Ekologııalyq máseleler búkil álemdi alańdatady. Ǵalymdar men eko-belsendiler jerdi saqtaý kerek dep dabyl qaǵyp jatyr. Qazirgi kezde Qazaqstannyń da ekologııalyq jaǵdaıy máz emes. Qazaq qoǵamy bul máselege qanshalyqty alańdaıdy? Ekologııa mamany Aıdana Salamatqyzy suraqtarymyzǵa jaýap berdi. Ol áleýmettik jelilerde qazaq tilinde ekomádenıet týraly bilim berip júr, dep habarlaıdy Egemen.kz.
- Ekologııalyq máselerdi qozǵap, qazaq tilinde ekobilim berýdiń mańyzy qandaı?
- Men JOO oqytýshysymyn, stýdentterge ekologııalyq mádenıetti teorııalyq qana emes praktıkalyq turǵydan qalyptastyrýǵa tyrysamyn. Qazirgi HHI ǵasyrda ınstagram jelisi aqparat alatyn mańyzdy platforma jáne paraqshany qazaq tilinde júrgizetin ekologtar az. 1 jyl kóleminde izdenip, qyrkúıek aıynan bastap ekonasıhat júrgizip bastadym.
- Ekologııadaǵy qandaı máselelerdi qozǵaısyz? Qazaqstannyń ekologııalyq ahýaly qaı deńgeıde? Naqty ne nársege kóńil bólinýi kerek?
- Qazaqstan qazba baılyqqa baı el. Olardy óndirý barysynda qorshaǵan ortaǵa zııan keledi (aýa, sý, topyraq, janýar, ósimdik). Tabıǵı resýrstardy shamadan tys paıdalaný, aýyz sý máselesi elimizde ózekti bolyp otyr.
- Úlken zaýyt-fabrıkalardyń, kólikterdiń ekologııaǵa kóp zııan tıgizetinin, aýany lastaıtynyn bilemiz. Al qarapaıym adamdar qandaı zııan keltiredi? Kúndelikti ómirde biz ony baıqamaýymyz da múmkin ǵoı.
- Qarapaıym halyq qaldyq shyǵarý boıynsha zııan keltiredi. Elimizde jylyna 2,8 mln kommýnaldyq qaldyq jınalady. Biz ony kúnde satyp alamyz. Zattardy ysyrap qylyp paıdalanamyz. Qazaqstanda 3000-ǵa jýyq qaldyq polıgondary bar, olardyń 20% ǵana standartqa saı, standartqa sáıkes kelmeıtinderiniń sany - 2400. Biz azyq túlik, qatty turmystyq qaldyqtardy suryptamaı, birge sala salamyz. Al ol zattar bir-birimen janasyp zııandy gazdar bólip, bizdiń densaýlyǵymyzǵa áser etedi.
- Ekomádenıet degen ne? Bizdiń qoǵam qanshalyqty ekologııalyq turǵydan saýatty? Ekoádet qalaı qalyptasady?
- Ekomádenıet - dúnıejúzilik mádenıettiń bir quramdas bóligi. Ekomádenıet, ekotárbıe, ekobilim, ekoádet bir-birimen qatar júretin uǵymdar.
Qazir men Aqtóbe qalasyndaǵy «EcoMadeniet» team birge ekonasıhat jumystaryn júrgizemin. Analız nátıjesinde halyqtyń 25%-y ekosaýatty dep aıtýǵa bolady. Biraq kúndelikti turmysta qaldyqtardy suryptap júrgenderdiń sany 18-20% ǵana. Alaıda kóbirek ekonasıhat júrgizilse bul kórsetkish ósetinine senemin.
Men ózim stýdentterimmen birge ekobelsenidiler quramyna kiremin, únemi ekosenbilikter uıymdastyramyz.
Ekoádet - kúndelikti turmysta jasaıtyn is-áreketterimiz. Mysaly, kóp rettik sýǵa arnalǵan ydystardy, shopper sómkeler, jemis-jıdekke arnalǵan qaptar, kóp ret qoldanatyn bahıldar, maskalar t.b. Bir sózben aıtqanda bir ret qoldanatyn zattardy kóp ret qoldanatyn jáne qaıta óńdeletin zattarǵa aýystyrý, salaýatty ómir saltyn ustaný.
- Qazaqstanda ekobelsendiler kóp pe? Olardyń jumystary nátıje berip jatyr ma?
- Qazaqstanda ekobelsendiler kóp emes. Biraq istep jatqan jumystary nátıje berip jatyr. Aqtóbe qalasynda maǵan ekobelsendi, ekobloger Seksenova Aıman Kazıevnanyń jumystary unaıdy. Ol «Jasyl keńse», «Jasyl mektep» jobalaryn iske asyrýda. Almaty qalasynyń ekobelsendileri «Ekologııa bez panıkı» atty podkast daıyndaǵan. Barlyq shyǵarylymyn tyńdap shyqtym. Kóptegen ekologııalyq problemalardy qamtyǵan. «Oqý oryndaryn ekologııalandyrý» týraly nusqaýlyq óte sapaly jasalǵan. Oqyǵysy kelgen adamdar ony tegin júkteı alady. Ekologııa mamandyǵy boıynsha doktorantýraǵa túsip, ekologııa máselelerimen ǵylymı túrde aınalysqym keledi. Dál qazir meni qaldyqtar máselesi kóbirek alańdatady.