Tektiniń tuıaǵy

Buryn aýylda eldiń atyn shyǵaryp, halyqtyń aldynda júrgen azamat týraly áń­gime bola qalsa, jasy úlken qarııalar aq saqalyn taramdap: «E, onyń ákesi jaqsy adam edi. Ol sol jaqsynyń jal­ǵasy, asyldyń synyǵy ǵoı» dep syrtynan tánti bolyp otyrǵan sózderin talaı estip edim. Osyny belgili aqyn, talantty aýdarmashy, rejısser, ssenarıst, qysqasy, ult rýhanııaty men mádenıetine aýyz toltyryp aıtarlyqtaı eńbegi sińgen azamat Baqyt Ǵafýuly Qaıyrbekovke qarata aıtýǵa bolady.

Shynynda da, Baqyt aǵamyz – búkil qazaq qadir tutqan Ǵafekeń sekildi tektiniń tuıaǵy. Onyń esimin «ómiri shattyqqa toly baıandy, baqytty bolsyn!» dep ájesi qoıypty. Aqyn osy ájesiniń baýyrynda ósip, qazaqy tárbıeniń qaınaryn qanyp ishedi. Alǵashqy óleńin de ájesine arnaıdy. Mektepte esep sabaǵyna júırik bolsa da, jany ádebıetti jaqsy kórdi. Tipti memlekettik emtıhanda ádebıetten erkin ta­qy­rypta tutas poema jazyp, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵarady. Jasynan óleńge jaqyn óren orta mektepti aıaqtaǵannan keıin Máskeýdegi M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtynyń aýdarmashylar daıarlaıtyn bólimine túsip, talaı talant qanat qaqqan uıadan bilim aldy. 1978 jyly «Kúzgi syrlasý» atty alǵashqy kitaby basyldy. Odan keıin «О́mir súremin dep aıt» atty ekinshi jyr jınaǵy shyqty. Qysqasy, búginge deıin aqynnyń onnan asa jyr jınaǵy jaryq kórip, ol ádebıet synshylary men oqyrmandar tarapynan joǵary baǵalandy. 1983 jyly KSRO Jazýshylar odaǵyna, keıin­nen Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna qabyldandy. Sóıtip, bir shańyraqta qos júırik poezııa alamanynda quıǵyta shapty. Reseı jazýshysy Georgıı Prıahın ol týraly jaz­ǵan maqalasynda: «Baqyt shy­ǵar­masyn oryssha jazsa da, biraq odan qazaqy bolmysy kórinip turady» dep jyly pikirin aıtypty.

Keıipkerimizdiń erekshe bir qyry – aýdar­mashylyǵy. Qos tildi sheber meńgergen qalamger XV-XX ǵasyrlardaǵy jyraýlar poezııasynan bas­tap, Abdolla Jumaǵalıev, Mu­qaǵalı Maqataev, Orazaqyn Asqar, Esenǵalı Raýshanov se­kildi aqyndardy aýdardy. Ákesiniń keń tynysty epı­kalyq poezııasyn orys tildi oqyrmandarǵa móldiretip jet­kizdi. Ásirese oıshyl aqyn Shákárim Qudaıberdiulynyń «Túrik, qyrǵyz-qazaq hám han­dar shejiresi» atty tarıhı eńbegin aýdarý ekiniń biri­niń qolynan kelmeıdi. Oǵan sheberlik qana emes, tereń bilim qajet. Osy qasıetter bir boıyna toǵysqan Baqyt aǵamyz ony kelistirip aýdaryp shyqty. Sonymen qatar Qoıshyǵara Salǵara, Saıyn Muratbekov, Aqseleý Seıdimbek, Tursyn Jurtbaı, Ámirjan Álpeıisov sekildi jazýshylardyń proza­lyq shyǵarmalaryn tamasha tárjimalady.

Baqyt Qaıyrbekov ót­ken ǵasyrdaǵy sek­seninshi jyl­dardyń aıaq kezinde Máskeýdegi VGIK janyndaǵy ssenarıı jáne rejısserlik joǵary kýrsyn bitirip kelgen soń otandyq kıno óndirisine belsene atsalysty. Ony áriptesteri derekti fılmdi túsirýdiń sheberi dep baǵalaıdy. Bir ózi ssenarıı jazyp ári rejısserlikti de atqara beredi. Onyń túsirgen derekti fılmderi Rýmynııa, Qytaı, Iran, Majarstan, Germanııadaǵy halyqaralyq kınofestıvalderde qatar­las­tarynan qara úzip keldi. Aǵamyzdyń alǵashqy derekti fılmi ákesine arnaldy. Ol «Men saǵan sábımin» dep atal­dy. Bul týyndyda Ǵafý ata­myzdyń týǵan jeri – Torǵaıǵa baryp, topyraǵyna aýnap, aýyldastarynan ortasynda máre-sáre kúı keshken sátteri shynaıy beınelengen. Bir ǵajaby, osynda aqyn qońyr daýysymen sózin ózi jazǵan, Shámshi Qaldaıaqovtyń «Ana týraly jyr» ánin oryndaǵanda, onyń júzinen týǵan eliniń meıirimine qanyp, mereıi asqan tulǵanyń beınesin kóresiz. Budan bólek, avtor halqymyzdyń san ǵasyr boıy saqtalyp, búginge jetken salt-dástúrleri týraly túsirgen «Aı tolǵanda» trıp­­tıhi men «Súndet» atty fılmderinde kóshpeliler ur­pa­ǵynyń dúnıe esigin ashqannan sońǵy demine deıingi qoldanǵan joralǵylardy kórkem jet­kizgen. Ásirese, rejısserdiń «Álemniń 9-shy terrıtorııasy» atty 100 serııadan turatyn derekti týyndysy – týǵan eldiń tarıhy men tanymyn tanýǵa arnalǵan soqtaly dúnıe. Munda jer kólemi boıynsha dúnıe júzinde toǵyzynshy oryn alatyn memleketimizdiń tarıhy, tabıǵaty, onda turatyn halyqtyń turmys-tirshiligi baıan­dalady. Sondaı-aq Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnap túsirgen «Deshti Qypshaq. Qupııa tańbalar» atty derekti fılmin kórip otyryp, tarı­hymyzǵa qatysty kóptegen tyń derekke kýá bolasyń. Máse­len, atalǵan fılmniń birinshi bóliminde qypshaqtar men armıandar arasyndaǵy qarym-qatynas sóz bolsa, ekinshi bólimde Petr shirkeýiniń ki­tap­hanasynda saqtalǵan «Ko­deks Kýmanıks» atty qun­dy kitap týraly aıtylady. Ony Venesııa kitaphanasyna 1362 jyly Qaıta órleý dáýi­riniń kórnekti aqyny Fran­cheska Petrarka syılaǵan. So­nymen qatar Abaı atamyzǵa arnaǵan «Mahabbat sáý­lesi», Qurmanǵazy jaıynda «Kisen ashqan», Ábish Kekilbaıuly týraly «Ulan-ǵaıyr» jáne Dinmuhamed Qonaev, Asanáli Áshimov, Aıman Musaqojaeva sekildi jıyrmaǵa jýyq tul­ǵalarymyzdyń ónegeli ómir jolyn kıno tilimen sýrettedi. Bir sózben aıtqanda, talantty rejısser búginge deıin 80-nen asa derekti fılm túsirgen. Ol «Qazaqfılm» kınostýdııa­syn basqarǵan jyldary, otandyq kıno óndirisi jańa tynys alyp, sol kezde kórermenge jol tartqan birqatar týyndy ha­lyq­aralyq kınofestıvalde top jardy.

Qalamgerdiń aıta berse qyry kóp. Byltyr «Astana Balet» teatrynda B.Qaıyrbekovtiń lıbrettosyna jazylǵan «Jibek joly» baleti qoıyldy. Budan buryn osy óner ordasynda «Álem» jáne «Baıbarys sultan» baletteri, «Astana Opera» teatrynda «Dala daýysy» baleti, «Astana Musical» teatrynda «Astana – meniń mahabbatym» mıýzıkli kórermenderge jol tartty. Osydan biraz buryn Almatyda «Notebook. Estelikter kúndeligi» atty fotokór­mesi ótti.

Baqyt aǵamyz bir suhba­tynda: «Meniń negizgi taqy­rybym – bireý. Ol ańyzdardy jınaý, folklordy zertteý, onyń ne ekenin túsinýge ty­rysý. Ádet-ǵurpymyzda, salt-dástúrimizde bir qupııa ja­sy­rynǵanyn sezemin. Bul aınalysqan isimniń bárine nár berdi. Sonyń qaınar kózin taptym. Sodan shabyt alamyn» dep aıtypty. Bul – beker sóz emes. Ony avtordyń «Ulttyq salt-dástúrler. Qazaqı etıket» kitabyn oqyǵanda kózińiz jetedi. Munda halqymyzdyń ǵasyrlardan jalǵasyp kele jatqan salt-dástúrleri men ádeptilik ustanymdary týraly tyń derekterge qanyq bolasyz.

Maqalamyzdyń basynda Ǵafý Qaıyrbekovtiń balasy Baqytqa arnaǵan bir óleńin keltirip edik. Sonyń sońǵy shýmaǵy bylaı aıaqtalady:

«Bilemin men, nanamyn,

Shańyraqty saqtaısyń.

Eń asyly qaraǵym,

Kisilikti baqqaısyń».

Áke amanatyna adal bolǵan ul kisilikti de kishilikti de saq­tap, jetpistiń jotasyna shyqty.