El Prezıdenti usynǵan «Ádiletti Qazaqstan» – áleýmettik-ekonomıkalyq jáne rýhanı damýymyzda qordalanǵan máselelerdi eńserip, damýdyń sony súrleýine túsýge jeteleıtin ıdeıa. Biraq onyń ishki mazmuny neden quralady, ony júzege asyrýdyń joly qaısy, tetikteri qandaı? Osy suraqtar bárimizdi mazalaıdy. Halyqtyń belgili bir bóliginde senimsizdik bary da jasyryn emes. Kókeıdi tesken kóp suraqqa daıyn jaýap kútip otyrmaı, árqaısymyz óz betimizshe oılanýǵa, izdenýge tıispiz. Ásirese bul kózi ashyq, kókiregi oıaý zııaly qaýymnyń, ǵalymdar men pedagogterdiń paryzy.
Ahmet Baıtursynuly aıtqandaı, «Biz eldi túzetýdi áýeli balany oqytýdy túzetýden bastaýymyz kerek». Ult ustazynyń ulǵatty ósıetin eskerý mańyzdy. Elimizde bilim berý salasyna memleket tarapynan qamqorlyq zor. Pedagog mártebesi týraly arnaıy zań qabyldanyp, ustazdardyń aılyǵy eselep ósti, zamanaýı mektepter salynyp jatyr. Jabdyqtalý, sıfrlandyrý jaǵynan da qara jaıaý emespiz. Taıaý jyldary «Jaıly mektep» jobasy aıasynda úlken ózgerister bolmaq. Talaı halyqaralyq olımpıadalarda, jobalar saıysynda balalarymyz top jaryp, júldeli oryndar alyp júr.
Alaıda biz elimizdiń rýhanı-zııatkerlik táýelsizdiginiń negizi, adam kapıtalynyń basty quraýshysy bolyp sanalatyn bilim berý salasynyń ornyqty damýyna qol jetkize almadyq. Asyǵys jáne ǵylymı dáıektelmegen, ulttyq erekshelikter men qundylyqtarǵa negizdelmegen reformalar óz nátıjesin bermeı, kerisinshe ártúrli keleńsizdikterge ushyratyp keledi. Sonyń bir kórinisi Kembrıdj úlgisine sáıkes ázirlengen «Jańartylǵan bilim mazmunyna kóshý» reformasy. Synaqtan ótkizilmeı, balalardyń jas erekshelikterin eskermeı birinshi synyptan bastap úsh tildi oqytýdyń engizilýi, pánder sanynyń jáne aptalyq júktemeniń kóbeıtilýi, oqý maqsattarynyń shamadan tys kóp qoıylýy ǵylymı-pedagogıkalyq turǵyda qate qadamdar bolǵanyn praktıka dáleldedi. Barlyq derlik pánderdiń qurylymy men mazmunyn ǵylymı turǵyda dáıeksiz kúrdeli ózgeristerge ushyratý orta bilim berý júıesine aıtarlyqtaı teris yqpalyn tıgizdi. Munyń ózi oqýlyqtardyń asyǵys ázirlenýine jáne sapasynyń tómendeýine ákelip soqty.
Memlekettik tildiń máselesi óte mańyzdy. Til – ulttyń tuǵyry, urpaqtyń ǵumyry. Qazaq tili qazaqty álemge tanyta alady. Halyqtyń tili – halyqtyń tólqujaty. Muny árdaıym este ustaý kerek. Bile bilsek, ulttyq qaýipsizdik tilimizdi qadirleýden bastalady. Jańartylǵan baǵdarlamada bilim berýdiń júıelilik, ǵylymılyq, birizdilik, satylaı oqytý ustanymdary eskerilmedi. Qazaq tili pánin oqytýdyń ǵylymı dáıektelgen dástúrli júıesi buzylyp, qazaq tili men qazaq ádebıetin qosyp oqytý engizildi. Bul qazirgi kezdegi oryn alyp otyrǵan balalarymyzdyń sóıleý jáne jazý saýatsyzdyǵyna alyp keldi, rýhanı damýyna zalalyn tıgizdi.
El Prezıdentiniń ózi jaratylystaný pánderin oqytýdy jaqsartý, ınjenerlik-tehnologııalyq mamandardy daıarlaýǵa basymdyq berý talaptaryn qoıyp otyrǵanda, «qysqartylǵan oqý josparynyń» engizilýi saldarynan hımııa, bıologııa, geografııa, fızıka júktemeleri 1 saǵatqa deıin kemigeni aqylǵa syımaıdy. Bastaýysh mekteptegi «Beıneleý óneri», «Eńbek» pánderin biriktirý balalardyń motorıkasynyń damýyna, eńbekke daǵdylanýyna, psıhologııasyna kereǵar sheshim boldy. Talaı muǵalim qysqartýǵa ushyrady. Balalardyń densaýlyǵyn oılasaq, «Deneshynyqtyrý» pánin sapaly ótkizý mańyzdy. Biraq saǵat sanyn kóbeıtip, sapasyn tómendetip otyrǵanymyz bárimizge belgili. Bir ǵana sport zaly bar mektepterde aptasyna 3 saǵat deneshynyqtyrý ótkizý úshin muǵalimder eki, tipti keıde úsh synypty zalǵa jınaýǵa májbúr. Mundaı sapasyz sabaq densaýlyqqa zııan ekeni aıdan anyq. Keleshekte atalǵan júktemeni eki saǵatqa azaıtyp, onyń ornyna 5-11 synyptarda qyzdar, uldar tobyna bólip oqytsa, quba-qup bolar edi. Deneshynyqtyrý sabaqtarynda uldar men qyzdardy qosyp oqytý muǵalimderge de, oqýshylarǵa da qolaısyz, tárbıe talaptaryna da kereǵar. Joǵary synyptarda qyzdarǵa arnap aerobıka/rıtmıka sabaqtaryn uıymdastyrǵan durys bolar edi. Bul sheshim qyzdarymyzdyń sypaıy da symbatty bolýyna oń áserin tıgizeri sózsiz. Sporttyń keıbir túrinen oqýshylardyń beıimi jáne qalaýyna oraı úıirmelerdi kóbeıtý qajet.
Oqýshylardyń bilimin baǵalaý júıesin tolyqtaı ózgertý oqý-tárbıe úderisinde, muǵalimderdiń jumysynda zor dúrbeleń týdyrdy. BJB, TJB-lardyń engizilýi, ınternettiń múmkindigi men ata-analardyń áleýetin eskermeı elektrondyq kúndelikke jappaı kóshirý oqýshylardyń bilim sapasynyń artýyna oń yqpalyn tıgizdi dep oılamaımyn. Bul meniń ǵana tujyrymym emes, orta bilim salasyndaǵy bilikti sarapshylardyń da pikiri. Buǵan ata-analarmen, ǵalymdarmen, pedagogtermen bolǵan kezdesýlerde kózim jetti. Tájirıbeli ustaz retinde muny birneshe jyl boıy ártúrli deńgeıdegi basshylarǵa úzdiksiz aıtyp kelemin. Bes kúndik oqý aptasy bolǵanyn qoldaımyn, biraq oǵan sáıkes júkteme de ózgertilýi kerek edi. Eń qynjyltatyny – aýyr júkteme, bes kúndik oqý aptasy, jeti-segiz sabaq saldarynan mektepterdegi tárbıe júıesiniń álsireýi. Pánder mazmunynyń tárbıelik áleýetiniń tómendeýi, akademııalyq kórsetkishterge basymdyq berý, tárbıe jumysynyń ekinshi qatarǵa ysyrylýy oqýshy balalar arasynda tárbıesizdik, anaıy sózder aıtý, qazaq tilin qajetsinbeý, zııandy áreketter men ádetterge uryný, býllıng, sýısıd sııaqty qaterli qubylystardyń kóbeıýine jol ashty.
Sonda ne isteý kerek? Jahandaný jaǵdaıyndaǵy rýhanı qorǵanymyz, adastyrmaıtyn shamshyraǵymyz retinde ulttyq qundylyqtarymyzdy, urpaq tárbıesindegi asyl qaǵıdattardy balalar men jastarymyzǵa beriletin bilim men tárbıe mazmunynyń tuǵyrnamasyna aınaldyrýymyz qajet. Osyǵan sáıkes bilim berý júıesin, memlekettik bilim standarttary men oqý baǵdarlamalaryn qaıta qurý kerek. Qasym-Jomart Kemelulynyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda: «Biz Abaıdyń «Tolyq adam» tujyrymyn qaıta zerdeleýimiz kerek. Bul baǵytta ǵalymdarymyz tyń zertteýlerdi qolǵa alýy qajet. «Tolyq adam» konsepsııasy, shyndap kelgende, ómirimizdiń kez kelgen salasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek dep esepteımin», dep jazýy tegin emes. Ulylarymyzdy ulyqtap, danalarymyzdy dáriptesek, ál-Farabı men Abaı murasyn zerdelesek, Alash ardaqtylarynyń aqyl-ósıetin arqaý etsek qana kúre tamyrymyzǵa baılanamyz.
Bizdiń rýhanı álemimizdiń altyn arqaýy, ultymyzdyń eń basty qundylyǵy, árıne, ana tilimiz. Kópshilik balalar men jastardyń qazaq tilinde sóılemeýi janymyzǵa batady. Jaǵdaıdy túzeý úshin elimizde Qazaq tilin damytýdyń arnaıy tujyrymdamasyn ázirleý qajet. Qazaq tili, qazaq ádebıeti pánderiniń oqý baǵdarlamalaryn tolyqtaı qaıta qaraý mańyzdy. Qazirgi sheteldik úlgide jasalǵan oqý baǵdarlamalary óziniń tıimsizdigin kórsetti. Sonymen qatar qazaq tili pániniń kontent qoryn ulttyq qundylyqtar, danalar sózi, ulttyq tárbıe qaǵıdalarymen tolyqtyrý, kitap dúkenderinde qazaq tilindegi kórkem jáne tanymdyq ádebıetter úlesin arttyrý, buqaralyq aqparat quraldarynda, áleýmettik jelilerde, sıfrlyq resýrstarda qazaq tilin, ulttyq qundylyqtardy dáripteıtin, tárbıelik máni joǵary kontenttiń úlesin, tanymdyq-ıntellektýaldyq baǵdarlamalar qataryn kóbeıtý memlekettik deńgeıde qolǵa alatyn, kezek kúttirmeıtin máseleler dep oılaımyn.
2021 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Mektepke deıingi jáne orta bilim komıteti Orta bilim berýdiń tujyrymdamasyn, memlekettik standarty men oqý josparyn, oqý baǵdarlamalaryn qaıta ázirleý boıynsha memlekettik tapsyrys berdi. Osy tapsyrmany oryndaý maqsatynda Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynda elimizdiń eń tájirıbeli de bilikti ǵalymdary men pedagogterinen jumys toptary quryldy. Olar osy kezge deıingi ustazdar men ata-analardan túsken usynystardy, Dúnıejúzilik banktiń jańartylǵan oqý baǵdarlamalaryna júrgizgen arnaıy zertteýler qorytyndylaryn eskere otyryp, memlekettik bilim standarttary men oqý baǵdarlamalaryn qaıta ázirleý boıynsha keń aýqymdy jumystar júrgizdi. Orta bilim berýdiń eldik múddege, ulttyq qundylyqtarǵa, zamanaýı tehnologııany ıgerý talaptaryna laıyqtalǵan keshendi tujyrymdamasy ázirlendi. Onda Qazaq tilin, Qazaq ádebıetin, Qazaqstan tarıhyn, Qazaqstan geografııasyn oqytýdyń jańa baǵdarlamalary, Abaıdyń «Tolyq adam» konsepsııasy, halqymyzdyń rýhanı qazynalary negizinde oqytý, tárbıeleý, damytý úrdisteriniń birtutastyǵyna qol jetkizý qarastyryldy. Oqýshylardyń jas ereksheligin eskerý, densaýlyǵyn saqtaý, tulǵanyń múmkindikterine yńǵaılastyrý, oqý-tárbıe úderisiniń psıhologııalyq jaılylyǵy men aýyrtpashylyqty boldyrmaý, ınklıýzıvtiligi, erte kásibı baǵdarlyǵy sııaqty ustanymdar osy tujyrymdamada ǵylymı-ádistemelik negizdele otyryp kórinis tapty.
О́kinishke qaraı, batystyq úlginiń, keńestik ıdeologııanyń yqpalynan arylyp, táýelsiz Qazaqstannyń ózindik bilim berý modelin qurýǵa baǵyttalǵan osy tujyrymdamany ázirleý jumystary akademııa basshylyǵy aýysqannan soń toqtap qaldy. Sol burynǵy Kembrıdj modeli aıasynda qaldyrý sheshimi qabyldanyp, baǵdarlamalardy ústirt túzetý jumystary jalǵastyryldy. «О́z elińniń kókjaldaryn qurtar bolsań, ózge eldiń ıtterine talanarsyń», degen sóz bar. Muny bizge tarıh talaı ret dáleldegen. Osy sózdiń baıybyna boılap, balalarymyzǵa beriletin bilim men tárbıeniń qaǵıdattaryn alys-jaqyn shetelden kóshirý ádetinen arylyp, ulttyq bilim berý modeline kóshetin kez keldi. Sonda ǵana el jastarynyń eljandylyq sezimi artyp, rýhanı qýaty molaıatyn bolady, ár eldiń úlgisine alańdaýdan arylamyz.
Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev joǵaryda atalǵan ózi bastaǵan tujyrymdamaǵa, bilim berý standartyna qaıta oralyp, bilikti, tájirıbeli mamandardy jumyldyra otyryp, onyń júzege asýyna jol ashsa degen tilegim bar. Bul Ádiletti Qazaqstan ıdeıasyn júzege asyrýdyń mańyzdy bir qadamy bolar edi.
Aıagúl MIRAZOVA,
Qazaqstannyń Eńbek Eri