarlyq júıe saıası básekeniń kórkin qyzdyra túsetini qazirden-aq baıqalady. Kimniń qosqan aty oza shaýyp, bási joǵary bolatynyn saılaý qorytyndysy kórsetedi. Eń bastysy, bıylǵy Májilis saılaýy uıqyǵa ketýge shaq qalyp, «Qasiretti qańtar» oqıǵasynda shoshyp oıanǵan qoǵamnyń saıa­sı ómirge belsendi aralasa bastaǵanyn aıǵaqtaıdy.