Elmıra Orazalıeva: Maqsatymyz – memlekettik tildiń qoldanysyn keńeıtý

– Elmıra Nurlanqyzy, ózińiz bas­qaratyn Qazaq tili oqytýshylarynyń halyq­aralyq birlestigi qashan qu­ryl­dy? Nemen aınalysady? Birlestik jaıly keńirek aıtyp berseńiz.

– Birlestik 2017 jyly qu­ryldy. Uıymnyń ómirge kelýine Nazarbayev University-niń qazaq tili jáne túrkitaný departamenti túrtki boldy. Maqsat – ana tilimizdiń aıasyn keńeıtip, memlekettik til retinde qoǵamdaǵy mereıi men mártebesin ústem etýge úles qosý. Elimizdegi qazaq ti­li mamandarynyń basyn birik­­tirip, ortaq iske yntaly oqy­týshylardy jumyldyryp oty­ramyz. Birlestikke negizinen joǵary oqý oryndary men mektep muǵalimderi, belgili ǵalymdar, ustazdar múshe. Qazaq tilin úıretý úshin oqytýshynyń búgingi zaman talabyna saı biliktiligi bolýy kerek. Jańa daǵdylardy, tehnologııalardy ıgerýge tıis. Oqytýshy tabıǵatymen, til oqytý quraldarymen, ishki jan álemimen talapkerdi ózine tarta bilýi qajet. Qazaq tili oqytýshylarynyń halyqaralyq birlestigi osyndaı baǵyttarǵa basymdyq beredi.

Bastapqyda birlestiktiń ba­ǵyty qalaı bolady, qandaı min­detterdi sheshýge tıis degen suraq­tarǵa jaýap alý úshin bilikti ma­mandardyń piki­rin tyndadyq, usynystaryn jınadyq. Onyń bári ǵalymdar men ádiskerlerdiń talqylaýynan ótti. Sóıtip, 2018 jyly birles­tiktiń aldaǵy bes jylǵa arnalǵan strategııalyq jos­pary bekitildi, maqsat-mindetteri, negizgi baǵyt­tary aıqyndaldy.

Jumys negizinen tórt baǵyt­ta júrdi. Birlestik jumy­synyń negizgi ereksheligi – qazaq tili oqytýshylary, mektep muǵalim­deri arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý, ózara pikir jáne táji­rıbe almasý, halyqaralyq yn­ty­maqtastyqqa qol jetkizý, ádis­ker­lik daǵdylarmen bólisý.

Halyqaralyq birlestik bol­ǵan­dyqtan, qazaq tiliniń Qa­zaq­standa ǵana emes, shetelderde de oqytylýyna nazar aýdaryldy. Sol sebepti bastapqyda uıymdastyrý komıtetiniń qura­myna Polsha, Túrkııa elde­riniń ókilderin tarttyq. Olardyń qata­rynda Iаnkovskıı, Kenan Koch syndy myqty mamandar boldy. Sheteldikterdi tartýdaǵy maq­sat – qazaq tiliniń elden tys jerde oqytylý deńgeıin bilý, ózara tájirıbe almasa otyryp, biliktiligimizdi shyńdaýǵa múmkindik alý.

– Bes jyldyń ishinde qan­daı ju­mystar atqaryldy? Negizgilerine toqtalyp ótseńiz.

– Birlestiktiń bes jyldan beri atqaryp kele jatqan negizgi jumysynyń biri – ǵylymı-ádis­temelik semınarlar uıymdastyrý. Olardyń árqaısysynyń ózindik maqsaty, mindeti bar. Biz qazaq tilinde tek til mamandary ǵana emes, tutas qoǵam – mıllıon sandy alyp aýdıtorııa erkin sóılese degen maqsatpen STEAM baǵdarlamasyn alǵashqylardyń biri bolyp qolǵa aldyq. Sol baǵytta júıeli jumys júrgizdik.

Qazaq tili – ǵylym tili ári ınjenerlerge, matematıkterge, bıologterge, hımıkterge, ekonomısterge arnalǵan jan-jaqty jetilgen qural retinde Nazarbayev University-de alǵashqy kúnnen bas­tap dástúrli túrde júrgizilip keledi. Stýdenttik aýdıtorııaǵa úıretiletin tildiń ózgesheligi bar. Aýyzeki sóıleý tilinen, pýbl­ı­sıstıkalyq stılden erek­shelenýi qazaq tiliniń áleýeti joǵary til retinde ǵylymı kópshiliktiń aldynda akademııalyq sıpatta da ózekti bolýy kerek. Bul baǵytta da biraz jumys atqa­ryldy, atqara da bermekpiz. Bola­shaqta Nazarbayev University-niń oqytýshylarymen shektelmeı, is-sharalarymyz elimizdiń ózge de joǵary oqý oryndarynyń ózara yntymaqtasý alańyna aınalsa deımiz. Bul maqsat tolyq júzege assa, qazaq tiliniń qoldanylý aıasy da keńeıe túser edi.

Alǵashqy semınarlardy ózimiz daıyn­dadyq, oǵan jastar, bilikti ádiskerler úles qosty. Qazir Instagram jelisinde usynylatyn kýrstar, tehnologııalar, oıyn formatyndaǵy tapsyrmalar kóp­shilikke unaıdy. Sol sekildi qa­zaq tiline qatysty monetızasııa uǵymynyń da ózekti bola túsýi – zaman talaby. Demek qazir ár oqy­týshynyń jınaǵan ádistemelik qorymen shektelmeı, ony syrtqa shyǵarýy, ózin tanytýy, ózgeni tanýy óte mańyzdy.

Taǵy bir mańyzdy dúnıe – ǵy­lymı baǵyt. Ǵylym men ádis­teme – egiz uǵym. Til úıretý úshin áýeli ádistemeni bilý kerek. Ǵy­lymnyń qunaryn boıǵa jınaı otyryp, tildi ıgerý – úlken basymdyq. Son­dyqtan biz jas doktoranttarǵa da ǵylymı semınarlar, vebınarlar ótkizdik. Nátıjesinde, alǵashqylardyń qatarynda olarǵa ǵylymı maqa­lanyń qurylymyn túsin­dirip, ǵylymı basylymdarmen tanys­tyrdyq. «Ǵalym jáne ǵylymı izdenis plat­formasy» degen taqyrypta semınar usynyldy.

Gúlnar Omarbekova men Erık Asland sııaqty mamandardyń jetekshiligimen qazaq maqal-mátelderin ekologııalyq izde­nis­­termen sabaqtastyryp, qa­zaq tili oqytý­shylaryna shetel­dik basylymda jarııala­ný múmkindigin syılaǵan vebınar­dyń uıymdastyrylýy da úl­ken jetistik. Atap óterligi, 2022 jyldyń sońynda «Qazirgi qa­zaq maqal-mátelderin zertteý: sıfrlyq, tanymdyq, ádebı jáne ekologııalyq tásilder» atty kitap aǵylshyn tilinde Peter Lange Publishing (AQSh) bas­pa­sy­nan jaryq kórdi. Bul qazaq maman­darynyń aǵylshyn tilin erkin ıgergenin, maqal-mátel­derdi álem jurtshylyǵyna tanys­tyratyn múmkindik baryn kórsetedi.

Erekshe atap óter jetistiktiń biri – jas ǵalymdar kórmesiniń uıymdastyrylýy. Ony jyl sa­ıyn dástúrli túrde Nazarbayev University-men birlese ótkizip kelemiz. Munyń ıdeıasy kafed­ra oqytýshysy Meı­ramgúl Qusaıynovaǵa tıesili. Jas ma­man­dar da, stýdentter de ǵy­ly­mı joba jazý kezinde ózara yntymaqtasýy qajet. Sol sebep­ti biz posterler kórmesin jasa­dyq, onlaınǵa kóshken ýaqytta da kórme jumysyn toqtatqan joq. Bastapqy kezde ýnıversıtet sheńberinde, keıin Astana qala­synyń 4-5 joǵary oqý orynynyń qatysýymen ótkizdik. Keıingi jyldary 16 joǵary oqý ornynyń stýdentteri qatysyp keledi.

Birlestik óz aldyna derbes uıym retin­de shektelip qala almaıdy. Sondyqtan barlyǵyn yntymaqtastyqqa shaqyrý – mańyzdy. Sol kezde ǵana biz árkim­ge kerek aqparatty bere alamyz, elimizdiń túkpir-túkpirinde damyp kele jatqan ádisti nemese tehnologııany tutas Qazaqstanǵa tanytýǵa kómektesemiz. Mine, bes jyldyń ishinde osyndaı ıgi sharalar uıymdastyryldy. Men tek negizgilerin ǵana sanamalap óttim. Bul – komandalyq jumystyń jemisi. Sol sebepti elimizdiń ádiskerler qaýymyna, qazaq tili oqytýshylaryna rahmet aıtqym keledi. Barlyǵynyń bir maqsatty kózdep, jumyla jumys isteýiniń nátıjesinde, aldymyzdan túrli múmkindiktiń esigi ashyldy. Bul rette joǵary oqý oryndary men mektep deńgeıindegi qazaq tili oqytýshylarynyń, muǵalimderiniń birigýin, sabaqtasa qımyldaýyn – birlestiktiń eń úlken jetistigi sanaımyn. О́ıt­keni múdde de, maqsat ta, abyroı da – ortaq.

– Birlestik óz múshelerine naqty qandaı múmkindik syılaıdy?

– Birinshiden, uıym bilikti maman retinde kásibı turǵydan jetilýge múmkindik týdyrady. Ekinshiden, ǵylymı-ádistemelik resýrstarǵa qol jetkizýge jaǵdaı jasaıdy. Elimizdiń bilikti mamandary óz qazanynda ǵana qaınap jatpaýy kerek. Bilikti maman – qoǵamnyń, halyqtyń oljasy. Ortaq olja qoldanysta bolǵany abzal. Úshinshiden, bir­les­tik AATT, NCOLCTL, CESS sııaqty halyqarlyq bedel­di uıymdarmen baılanys orna­týǵa, yntymaqtasýǵa jol ashady. Ǵylymı jobalardy bir­le­se ıgerý de birlestiktiń mańyz­dy baǵyttarynyń biri. Qys­qasy, birlestik qazaq tili oqy­t­ýshylarynyń sheberligin shyńdap, kórkem oılary men maqsat-murattarynyń júzege asýyna yqpal eter erkin minbege aınaldy. Osy oraıda uıymnyń uıymdastyrý komıtetinde júrgen áriptesterge aıtar alǵysym sheksiz.

– Bıylǵy halyqaralyq semınar ju­mysyna biraz sheteldik jáne otan­dyq ǵalym­dardyń, esimi elge málim ustaz­dardyń qatysyp jatqanyn kór­dik. Osy jolǵy semınardyń qandaı erek­sheligi bar?

– Árbir uıymdastyrylatyn semınardyń belgili maqsat-mindeti, usynar taqyryby, platformasy bolady. Ol izdenýdi, jańalyqty qajet etedi. Máselen, 2021 jyldyń jeltoqsanynda biz Súleımen Demırel atyndaǵy ýnıversıtetpen birlese jumys istesek, osy joly seriktes re­tin­de Abylaı han atyndaǵy Qazaq halyqaralyq qatynastar men álem tilderi ýnıversıtetin tańdadyq. Qazirgi semınardyń ereksheligi – eki aptalyq ári gıbrıdti júıede tájirıbe almasatyn múmkindikti, ıaǵnı oflaın jáne onlaın formatta qatar paıdalanýǵa tyrystyq. Eki ýnıversıtettiń birigip shara ótkizýi joǵary oqý oryn­da­ryn­daǵy qalyptasqan táji­rıbe men jınaqtalǵan qordyń nátıjesinde, ortaq máselelerdi talqylaýǵa, bezbendeýge baǵyt­taldy. Bul semınarda qazirgi tań­daǵy tildi oqytýdy, tilge qa­tys­­ty bilim berý júıesin jetildirýdi, mamandardyń saýat­tylyǵy men kásibı deńgeıin baǵalaýdy, sóıleý áreketin damytýdy, fılologııadaǵy ǵylymı-ádistemelik yntymaqtastyq sııaq­ty baǵyttardy anyq­taýdy ózekti másele dep tańdadyq.

Osy oraıda birlestiktiń utymdy tusyna toqtalǵym keledi. Biz konferensııaǵa, semınarlarǵa qatysa otyryp, ózimizge unaǵan, kerek dep tanyǵan mamandardy syrttan shaqyra alamyz. Máselen, AATT semınaryna qatysý nátıjesinde, 2019 jyly oflaın platformada Túrkııadan Toǵba hanymdy shaqyryp, 7-8 til úıretý tehnologııasymen birlese jumys istedik. Osy baǵytty múmkindigimiz kelgenshe ustanýǵa tyrysamyz. Bıyl Mońǵolııadan qazaq tilin úıretetin maman habarlasyp, semınarǵa qyzyǵýshylyq tanytty. Árıne, biz úshin otandyq mamandarmen jumys isteý mańyzdy. Sondyqtan osy joly da qazaq tilin úıretý seriktes ýnıversıtettiń aǵylshyn, nemis, fransýz tilderin oqytý tehnologııalarymen sabaqtastyrǵan tájirıbesi negizinde usynyldy. Árbir aqparat semınarǵa qaty­sýshylarǵa, jalpy qazaq tiliniń keńistigin keńeıtýge paıdaly bolaryna senimdimiz.

– Taqyryppen sabaqtas bir suraq qoısam deımin. Nazar­bayev University-inde qazaq tili qanshalyqty tereń oqyty­lady?

– Munda oqıtyn stýdentterdiń óz erekshelikteri bar. Osy ýaqyt­qa deıin qazaq tilin kýrs retinde, pán retinde bolashaq til mamandaryn oqytýmen aınalysyp kelsem, bul jerde stýdentterdiń pán tańdaýda, kýrs tańdaýda qajettilik máselesine basymdyq beriledi. Usynatyn pán taza qoldanbaly baǵytta bolǵany utymdy. Stýdentter jalpy fılologııalyq tildik tereń bilimnen góri qazaq tiliniń qoǵamdaǵy ornyna kóbirek nazar aýdarady. Osyǵan oraı, pánderimniń ataýlary da sál ereksheleý. Biri «Memlekettik qyzmettegi qazaq tili» dep atalady. Bul pánniń dúnıege kelýine men jumysqa turǵanda osynda qyzmet etken Roper myrza yqpal etti. Ol «bizdiń stýdentter – Qazaqstannyń bolashaq saıasatkerleri, bilikti azamattary. Sol sebepti olardyń qazaq tilinde alatyn bilimin tereńdetip, saıası biliktiligin, saýattylyǵyn arttyrý mańyzdy» dep, osyndaı usynys jasady.

Ekinshi pán retinde áýelde «Sóıleý mádenıeti» degen baǵyt­ta dáris oqydym. Keıin kafedrada qabyldanǵan sheshim negizinde «Bıznes. Qazaq tili» kýrsyn júrgize bastadym. Bul pánniń bastamashysy – kafedramyzdyń professory Zeınehan Kúzekova. Qazir birneshe oqytýshy birigip, pándi bir modýl retinde oqyta­myz. Izdený barysynda ár oqy­týshynyń óz sıllabýsy, óz ustany­my qalyptasty. Negizgi ortaq múdde – iskerlik baǵyttaǵy qazaq tilin damytý. Bul pánniń de erek­sheligi, atynyń ózi aıtyp tur­ǵan­daı, stýdentterdiń tańdaý jasaýyna áser etedi. «Bıznes. Qazaq tili» páninde biz qazaq tili­niń kásipkerlerge arnalǵan, kásip­kerlik ortaǵa qyzmet etetin ereksheligin meńgertemiz. Ol úshin bıznes ıdeıa, bıznes jospar, marketıngtik jospar tóńire­gindegi tildik daǵdylardy damytamyz.

Stýdentterdiń bizdiń kýrstar­ǵa degen qyzyǵýshylyǵy zor. Keıde kýrsqa oryn tolyp qalǵan­da «qosymsha oryn ashpaısyzdar ma?» dep kesh qalǵanyna qyn­jylatyn stýdentter de kez­de­sedi. Demek bizdiń qolǵa alǵan jumysymyzdyń nátıjeli bolǵany. О́ıtkeni mundaǵy dáristerdiń bári konseptýaldy oıdan turady. Stýdenttermen jumys istegen kezde tildi jaı ǵana qural retinde emes, adamnyń oıyn jetkizýshi, pikir almasýǵa kómektesýshi, sezimdi bildirýshi qural retinde de qamtýǵa tyrysamyz. Beriletin tapsyrmalar da tek bıznes nemese memlekettik qyzmet salalarymen shektelip qalmaı, múmkindiginshe stýdentterdiń tanymdyq keńistigin keńeıtýge, qazaq tilinde bar uǵymdardy sa­lys­­tyrý nátıjesinde, ózge til­derde kezdespeıtin erekshe­likterge baǵyttalady.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Farhat QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»