Haıýanattar baǵy qajet pe?

Qazir qoǵamda eki túrli pikir qalyp­tas­qan. Biri haıýanattar baǵyn qajet dep sanasa, ekinshi jaq jabaıy janýarlar temir torda emes, tabıǵatta ómir súrýge tıis degen túsinikti quptaıdy. Osy jaıǵa ekologter da ekijaqty qarasa, qa­rapaıym halyqtan ne suraımyz. Rasynda, osy taqyryp tek keıingi jyldary kóbirek aıtylyp, ózekti bola bas­tady. Ashyq qoǵamda ár azamattyń pikiri, kózqarasy qundy. Ozyq úlgidegi tehnologııalardyń aýyly alys kezde jurt haıýanattar ba­ǵyna, sırktegi artıst ań-qustardyń ónerin tamashalaýǵa aǵylǵan. Sol shaq darqan dalanyń ta­bı­ǵaty qandaı kórkem bolsa, janýarlar álemi de sondaı baı bolǵan eken-aý. Qazir qoǵamnyń dúnıetanymy, tú­sinigimen qosa qundylyǵy ózgerdi. On­syz da azaıy­p bara jatqan janýarlar dúnıesin qorǵaý ózge tirshilik ıelerinen bir saty joǵary sanalatyn jumyr bastyny alańdatatyny oryndy.

Sondyqtan ár el óziniń terrıtorııasynda sırek kezdesetin ósimdikter men ja­nýarlar álemin kóziniń qarashyǵyndaı qoryp, kóbeıtýdiń qam-qareketin jasap-aq jatyr. Mysaly, Almaty haıýanattar baǵynda býnaqdeneliler, qosmekendiler, baýyrmen jorǵalaýshylar, sútqorektiler, balyqtar jáne basqa da ań-qustyń 371 túri kezdesedi. Irili-usaqty janýarlardyń jalpy sany 4 myńǵa jeteǵabyl. Onyń 76 túri halyqaralyq jáne Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen. Almaty haıýanattar baǵy jyrtqysh qustarymen erekshelenedi. Onyń ishinde tabıǵatta ómir súrse zaý bıikten jemtigin ańdyp, urymtal sátte, tipti iri ańdardyń adymyn ashtyrmaıtyn jyrtqyshtar toby bar. Osydan kelip, «jyrtqysh qustar haıýanattar baǵyna qaıdan keldi?» degen zańdy saýal týady. Jyrtqysh qus­tardy haıýanattar baǵyna 1970 jyl­­dary Qarasheńgel ańshylyq sh­arýa­shy­lyǵynan Ikar Borodıhın degen aza­mat alyp barǵan. Ol qoryqta qanaty qaıyrylǵan, aıaǵy synǵan, bir sózben aıtqanda, tabıǵatta ómir súrýge qaýqarsyz qustardy ǵana tapsyrǵan. Qazir haıýanattar baǵynda jyrtqysh qustardyń 30 túri bar. Olardyń sany 236-ǵa jetken. Onyń ishinde Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen qumaı, tazqara, búrkit, dala qyrany, baltajutar syndy qustardyń túri kóp. Sol sırek kezdesetinderdiń qatarynda úndi jaırasy, Tıan-Shan aq tyrnaqty qońyr aıýy, arqar da bar.

Almaty haıýanattar baǵynda damý bóliminiń meńgerýshisi Aqjamı Rahı­movanyń aıtýynsha, qyzǵyshtaı qoryp otyrǵan janýarlardyń basym kópshiligi haıýanattar baǵynda burynnan meken etedi. Tabıǵatta erkin oıqastaǵan janýarlardy eshkim arnaıy ustap alyp kelmeıdi. Ańshylardan tárkilengen jaraly janýarlar, qaqpanǵa túsken nemese enesi ólgen bóltirikter, aqbóken, túlki syndy ózge de ańdar haıýanattar baǵyn tolyqtyrǵan. Al Amýr jolbarysy, arystan, qabylan, maımyl jáne basqa da janýarlar álemdegi ózge haıýanattar baǵynan jetken. Haıýanattar baǵy eýrazııalyq, dúnıejúzilik assosıasııalarmen baılanysta. Tájirıbe almasyp, birinen-biri janýarlar alyp otyrady. Mysaly, kerqulan (Prejevalskıı jylqysy) tárizdi janýarlar qazir tek qoryqtar men zoobaqtardy mekendeıdi. Byl­tyr haıýanattar baǵy aqtós týkan, polıar qasqyrlary, serval syndy bir­neshe ań-quspen tolyqqan. Onda veterınar­lyq bólim negizgi bólim sanalady. 9 mal dá­ri­geri haıýanattardyń ahýalyn jiti ba­qy­laıdy. Biri qustarǵa qarasa, ekinshisi jyrt­qyshtarǵa degendeı ár mal dárige­riniń ózi baskóz bolatyn, tilin taba alatyn janýarlary bolady.

– Haıýanattar baǵy kerek emes, jabyl­syn! Baıǵus ańdar, júdegen, tamaq ber­meıdi dep jazyp, aıtyp júrgender bar. Al shyntýaıtynda, haıýanattar baǵy arqyly janýarlardyń birneshe túri saqtalyp qaldy. Qazir haıýanattar baǵynyń maq­saty – janýarlar álemin kórsetip, sonyń esesine halyqtan aqsha jınaý emes, gendik qordy saqtaý. Sebebi kóptegen janýardyń tabıǵatta meken etetin aımaǵy joq. Mysaly, qazirdiń ózinde ormandy dalanyń kólemi azaıy­p, ózen-kólder tartylyp, batpaqtar qur­ǵap jatyr. Bir sózben aıtqanda, jyl ótken saıyn ta­bıǵatta mekendeıtin janýarlardyń órisi tarylyp barady. Másele kúrdeli. Júz­degen jyl bu­ryn haıýanattar ba­ǵynyń maqsaty qonaq­tardyń kóńilin kóterý, sergitý bolsa, qazir janýarlardyń genofonyn saq­taýǵa basymdyq berilgen. Búginde álem­degi haıýanattar baǵy ja­nýar­lardy tabıǵattan tys ósirýge ma­shyqtandy. Ataqty jazýshy, natýralıst Djerald Darrelldiń kitaptaryn oqyp óstim. Ol «Haıýanattarda erkindik degen túsinik joq» degen. Iаǵnı janýarlar erkindik degendi túsinbeıdi. Erkindik degen bizdiń túsinigimizde, biz oılap taptyq. Janýar­larda qaýipsizdik, ózi meken etetin aımaq, tamaǵy, kóbeıý syndy túsinikteri bolady. Osy qajettiliktiń barlyǵyn biz tolyqtyryp otyrmyz dep aıta alamyz, deıdi A.Rahımova.

Álemdegi haıýanattar baǵy janýarlar­dyń sanyn kóbeıtip, keıin olardy ta­bıǵatqa shyǵarýdyń metodıkalyq ádis-tá­silderin meńgerip jatyr. Mamandar jyrt­qysh qustarymen tanylǵan Almaty haıýanattar baǵyndaǵy qanattylardy da erkindikke jiberýge bolmaıtynyn es­kertedi. О́ıtkeni mundaǵy ań-qustar er­kindikke shyqsa, tamaǵyn taýyp jeı al­maýy da ábden múmkin. Qala berdi ol qus­tardyń adamdardan qoryqpaıtyny da keri áser etedi. Álemdegi haıýanattar ba­ǵy janýarlardy tabıǵatqa shyǵarýǵa ma­shyqtap jatyr. Nege desek, tabıǵatta belgili bir ań-qustardyń qatary sırese, dál sondaı janýarlardyń sanyn haıýanat­tar baǵynan alyp ornyn toltyrsa, ǵajap emes pe?

A.Rahımova bizge birneshe jyldyń be­derinde haıýanattar baǵynyń jumy­syna qatysty týyndaǵan máseleler jóninde tarqatyp aıtyp berdi.

– Almaty haıýanattar baǵy álemdegi eń ozyǵy nemese nashary dep aıta almaımyz. О́ıtkeni munda haıýanattarǵa qajetti jaǵdaı jasalǵan. 2018 jyly aıýlarǵa, qasqyrlarǵa, jolbarystarǵa qorshaý sa­lyp bastap, byltyr sony aıaqtadyq. To­ǵandardy jóndeýden ót­kizdik. Endigi kezekte «Afrıkalyq savanna» keshenin salý josparda bar. Onda sýsıyr, pil, kerik, múıiztumsyq, zebraǵa arnalǵan qor­shaýlar bolady. Biz múmkindiginshe haıýanattardan tól alyp qalýdy oılaı­myz. Bul haıýanattar baǵynyń eń úlken oljasy sanalady. Mysaly, biz byltyr janýarlardyń 21 túrinen 71 tól aldyq. Olardyń arasynda eki ıagýardyń tóli, kerqulannyń qulyny, kerik tóli, my­syqtektes lemýrlar, aqtósti aıý, kók qosh­qar, eýropalyq kerbuǵy, búrkit jáne basqa ań-qus túrleri bar. Tirshilikte kez kelgen janýardyń ómir súrý ýaqyty toqtaıtyn kez bolady. Mysaly, 2-3 jyl ómir sú­retin balyqtar, jylǵa jetpeı óletin ján­dikter bar. Jolbarystar tabıǵatta 8 ári assa 12 jyl ómir súrse, haıýanat­tar baǵynda ómiri 18 jylǵa deıin uzarýy múmkin. Aıýlar orta eseppen 20-25 jyl ómir súredi. Bizdegi aıýlardan Krıstına 24 jyl, al Alkor 31 jyl jasady. Qar ba­rystary jaıynda aıtsaq, 2016 jyly shý shyqqanyn bilesizder. Sol tusta aqparat kózderi qar barystaryn birinen soń biri qyrylyp jatqandaı kórsetken. Bizdegi jumysshylar janýardyń ólgenin qalamaıdy. Olarǵa janashyrlyqpen qaraıdy. Baýyr basyp qalady. Eshkim olardyń qoreginen jyryp, paıda kór­meıdi. Bizdegi eki qar barysy týystyq ja­ǵynan jaqyn barystardan týǵan. Sodan ekeýi de bizge aýrý bolyp keldi. Ope­rasııa jasattyq. О́kinishke qaraı, báribir ońalmady. Aıdyń-kúnniń amanynda Tomırıs degen shımpanzemizden qaterli isik anyqtalǵany Prımattar bóliminiń meńgerýshisi Sholpan Qaıypqyzynyń janyna qatty batty. Taǵy bir aıtarym, biz sırkke janýar bermeımiz. Kerisinshe, bizge artıst arystan, pýma ákelgender boldy. Olar qartaıǵanda kelgenimen uzaq ómir súrip, tipti tóldedi, deıdi ol.

Al ekolog Azamathan Ámirtaıdyń aı­týynsha, túz taǵysyn qorshaýda ustaýǵa bol­maıdy. Nege deseńiz, tar jer janýar­dyń densaýlyǵyna keri áser etýi múmkin.

– Haıýanattardy qamap ustaýǵa bolmaıdy. Mundaı jaǵdaıda tordaǵy janýar aýrýǵa shaldyǵýy múmkin. Túzdiń ań-qusyn asyraýdy oılasaq, olarǵa eń áýeli jaıly oryn saılaý qajet. Osydan soń olardyń uzaq ómir súrýine barlyq qolaıly jaǵdaı jasalýǵa tıis. Árıne, aýmaǵy keń oryn qala ishinde emes, syrtynda bolatyny túsinikti. Al eldegi haıýanattar baǵy qalanyń ishinde ornalasqan. Dala janýarlarynyń densaýlyǵyn erekshe qarap otyrǵan zoologter joq. Azyp ketken jyrtqyshtardy da kezdestiresiń. Mine, osylaısha aldymen keń jerdi da­ıyn­dap, qorshap, janýarlardy ashyq aýmaq­ta asyraýǵa bolady. Ári osy oryndy qonaqtarǵa haıýanattar baǵy dep emes, «ja­nýarlar álemi» dep te kórsetýge ábden bolar edi. Biraq – bul óte úlken sharýa, deıdi ekolog.

О́z kezeginde Zoologııa ınstıtýty dırek­torynyń orynbasary Marına Chı­rıkova eldegi úsh haıýanattar baǵyn saq­tap qalý mańyzdy ekenin aıtty.

– Haıýanattar baǵy bizge qajet der edim. Birinshiden, tabıǵatta túp­ta­­myrymen joıylǵaly turǵan ańdar sonda qorǵalyp, qaıta kóbeıip jatyr. Mysal retinde, Ger­manııanyń haıýanattar baǵynda saqtalyp, keıin ózge haıýanattar baǵyna taraǵan kerqulandy (Prejevalskıı jylqysy) aıtsaq bolady. Esesine, kerqulan bizge de jet­ti. Ekinshiden, osyndaı ja­nýar­lar­dyń tuqymyn kóbeıtip, arnaıy baǵ­­darlamalar arqyly tabıǵatqa shy­ǵarýǵa múmkindik bar. О́kinishke qaraı, bizdegi haıýanattar baǵy da osy jaıǵa basymdyq berip otyr dep aıta almaı­myz. Sebebi bizde haıýanattar baǵyna qatysty qordalanǵan ózge de máse­leler barshylyq. Úshinshiden, ań-qustardyń sanyn arttyrýdy ǵylymı tur­ǵyda zerttep-zerdeleýge bolady. Eger janýarlarǵa durys kóńil bólip, qaraı­lasa, olar kánigi tabıǵatta erkin kósilip oıqastap júrgen ań-qustardan da uza­ǵyraq ómir súredi. О́ıtkeni jabaıy ja­nýarlardyń qarny toq, jaýy joq bolsa ári dárigerler udaıy baqylap otyrsa ómiri de uzaǵyraq bolady. Kez kelgen janýar aýyryp nemese qartaıyp ólýi múmkin. Qazir álemdegi haıýanattar baǵynda tabıǵattan alyn­ǵan ań-qustar ilýde bireý. Olar qa­rasy azaıyp bara jatqan janýarlardy bir-birinen alyp otyrady. Sondyqtan biz kem degende Shym­kent, Qaraǵandy jáne Almatydaǵy úsh haıýa­nattar baǵyn saqtap qalýymyz ke­rek dep oılaımyn, deıdi bıolog ǵa­lym.

Resmı derekterge súıensek, álemde 1 500-ge jýyq haıýanattar baǵy bar. Onyń ishinde Berlın, London, San-Dıego, Sın­gapýr, Parıj haıýanattar baǵy syndy kósh ilgerileri de kezdesedi. Onda jer júzinen joıylyp ketýdiń az-aq aldynda turǵan haıýanattardyń nebir túri qaıta kóbeıgen. Aýmaǵy atshaptyrym jer­di alyp jatqan safarı-parkterdiń de tóresi bar. Olar ıen dalany meken etetin janýarlar álemin qorǵaýmen shektelmeı, jaqsy tabys taýyp otyr. San-Dıegoǵa týrısterdiń basym kópshiligi pandalardy kórýge barsa, bizde jyrtqysh qus­tar toby men ózge elderde óte sırek kez­de­setin aqbókenderdi tamashalaýǵa ke­letinderge jaqsy jaǵdaı jasalsa, qa­nekeı? 1937 jyly ashylǵan Almaty haıýanattar baǵynda qyzmetkerlerdiń jalaqysyn, ań-qustardyń qoregin memleket qarjylandyrady. Qonaqtardan túsken az-maz tabys janýarlardyń dári-dármegine, jóndeý jumystary syndy óz­ge de shyǵyndarǵa jumsalady. Mine, son­dyqtan haıýanattar baǵy kerek pe de­gen saýalǵa kelgende qoǵam ekiudaı oı­da qalady. Bilikti ekonomıster qyzmet kór­setý sapasyna kóńil bólinse, kez kelgen is alǵa basatynyn únemi aıtyp otyrady. Endeshe, haıýanattar baǵyna da osy qaǵıda boıynsha nazar aýdaratyn shaq taıaǵan sekildi.