XXI ǵasyrda ǵylym men tehnıka, ekonomıka men óndiris qanshalyqty qarqyndy damyǵanymen, kóptegen elde urpaq tárbıesi asa mańyzdy máseleler qataryna qosylyp otyr. Bizdi de osy jaǵdaı mazalaıdy.
Qazirgi ýaqytta qoǵamda ulttyq rýh álsirep, perzenttik jáne azamattyq borysh uǵymdarynyń máni qunsyzdanyp, jastar arasynda zorlyq-zombylyq, sýısıd jáne taǵy da basqa jaǵymsyz qubylystar kóbeıip, qoǵamda alańdatýshylyq týǵyzyp otyr. Tıisti sheshimder qabyldansa da, jastar tárbıesin durys jolǵa qoıa almaı kelemiz.
О́tken jyldyń sońynda Qatardaǵy fýtboldan álem chempıonatyna Japonııa jankúıerleri men fýtbolshylary ózderiniń zor adamı qasıetterimen barshany tańǵaldyrdy. Chempıonattyń basynan aıaǵyna deıin ózderin óte mádenıetti ustady, ár oıynnan keıin otyrǵan oryndaryn, kıim aýystyratyn bólmelerin tap-tuınaqtaı jınaǵandaryn kórgende, dán rıza boldyq. Álgi jankúıerlerdiń barlyǵy derlik jaqsy qyzmetterde júrgen, jaǵdaıy bar jandar. Solarǵa qarap, bizdiń de jastarymyz osyndaı tárbıeli bolsa ǵoı dep armandadyq.
Japon elinde jastarǵa rýhanı-adamgershilik tárbıe berý qashan jáne qalaı bastaldy? 1879 jyly ımperator Meıdzı eldi aralaǵanda, jastardyń adamgershilik tárbıesine kóńili tolmaı, «Bilim berýdiń uly ustanymdary» degen jarlyq shyǵarady. Onda: «Adamdar aldymen óz boıynda rýhanılyqty qalyptastyryp, adamgershilik (moraldyq) qaǵıdalardy ustanýy kerek, sodan keıin olar óz qabiletterine saı ártúrli pánderdi, kásipti meńgere alady», dep jazylǵan. Osy jarlyqtan keıin Japonııa bilim men tárbıe berýde Konfýsııdiń moraldyq-etıkalyq ustanymdaryna orala bastady.
Men 2008 jyly Sýkýba ýnıversıteti ǵalymdarynyń shaqyrýymen Japonııaǵa bardym. Sonda bir kún boıy osy ýnıversıtettiń bastaýysh mektebinde boldym. Bul mektep 1880 jyly ımperator Meıdzıdiń jarlyǵy shyqqannan soń bir jyldan keıin ashylǵan. Sol jyly qabyldanǵan mektep jarǵysyna 130 jyldaı ýaqyt ótse de, eshqandaı ózgeris engizilmegen.
Onda «ózin adam retinde tereń túsine biletin bala tárbıeleý; mádenıetti jalǵastyratyn, jasaıtyn jáne damytatyn bala tárbıeleý; ózin Japonııanyń azamaty dep uǵynatyn bala tárbıeleý; deni saý jáne belsendi bala tárbıeleý», dep jazylǵan. Mektep basshylarynan «bul mektep qoı, onyń basty maqsatynyń biri bilim berý emes pe?» dep suraǵanymda, «durys, sapaly bilim berý – barlyq muǵalimniń basty maqsaty, al mekteptiń basty maqsaty – oqýshylarǵa sanaly tárbıe berý», dep jaýap berdi.
Bir synypta 40 bala oqıdy. Úlken úzilis kezinde 6 jyldyq bastaýysh mektepte oqıtyn 840 bala óz synyptarynda otyryp túski asyn iship bolysymen, synyptardyń barlyǵyn, dálizderdi, akt zalyn jýyp, mektep aýlasyn, sport alańdaryn tazalaýǵa kiristi. Bir saǵattan keıin jumystaryn bitirip, sabaqtaryn jalǵastyrdy. Mektep ashylǵan kúnnen bastap ony taza ustaý balalardyń isi eken. Ony 1-synyptan bastap 6-synyp oqýshylary birge jeke-jeke toptarǵa bólinip atqarady, úlkenderi kishilerge qamqorlyq jasap júredi. Mektepte deneshynyqtyrýǵa erekshe kóńil bólinedi, sabaq bastalǵansha jyldam qozǵalatyn sport túrlerinen jattyǵý jasaý – qalypty is. Balalarǵa rýhanı-adamgershilik tárbıe beretin pánder sapaly oqytylady. Mine, osyndaı tárbıeniń nátıjesin Japonııa jastary Qatarda búkil álemge pash etti.
Bizdiń mektepterimiz jastarǵa eńbek, dene jáne adamgershilik tárbıe berý jumystaryn qashan júıeli túrde qolǵa alady? Ol úshin ne isteý kerek? Bul másele jaıly jaqsylap oılanýymyz qajet. Biz óz zertteýlerimizde orta bilim sapasy ozyq elderdi anyqtadyq. Olar: Japonııa, Ońtústik Koreıa, Fınlıandııa, Sıngapýr, Kanada, Gonkong (Qytaı), Makao (Qytaı), Taıvan, Estonııa, Shanhaı (Qytaı), Qytaı (4 provınsııasy birge), Polsha. «Osy elderdiń tabystylyǵy nede?» degen suraqqa jaýap izdegende, olardyń eki máselege erekshe den qoıatynyn bildik: birinshisi – bala tárbıesi, ekinshisi – ustaz quzyreti. Bala – tárbıeli, al ustazdardyń kásibı quzyreti joǵary bolsa, oqýshylardyń bilim sapasy da joǵarylaıdy.
Keıingi jyldary PISA zertteýleri boıynsha, Qytaı oqýshylary joǵary kórsetkishter kórsetip keledi. 2009 jyly Shanhaı qalasy jeke qatysyp, jaqsy kórsetkish kórsetti. Al 2015 jyly Shanhaımen birge Beıjiń, Szıansý, Gýandýn provınsııalary da qatysyp, 10-shy oryn alsa, 2018 jyly osy 4 provınsııa birge 1-shi oryndy ıelendi. Japonııa, Sıngapýr, Ońtústik Koreıa jáne basqa da elderdi artta qaldyrdy. Bizdiń oqýshylar PISA zertteýleri boıynsha tómengi oryndarda tur.
Osy provınsııalarda 220 mln-nan asa adam turady, bul Qazaqstan halqynan 11 ese kóp. Iаǵnı bul elderde oqýshylar sany bizdiń respýblıkaǵa qaraǵanda 10 ese kóp. Osynsha balaǵa qalaısha joǵary deńgeıde bilim berip otyr? Atalǵan suraqqa Ulybrıtanııa ǵalymdary jaýap beripti. Keıingi jyldary álemniń ártúrli tilderinde jazylǵan eń jaqsy 100 oqýlyq qazaq tiline aýdaryldy. Sonyń biri Brıtanııanyń Výlverhempton ýnıversıtetiniń professorlary Stıv Bartlett pen Dıana Berton jazǵan «Bilim berýdegi zertteýler» oqýlyǵy. Onyń 240-betinde: «Qytaı, Japonııa, Koreıa, Sıngapýr, Taıvan, Gonkong, Malaızııa sııaqty Konfýsıı ilimine súıenetin elderdegi bilim berý júıesi oqýshylardyń joǵary nátıjege jetýine kóbirek septigin tıgizetinin kórsetti», delingen oqýlyqta. Osylaısha, Batys elderiniń ǵalymdary oqýshylarǵa ulttyq rýhanı-adamgershilik tárbıe berý – bilim berýdiń túpqazyǵy ekenin moıyndap otyr.
Bul elderde jastarǵa rýhanı-adamgershilik jáne patrıottyq tárbıe berý máselesin sabaq barysynda júzege asyrýǵa kóp kóńil bólinedi. Mysaly, Qytaıda negizgi pánderdi oqytqanda sol pánderdiń mazmunyna, ıaǵnı oqytylatyn taqyryptarǵa qaraı oqýshylarǵa qalaı tárbıe berý kerektigi jóninde muǵalimderge arnap kómekshi quraldar jazylǵan. Ony muǵalimder sabaq barysynda basshylyqqa alady. Jalpy, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde oqýshylarǵa sanaly tárbıe berýge sabaq barysynda da, sabaqtan tys ýaqytta da kóp kóńil bólinedi. Sebebi bul elder, sanaly tárbıe sapaly bilimniń kepili ekenin, al sapaly bilim adamı kapıtal men el ekonomıkasynyń damýynyń kepili bolatynyn jaqsy túsinedi.
Biz elimizde qoldanystaǵy 11 jyldyq mekteptiń tıptik oqý baǵdarlamasyn Japonııa, Ońtústik Koreıa, Fınlıandııa jáne Kanada elderiniń 12 jyldyq mektep baǵdarlamalarymen salystyra zerttedik. Sonda kóptegen ózgeris baıqadyq. Bizde 11 jyldyq orta mektep 5+4+2 modeli boıynsha oqytylsa, bul elderde jáne barlyq bilim sapasy ozyq memleketterde 6+3+3 modeli qoldanylady. 6+3+3 modeli oqýshylardyń psıho-fızıologııalyq erekshelikteri jáne olarǵa sanaly tárbıe berý men olardyń oqytylatyn pánderdi jaqsy túsiný múmkindikteri eskerile otyryp qabyldanǵan model. Ol óziniń tabystylyǵy men ómirsheńdigin dáleldep otyr.
Bizde bastaýysh synyptarda oqýshylarǵa rýhanı-adamgershilik tárbıe beretin pánder bul elderge qaraǵanda az oqytylatyny anyqtaldy. Sondaı-aq 7-9 synyptarda bizde 12-13 negizgi pán, al olarda 4-6 pán oqytylatyny belgili boldy. Ýnıversıtetterde oqytylatyn kúrdeli pánderdi jaqsy meńgerý úshin atalǵan elderde joǵary synypta 3 jyl arnaıy bilim berilse, bizde 2 jyl jalpy pánder oqytylatyny anyqtaldy. Bul bizdiń áli «bilim-bilik-daǵdy» paradıgmasynan «oqýshylardyń quzyrettilikterin qalyptastyratyn, nátıjege baǵdarlanǵan bilim berý paradıgmasyna» óte almaı kele jatqanymyzdy kórsetedi. Damyǵan elderdiń barlyǵy 10-15 jyl boıy osy paradıgmamen oqyp, jastarǵa bilim men tárbıe berip keledi. Olardyń bizden oq boıy ozyp otyrǵany da sondyqtan.
Oqýshylarǵa sanaly tárbıe, sapaly bilim berý úshin osy jáne basqa da máselelerdi tereń zertteı otyryp, olardy sheshý úshin keshendi sheshimder qabyldaý qajet dep esepteımiz. Jastarǵa rýhanı-adamgershilik tárbıe berý kezek kúttirmeıtin asa mańyzdy másele bolǵandyqtan, osy maqsatta biz bir mańyzdy is atqardyq. 2021 jyly Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasy Abaı atyndaǵy QazUPÝ jáne Almaty qalalyq bilim berý basqarmasymen birlese otyryp, «Mektep oqýshylaryna tárbıe berý jumystaryn jetildirý» jobasyn jasady. Ony Oqý-aǵartý mınıstrliginiń Orta bilim berý komıteti qoldady.
Jobanyń ıdeıasy – rýhy myqty, ulttyq namysy joǵary, áleýmettik jaýapkershiligi qalyptasqan, parasatty, adal nıetti urpaq tárbıeleý jumystaryn iske asyrýdyń ǵylymı negizin jasap, ony praktıkalyq turǵyda júzege asyrý. Jastarǵa tárbıe berýdiń 6 ózekti baǵyty anyqtaldy. Olar: mekteptiń ujymdyq mádenı-tárbıelik ortasy; otbasylyq qundylyqtar júıesi; ulttyq qundylyqtar júıesi; salamatty ómir salty; aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııa saýattylyǵy; adal kásipkerlik eńbek qundylyqtary. Osy baǵyttarda nátıjeli jumystar júrgizý maqsatynda muǵalimderge, ata-analar men oqýshylarǵa arnalyp 14 ádistemelik nusqaýlyq daıyndaldy. Olardy muǵalimderge tereń túsindirý maqsatynda vıdeodárister ázirlendi.
Byltyr Almaty qalasynyń mektepterinde tájirıbe júrgizilip, 70-ten asa mektepten usynys-pikirler tústi. Onda bul nusqaýlyqtar mektepterde tárbıe jumystaryn júrgizý úshin asa qajetti quraldar ekeni jáne aldaǵy ýaqytta olarmen barlyq synyp jetekshilerin qamtamasyz etý qajettigi aıtyldy. 2022 jyldyń mamyr aıynda Almaty qalasynda respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizilip, júrgizilgen tájirıbeniń nátıjesi talqylandy. Osyndaı jumystardyń nátıjesinde «Urpaq tárbıesindegi qundylyqtar negizi» degen taqyrypta úsh bólimnen turatyn jınaq daıyndaldy. Ony daıyndaýǵa 40-tan asa ustazdar, ádiskerler, tájirıbeli psıhologter, trenerler men ǵalymdar atsalysty. Jınaqty Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy qarap, ony jetildirý jóninde kóptegen usynys berdi. Osy maqsatta tııanaqty jumystar júrgizildi. Akademııa bergen saraptamalyq qorytyndyda bul jınaqtyń orta bilim berý uıymdarynyń pedagogterine tárbıe jumystarynda qosymsha ádistemelik nusqaýlyq retinde qoldanýyna usynylatyny aıtyldy.
2023 jyldyń 27 qańtarynda Abaı atyndaǵy QazUPÝ-de jınaqtyń tusaýkeseri ótkizildi. Elimizde alǵash ret 1-synyptan bastap 11-synypqa deıin barlyq synyp oqýshylaryna, olardyń jas erekshelikteri eskerile otyryp ǵylymı-praktıkalyq negizde júıeli tárbıe berýge arnalǵan ádistemelik nusqaýlyqtar jınaǵy daıyndalyp, mektepterge usynyldy. Bul jınaq barlyq mektep ustazdary men ata-analarǵa keleshek urpaqqa sanaly tárbıe berý jumystaryn jetildirýge yqpal etedi dep esepteımiz.
Asqarbek QUSAIYNOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty,
Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń prezıdenti