Ult jadyn jańǵyrtý ustyny

«Uly dalanyń uly adamdary» atty bul minájat múıisine kelýshiler ataq-dańqtary asqaqtaǵan ardaqty ata-baba­larmyzdyń arýaǵyna quran baǵysh­tap, olardyń ǵıbratqa toly ǵumy­rynan úlgi-ónege alsa, sóıtip, óskeleń órenderimizdiń ónboıynda otanshyldyq, ultjandylyq qasıetteri qalyptassa qandaı ǵanıbet

Osy oraıda bizdiń qazaqtyń ózek órter ókinishteri óte kóp. Otar­laýshylar oırany el eńsesin ezip ketti. Talaı dúnıemiz tarıhtyń tasasynda qalyp qoıdy. San jyldarǵa sozylǵan bodandyqtyń aýyr zardabynan áli kúnge de­ıin aryla almaı kelemiz.

Alasapyran zamandar­dyń alaman-tasyrynda atadan mıras salt-dástúrinen aıyryla jazdaǵan Alash jurtynyń ke­shegi kem-ketigin túgendeýdiń sáti táýelsizdik tusynda túsip tur­ǵandaı. Buǵan elin súıgen erleri­miz hal-qaderinshe úles qosý ús­tinde. Qazaqtyń qaıta órleýine qalta­synan qarjy jumsap, ıgilikti ister tyndyryp júrgen atymtaı-jomarttarymyzdyń biri – Sapar Ysqaqov. Qurmetti qurylysshy, kánigi kásipker, ultjandy azamat, mereıli mesenattyń buǵan deıingi atqarǵan aýqymdy sharýalary kózi ashyq, kókiregi oıaý kópshilikke aqparat quraldary arqyly má­lim bolǵandyqtan, belgili jaılardy qaıtalap qaıtemiz. Onyń ústine ondaı-mundaıyn aıtyp jarııa maqtaýdy aǵamyz jaqtyra bermeıdi.

Seksenniń seńgirine shyqsa da, tuǵyrynan taımaǵan tarlanboz­dyń oıǵa alǵan jospary jeterlik. Solardyń ishindegi eń soqtalysy – Qostanaı oblysynyń Amangeldi aýdanynda salynyp jatqan kópbe­ıin­di týrıstik keshen. Buıyrsa bul dala ulaǵatyn tanytatyn tańǵajaıyp ortalyq bolǵaly tur. Kózimiz kórip, kóńilimiz kónshigen soń jazyp otyrmyz osynaý joldardy.

Atalǵan joba boıynsha Amangeldi aýylynyń dál irgesindegi jeti gektar jerde talaılarǵa tańdaı qaqtyrardaı tamasha mádenıet ordasy ornamaq. Aınalasy jasyl jelekti aǵashtarmen jaıqalyp, kók maısamen kómkerilgen abat baqtyń arasynda kórki kóz súrin­direr on eki nysan boı kótermek. Olar­dyń keıbiri qazirdiń ózinde kelýshilerdi qabyldaýǵa daıyn. Eń bas­tysy, mundaǵy arhıtektýralyq ansambl batys pen shyǵystyń teńdessiz eskertkishterin bir endikte toǵystyrǵan. San ǵasyrdyń syryn búkken saq monshasy, mıllıondardy tabyndyrǵan Mysyr Pıramıdasy, úlken-kishini úzdiktirgen Úndistandaǵy Táj-Mahal, Meksıkadaǵy Maııa taıpasy­nyń máńgilik maqtanyshy Chıchen-Isa ǵımaraty, Brazılııa qalasyn­daǵy kafedraldy sobor, pań Parıjdegi saltanat qaqpasy, Nıý Delıdegi «Lotos» hramy, Granadadaǵy «Algambra» saraıy, Sırııadaǵy «Palmıra» amfı­teatry, Brazılııadaǵy «Alvorado» deısiz be, bárin osy aradan kóresiz.

– Alty qurlyqty armansyz aralap, 150-ge jýyq memlekette boldym. Aq qar, kók muzy aspanmen astas­qan Antarktıda men Arktıkaǵa da tabanym tıdi. Sol saıa­hattar barysynda ádemi áserge bólegen álemge áıgi­li keremetterdiń kishireıtilgen kóshir­melerin týǵan jerimniń tósinde turǵyzǵym keldi. Bulardy arnaıy baryp kórýge kóptegen baýyrymyzdyń qaltasy kótere bermeıdi ǵoı, – deıdi shartarapty sharlaýdan sharshamaıtyn Sapar aǵa máseleniń mán-jaıyn túsindirip. Jıhankez sóıtip, jer-jerden kórgen-bilgeni men jıǵan-tergenin jerlesteriniń ıgiligine usynbaq. Sóıtip, tórtkúl dúnıege tanymal sáýlettik týyn­dylar Qazaqstannyń mádenı muralaryn nasıhattaýǵa septigin tıgizbek. Izgi nıetten týǵan iskerlik qadamdy quptamasqa amalyń joq.

Byltyr kúzde ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyǵyna baılanysty paıdalanýǵa berilgen panteonǵa para-par «Memorıal» tabal­dyryǵynan ımene attadyq. О́ıtkeni onyń ishine Torǵaı óńirinde týyp, ısi qazaqtyń tulpar minip, tý ustaǵan tulǵalaryna aınalǵan Shaqshaq Jáni­bek, Qoshqar, Iman, Tólek Jáýke batyrlardyń, Ybyraı Altynsarın, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Ahmet Birimjanov sekildi Alash arystarynyń, Amangeldi Imanov, Álibı Jangeldın, Keıki Kókembaıuly, Ábdiǵappar Janbosynuly sııaqty eli úshin eńiregen erlerdiń esim-soılary granıtten qoıylǵan taǵzym tasynyń betine jazylyp, astyna máńgilik meken­derinen ákelingen topyraq salynypty.

Al ashyq alańqaıdaǵy anadaıdan menmundalaǵan «Ulttyq jady qa­byrǵasy» elimizde buryn-sońdy bolma­ǵan eren eskertkish retinde erekshelenbek. Bıiktigi 4 metr, uzyndyǵy 40 metrdi quraıtyn qyzyl kirpishten qalanǵan qabyrǵaǵa shetelderde jáne respýblıkamyzda jerlengen jaqsy-jaısańdarymyzdyń zırattarynan alyn­ǵan topyraqpen toltyrylǵan qutylar ornalastyrylyp, mármar taqtaǵa aty-jónderi jazylatyn bolady.

Uzyn sany eki júzdeı ult maqtany­shynyń aty-jónin osy aradan kóresiz. Olardyń ómirbaıanymen arnaıy QR kod arqyly tanysyp, mol maǵlumatqa qanyǵasyz. Kıeli kerege­tastyń dál ortasyna bıik baǵan ornatylyp, ushar basyna «Altyn adam» músini qondyrylady.

«Uly dalanyń uly adamdary» atty bul minájat múıisine kelýshiler ataq-dańqtary asqaqtaǵan ardaqty ata-baba­larmyzdyń arýaǵyna quran baǵysh­tap, olardyń ǵıbratqa toly ǵumy­rynan úlgi-ónege alsa, sóıtip, óskeleń órenderimizdiń ónboıynda otanshyldyq, ultjandylyq qasıetteri qalyptassa qandaı ǵanıbet.

Sapar Ysqaquly osyǵan baılanysty salıqaly oıyn bylaısha sabaqtady: 

– Alty jylǵa sozylǵan «Babalar izimen» ekspedısııasy aıasynda Eýropa, Azııa, Afrıka, Amerıkanyń elýge tarta eline saparlap túbi bir túrki jurtyna qatysty qaptaǵan derekterge qanyqtyq. Taram-taram tamyrlary álemniń ár shalǵaıyna jaıylǵan saq, ǵun, túrki tektesterdiń tereń tarıhymen tanystyq. Orasan zor oljaǵa keneldik. Olardyń birazyn telehabarlarǵa tús­irip, kórermen nazaryna usyndyq. Qan­shama qundy qujattar taptyq. Kúl­dir-kúldir kisinegen Kúreńge kúmis er salyp, Kún túbine jortqan baıa­ǵy babalarymyzdyń sol jaqtaǵy san ǵasyrlyq saıraǵan izderin kórip, keýdemizdi maqtanysh kernedi. Taǵdyr­dyń jazýymen tarydaı shashylyp barǵan jerlerinde tasy órge domalap, altyn taqta otyrǵandary da az emes. О́zimizshe eseptep kórsek, 23 memlekette qandas­tarymyz bılik qurypty. Demek ózge jurtta sultan bolǵandar. Syrtqa ketken «syrttandarymyzdyń» ishinde batyr da, baǵlan da, ǵalym da bar. Biz sondaı júzge jýyq mıllát marǵasqalarynyń ómir súrgen jerle­rinen, súıekteri qoıylǵan zırattarynan bir ýys topyraqtan alyp keldik.

Aıryqsha joba avtorynyń aıtýynsha, mańdaıymyzǵa basyp madaqtaýǵa laıyq jaqsy-jaısańdarymyzdyń qata­rynda asqan ǵulamalyǵymen, eren erli­gimen attary ańyzǵa aınalǵan skıf suńǵylasy, fılosof, tarıhtyń ata­sy Gerodottyń ózi «jer júzindegi jeti danyshpannyń» tizimine kirgizgen Anaharsıs, erteden-aq dańqy tóske órlegen Eýropany dárgeıine keltirip, Rım ımperııasyndaǵy quldyq qoǵamdy qulatqan Edil patsha, álemniń ekinshi ustazy atanǵan Ábýnasyr Ál-Farabı, taǵdyrsheshti Dıdgorı shatqalyndaǵy shaıqasta 40 myńdyq qolymen qyrǵyn salyp, grýzınderdi túrik, parsy shap­qyn­shylyǵynan qorǵap qalǵan Artyq han, Iýan ımperııasynyń áskerı qolbasshysy Álıhan Jalaıyr, qaharly qaǵannan qoryqpaı, uly Joshynyń qaıǵyly qazasyn jolyn taýyp dombra­men jetkizgen naıman Ketbuqa jyraý, Majarstan patshaıymy Elızaveta Kýmanskaıa, taǵdyry tasta tańbalanǵan Kúltegin, quman qypshaqtarynyń kósemi Kóten han, Úndistan úkilep, tóbesine kótergen Sultan Razıııa Begim, búkil Rýstiń uly knıazi dárejesine jetken Saıyn-Bolat, Altyn Ordanyń hanshasy Taıdýlla, ǵundar qaǵanatynyń keregesin keńeıtken Móde han, ótkenimizdi ózgeshe órnektegen «Shejireler jınaǵyn» jazýshy Qadyrǵalı Jalaıyr, Reseı aýmaǵyndaǵy Qasym handyǵyn bılegen Oraz-Muhammed, el qamyn jegen Edige bı, tuńǵysh kásibı tarıhshymyz Myrza Muhammed Haıdar Dýlatı, Mysyrdy mysymen basqan mámlúk Beıbarys sultan, qalyń qytaıdan qaımyqpaı qarsy shapqan Ospan batyr, qudiretti kúıshimiz Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly, Alashtyń azattyǵy jolynda arpalysyp ótken Mustafa Shoqaı, el basyna kún týǵanda erlermen birge maıdanǵa attanǵan shyǵystyń qos shynary Álııa men Mánshúk jáne basqa da biz biletin, bilmeıtin tuǵyry bıik tulǵalarymyz bar. Bularǵa birinshi qabyrǵadan bir-bir uıashyq buıyrmaq.

Al atamekendegi Abylaı men Abaı bastaǵan ardaqtylarymyz qabyrǵanyń ekinshi bóliginen oryn almaq. Osylaısha, qasıet tunǵan qabyrǵanyń qos qanaty tutas tarıhymyzdy aıǵaqtap turatyn bolady. Baǵzydan jetken babalar joly búgingi úrim-butaǵyn adastyrmaı baqýatty zamandarǵa bastaǵaı.

Týrıstik keshendegi tarıhı-tanym­dyq mańyzy zor naǵyz kerekti nysan «Deshti Qypshaq» mýzeıi ekeni eshqan­daı talas týdyrmaıdy. Búr jarǵan qyzǵaldaq pishinindegi ǵımaratynyń ózi ǵaıyptan túsken ǵajaıypty elestetip, eriksiz bas shaıqatady. Syrt pishini súısintken murajaıdyń ishi de eldi eleń etkizer eksponattarǵa tolsa nur ústine nur. Altaıdan Dýnaıǵa deıingi aralyqtaǵy qııan dalada qıqýlap, qaı­qy qylyshtarymen jaý japyrǵan qyp­shaqtar tarıhynda taǵylymdyq dúnıeler barshylyq.

Biz kelgende on eki oryndyq qonaqúı men dámhananyń qurylysy qyzý júrip jatyr eken. Mamandyǵy boıynsha qurylys ınjeneri sanatyndaǵy Sapar Ysqaqov birden jigitterdi jınap, istiń barysymen tanysty. Janyna jaqyn jumystyń oı-shuqyryn jetik bilgen­dikten naqty nusqaýlar berip, buǵan deıingi tapsyrmalarynyń qalaı oryn­dalǵanyn tekserdi. О́zimen birge Astanadan ala barǵan tusqaǵazdar men keramıkalyq taqtaıshalardy qury­lys­shylardyń qolyna tapsyrdy. Jergilikti turǵyndardan jasaqtalǵan brıgada músheleri de senimge saı serpin kórsetip jatqanyna kýá boldyq. Jumys bolǵan soń onyń bári birdeı oıdaǵydaı bola bermeıtini jasyryn syr emes. Sondyqtan Sapekeń qurylys sapasyna kóbirek kóńil bólý kerektigine aıryqsha nazar aýdardy.

Bıznestegi biliginen sarabdal sanat­kerligi asyp túspese, kem soq­paı­tyn Sapar Ysqaqovty ultynyń uıyq­tap ketken namysyn oıatý, keıingi jastardyń jarqyn keleshegine keń óris ashý máseleleri qatty alańdatady. О́ıtkeni elimizdiń erteńi búginde qandaı urpaq tárbıelep jatqanymyzǵa tikeleı baılanysty. Olar ýaqyt talabyna saı bilimdi, básekege qabiletti bolýǵa tıis. Sonda ǵana elin órkenıet órine súıreı alady. Otanshyl oǵlandar kóbeımeı kósegemizdiń kógerýi ekitalaı.

– Ashyǵyn aıtqanda, bul qurylys nysany iske qosylǵannan keıin maǵan mol tabys ákelýi ekitalaı. Irgeli qalalardyń irgesinde turǵan joq. Toǵyz joldyń torabynan tym shalǵaı ornalasqan. Bıýdjetten, basqa da qarjy kózderinen soqyr tıyn alǵan emespin. Alaqan jaıyp eshkimniń aldyna barmaımyn. О́zim qurǵan «Tilep» qaıyrymdylyq qory esebinen aqsha bólip, amaldap jatqan jaıym bar. Kelisti keshen tolyǵymen aıaqtalyp, iske qosylǵansha shamamen 3 mlrd teńgeniń ústinde qarajat jumsalmaq. Keıde balalarym keıistik bildirip jatady. «Papa, óz qatarlastaryńa qarashy, bala-shaǵasynyń qasynda alańsyz demalyp tynysh tirshilik keshýde. Al siz tynym tappaısyz. Osynyń qajeti qansha?» dep meni alashapqynnan aınytqylary keletinin qaıtersiń. Ras, myna eńbekterimniń erteń esh ketýi de ǵajap emes. Qaıdan bileıin, kúnnen-kúnge jasaryp kele jatqanymyz joq. Densaýlyq ta oqta-tekte syr berip qoıady. Jan-jaqtan týrıster aǵylyp, kózdegen maqsatymyzǵa jete alsaq jaqsy. Jetpesek she? Aýqymdy keshen ózin-ózi aqtaı ma? Jergilikti ákimdik óz balansyna alǵan kúnniń ózinde ári qaraı ustap tura ala ma? Sanany san saqqa júgirter saýal kóp. Soǵan qaramastan bastaǵan isti baıandy etýge tyrysyp baǵamyn. Sebebi bul qalyń qazaǵyma qajet. Aldymyzdan týar aq kúnnen úmittimin, – deıdi Sapar Ysqaqov.

Qurylys alańyna Amangeldi aýdanynyń ákimi Talǵat Káribozov bastaǵan jergilikti bılik ókilderi jıi at basyn buryp, mundaǵy irili-usaqty sharýalarǵa shama-sharyqtary jetkenshe kómekterin kórsetkenin estigende kádimgideı qýanyp qaldyq. Jaryq tartylyp, asfalt jol tóselip, avtoturaq salynǵany ınvestordyń da kóńilin kóterip tastaǵan tárizdi.

Orny bólek osynaý týrıstik orta­lyq­qa alystan at sabyltqan saıahat­shy­lar men aınalasyndaǵy aýyl adam­darynyń rýhanı lázzat alyp, tabıǵat aıasynda tynyǵýlaryna kerek nárseniń bári bolmaq. Aptap ystyqta saıabaqtaǵy sabat basseınde salqyn sýǵa shomylyp rahattansa, bala bitken alýan túrli attraksıondarda asyr salyp oı­namaq. Meımanhana men meıramhana qonaqtar qyzmetine qashanda ázir. Basqa da qyzyqqa batyrar mádenıet oshaqtary esikterin aıqara ashpaq. Endi tek istiń sátin salsyn deńiz.

Shejireli Torǵaı ólkesinde tartymdy tarıhı-mádenı oryndar kóp-aq. Máselen, ǵaryshtan kórinip, ǵalym­­­dardyń kókeıin tesken Torǵaı geoglıf­terin alaıyqshy. Kóneniń kómbe­sindeı qaptaǵan úıindilerdiń qandaı qu­pııa­lardy búgip jatqany ázirge beımálim. Sol jumbaqty sheshýge álemniń ár shal­ǵaıynan oqymystylar keleri daýsyz. Endi osy mádenı muralarymyzdy nasıhattaı alsaq, solarǵa týrısterdi tarta bilsek quba-qup.

Ultyn ulyqtaýdy, halqyna qyzmet etýdi ómirlik ustanymyna aınaldyrǵan abzal aǵamyz Sapar Ysqaqovtyń jan dúnıesin jaýlaǵan jaqsy ıdeıasy júzege assa, Amangeldi aýdanyndaǵy týrıstik keshenniń Qazaqstannyń qadir-qasıetin arttyrar aıtýly mekenderdiń birine aınalary sózsiz.

Qostanaı oblysy