Ábdimálik Nysanbaıuly NYSANBAEV

Ábdimálik Nysanbaıuly 1937 jyly 1 mamyrda Qyzylorda oblysy Syrdarııa aýdany Qaraýyltóbe aýylynda dúnıege kelgen. 1960 jyly Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memle­kettik ýnıversıtetin bitirgen. 1960-1961 jyldary KSRO Ǵylym akademııasynyń Hımııa ǵylymdary ınstıtýtynda aǵa laborant, 1961-1976 jyldary Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynda kishi ǵylymı qyzmetker, aǵa ǵylymı qyzmetker, ǵylym fılosofııasy jáne metodologııa­sy bóliminiń meńgerýshisi boldy. 1990 jyldan 2010 jylǵa deıin Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynyń (qazirgi Fılosofııa jáne saıasattaný ınstıtýty) dırektory bolyp eńbek etti. Sonymen qatar 1997-2003 jyldary «Qazaq ensıklopedııasy» baspasynyń bas redaktory qyzmetin qosa atqardy.

Á.Nysanbaevtyń negizgi zertteý eń­bekteri dıalektıka jáne tanym teo­rııasy, ǵylym fılosofııasy men metodologııasy, qazaq jáne túrki fılosofııasy, áleýmettik jáne saıası fılosofııa, saıasattaný jáne mádenıettaný máselelerine arnaldy. Ol ǵylymı mektep qalyptastyryp, kóptegen ǵylym doktory men kandıdatyn daıarlady. Á.Nysanbaev 570-ten astam ǵylymı, ǵylymı-saraptamalyq, ǵylymı-ádis­temelik eńbek, sonyń ishinde 30 mo­no­grafııa, jeke kitaptar men oqý qu­ral­daryn jaz­ǵan. Birqatar eńbegi 25 shet tilinde jaryq kórgen. Fılosofııa, mádenıettaný, saıasattaný, áleýmettaný ǵylymdary boıynsha 65 ǵylym doktoryn, 100-den astam ǵylym kandıdatyn bilikti maman retinde daıarlady.

Ǵylymdaǵy eńbegi úshin Qazaqstan­nyń jáne Túrkııanyń Memlekettik syılyqtaryn, Qazaqstan Prezıdentiniń Beıbitshilik pen rýhanı tatýlyq syı­lyǵyn aldy. «Otan», «Parasat» orden­derimen jáne birneshe medalmen mara­pat­talǵan. 2005 jyly «Fılosof Ny­san­baev» atty derekti fılm jaryq kórdi.

Ábdimálik Nysanbaıuly el gazeti «Egemen Qazaqstan»-nyń baıyrǵy avtory ári turaqty oqyrmany bolǵanyn da eske sala keteıik. Onyń basylym betinde jarııalanǵan maqalalary oqyr­­mannyń rýhanı dúnıesin baıyta túskeni anyq. Sondyqtan gazet ujy­my men oqyrmandarynyń atynan aka­demıktiń otbasyna, týystary men ja­qyndaryna, jalpy elimizdiń ǵylymı qaýymdastyǵyna orny tolmas qaıǵyǵa ortaqtasyp kóńil aıtamyz.

«Egemen Qazaqstan» ujymy

Esimi el jadynan óshpek emes

Ábdimálik Nysanbaıulynyń shá­kirt­teri ǵylymnyń túrli salasynda olja salyp júr. Olar dıalektıka, on­to­logııa, tanym teorııasy, fıloso­fııa­­lyq antropologııa, aksıologııa sa­lala­rynyń irgeli máselelerimen aına­lysady.

Ǵalymnyń ǵylymmen aınalysýy­na jeńgemiz Zeınesh Áshenqyzynyń sińirgen úlesi zor. Ol Ábekeńe jaqsy jar, ómirlik serik bola bildi. Zeınesh jeńgemiz de ǵylym salasynda uzaq jyldar boıy jemisti eńbek etti. Hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty atandy.

Jalpy, Nysanbaevtar – ǵylym men bilim jolyna túsken áýlet. Uly Nazar – zań ǵylymdarynyń kandıdaty, qyzy Dınara – fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty. Nemereleri de ǵylym men bilim jolynan alystaǵan joq. Shyńǵyshany ekonomıka salasy boıynsha ǵylym kandıdaty atandy. Danııary Qazaq gýmanıtarlyq-zań ýnıversıtetin úzdik támamdady. Aıjany – «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegi. Qazir ǵylymı-zertteý salasynda qyzmet atqarady.

Ǵylym men bilimge den qoıǵan sha­ńy­raqtyń ıesi Ábekeń sanaly ǵumy­­rynda zııaly urpaq tárbıeleý arqy­­ly da el ǵylymyna aıtarlyqtaı úles qosty. Osynyń ózi kóńilge medeý emes pe! Jolyn jalǵar ul-qyzy, neme­releri men shákirtteri barda Ábdi­málik Nysanbaıulynyń esimi men eńbegi el jadynan óshpek emes.

Úles NYSANBEK,

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty

bas dırektorynyń orynbasary

Úlgi tutar qyry kóp

Fılosofııa ǵylymdarynyń kórnekti ókili Ábdimálik Nysanbaevtyń ómir joly keńestik kezeńde ǵumyr keshken zııaly qaýym ókilderimen uqsas. Syr boıyndaǵy qazaqy aýylda týyp, jer­gilikti ýnıversıtetti bitirdi. Alma­tyǵa kelip, Ǵylym akademııasyna qyz­metke ornalasty. Máskeýde kandıdat­tyq, doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. 37 jasynda ǵylym doktory atandy.

Ábdimálik aǵamyzdyń qazaq ǵylymy men rýhanııatyna qosqan úlesi degende, Fılosofııa ınstıtýtynan qazaq fılosofııasy bólimin ashqanyn aıtar edim. Táýelsizdik alǵannan keıin halqymyz uzaq jyldar rýhanı daǵdarysty basynan keshirgenin eskersek, mundaı bólimniń ashylýy aýadaı qajet edi. Osyny Ábdimálik aǵamyz júzege asyrdy. Sodan keıin fılosofııa ǵylymy salasynda alǵash ret qazaq tilinde ǵylymı dıssertasııa qorǵaýǵa bastamashy boldy.

Jańa ǵasyrdyń basynda rýhanııatqa jańa silkinis ákelgen «Mádenı mura» baǵdarlamasyn ázirleýge atsalysty. Atalǵan baǵdarlama aıasynda Qazaq fılosofııasy tarıhynyń 20 tomdyǵyn ázirlep, álemdik fılosofııanyń eń tań­daýly degen 20 tomyn qazaq tiline aýdarýǵa muryndyq boldy. Sonymen qatar Ál-Farabı babamyzdyń buryn jaryq kórmegen on tomdyǵyn aýdarýǵa qatysty. Sheteldegi qazaq dıasporasyn zertteýge de úlesin tıgizdi.

Ábdimálik Nysanbaıuly sanaly ǵumyryn ult rýhanııatynyń damýyna, órkendeýine arnady. Onyń ǵylym jolyndaǵy shákirtteri kóp. Sonyń biri ekenimdi maqtan tutamyn. Onyń shetelden kelip, dıssertasııa qorǵaǵan shákirtteri de barshylyq. Osynyń bári ǵalymnyń shyǵarmashylyq joldaǵy belsendiligin, qajyrlyǵyn kórsetedi. Aıta berse, akademıktiń jas urpaq úlgi tutar qyry kóp.

Baqul bolyńyz, aıaýly aǵa!

Serik NURMURATOV,

fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor

Ǵalamǵa qulash sermegen

Akademık Ábdimálik Nysanbaı­ulynyń ǵylym keńistigindegi jarty ǵasyrlyq úzdiksiz izdenisteri men aqıqatqa degen umtylystary qıyndyq pen qyzyqqa toly edi. Ǵylymı qyz­mettiń tómengi satylarynan ınstıtýt dırektory dárejesine deıingi joldan ótti.

Ol kezdegi ǵylym salasyndaǵy dıs­sertasııalyq qorǵaý qazirgimen salystyrǵanda áldeqaıda kúrdeli edi. Ábekeń sol joldan súrinbeı, naǵyz ǵylym ıesi ekenin dáleldedi. Úzdiksiz ǵylymı izdenis jasaýdyń qyr-syryn meńgerip, ondaǵan monografııa men júzdegen maqala jazdy. Olardyń eń tań­daýlysy álemniń jıyrmadan astam tilinde jaryq kórdi. Bul onyń qazaq jerindegi fılosofııalyq oılaý mádenıetiniń órkendeýine, Qazaqstannyń jańa tarıhı kezeńdegi ornyqty damýyna, óziniń rýhanı táýelsizdigin nyǵaıta túsýine qosqan úlesi edi.

Ǵalymnyń maqalalary Reseıdegi, AQSh-taǵy, Túrkııa men Qytaıdaǵy bedeldi jýrnaldarda jıi jarııalanyp turdy. Osylaısha, ol qazaq fılosofııasy men saıasattaný salasyn álem keńistiginde keńinen nasıhattady. Ǵylym salasyndaǵy shyǵarmashylyǵyn sheteldikter de laıyqty baǵalady. Máselen, 2005 jyly Ankarada «Túrki álemi» syılyǵynyń ıegeri atanýy so­nyń dáleli.

Akademık Ábdimálik Nysanbaıuly kórnekti ǵalym retinde halqymyzdyń júreginde uzaq saqtalary anyq.

Saıasat BEIISBAI,

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń

bas sarapshysy