Kez kelgen ekologııalyq másele der kezinde sheshimin tappasa, erteń-aq halyqty áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan tyǵyryqqa tireıtini daýsyz. Oǵan jer-jahanda da, óz elimizde de mysaldar jeterlik. Máselen, qaldyq sý problemasy ońtústik óńir turǵyndaryn udaıy tolǵandyrady. Ony jambyldyq áleýmet te talaı ret kótergen bolatyn. Atalǵan máseleni ǵylymı turǵydan sheshýge qadam jasalǵanyn estip qýandyq. Jambyldyq ǵalymnyń jahandyq jobasynan birshama el úmit kútip otyr.
Jambyldyqtar óndiris oryndarynan shyǵatyn zııandy zattardyń zardabyn shegip otyrǵany belgili. Bir jaǵynan hımııa ónerkásibi órkendegen óńir bolǵan soń, mundaı máseleniń bolýy zańdylyq ta sekildi. Al oblystaǵy qaldyq sýdy bıologııalyq tazartýdan ótkizý kezek kúttirmeıtin másele ekeni ras. Onyń zardabyn tartyp otyrǵan Taraz qalasy mańyndaǵy aýyldardyń turǵyndary janaıqaıyn jaıyp salýdan bas tartqan emes. Byltyr M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıteti Hımııa jáne hımııalyq tehnologııa kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory, PhD Marjan Qalmahanovanyń «Qazaqstandaǵy qalalyq tazartý qurylystarynyń aǵyndy sýlaryndaǵy qaýip týdyratyn lastaýshy zattardy anyqtaý jáne tazartý» taqyrybyndaǵy jobasy baıqaý nátıjesi boıynsha úzdik dep tanylǵanda, úmit oty tutanǵandaı kóringen. Jambyldyq ǵalym usynǵan joba mamandar tarapynan joǵary baǵaǵa ıe bolyp, 38 myń dollar kóleminde grant utyp alǵan-dy. Endi osy qarajat joba aıasyndaǵy jumystarǵa jan bitirý maqsatynda jumsalmaq. Ol qazir jobany óndiriske engizý úshin zertteý jumystaryn júrgizip jatyr. Ǵalym zerthanalyq zertteýlerdi qolǵa alý úshin naýryz aıynda Portýgalııaǵa attanbaq.
«Taraz halqy turmystyq jaǵdaıda qoldanatyn sý qaldyǵynyń bári Jambyl aýdanyndaǵy Asa aýylynyń syrtyndaǵy alqapqa quıylady. Shaıyndy sý talaı jyldan beri óńirdiń ekologııalyq problemasyna aınalǵany belgili. Onyń qorshaǵan ortaǵa zııan keltirip otyrǵanyn turǵyndar da biledi. Kóktem shyǵa aýyl mańyna bara qalsańyz, qolqany qabatyn ıiske shydaý múmkin emes. Jalpy, qaldyq sý birneshe súzgiden ótip, zalalsyzdandyrylǵan soń jerge sińýi kerek. Tabıǵattaǵy sýdyń aınalymy úzdiksiz júretin úderis ekeni belgili. Turmystyq nemese óndiristik jaǵdaıda paıdalanǵan sý bolsa da, ol qaıta jerge sińedi. Onyń belgili bir bóligi kún energııasynyń áserinen býǵa aınalsa da, jańbyr, qarǵa aınalyp, qaıta jerge túsedi. Al qaldyq sýmen birge aǵyp shyqqan zııandy zattar topyraqta qalady. Shaıyndy sý quıylatyn súzý alańynyń mańynda egistik alqaptary bar. Týra soǵan jaqyn jerge kóktemde pııaz egedi. Endi máseleniń qandaı masshtabty qamtyp otyrǵanyn oılaı berińiz. Júrgizip jatqan zertteýler, qolǵa alǵan joba tolyqtaı aıaqtalǵanda, osy problemany sheshýdiń jolyn usynatyn bolamyz», deıdi ǵalym.
M.Qalmahanovanyń aıtýynsha, joba qatardaǵy kóp bastamanyń biri emes. О́ıtkeni bul máseleni tórt birdeı oqý ornynyń ǵalymdary judyryqtaı jumylyp zerdelep jatyr. Naqtyraq aıtar bolsaq, AQSh-taǵy Nebraska, Portýgalııadaǵy Bragansa polıtehnıkalyq ýnıversıtetteri men Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq jáne Taraz óńirlik ýnıversıtetiniń ǵalymdary birlesip iske kirisken halyqaralyq jobanyń halyqqa paıdasy kóp bolmaq.
Atap óterlik jaıt, ár ýnıversıtet ǵalymdary qolǵa alǵan jumystardyń óz satylary bar. Máselen, jambyldyq ǵalym ótken jyly AQSh-qa aıaldap, muhıttyń arǵy betinde zertteý jumystaryn júrgizgen. Ol kezde Asa aýylynan jáne Almaty qalasynan aparǵan sýdyń quramyndaǵy zattarǵa aıryqsha nazar aýdarylǵan. Anyqtaý jumystary aıaqtalǵannan keıin arnaıy materıal ázirlegen. Qajetti reaksııalardy júrgizgen. Endi júrgizilgen reaksııalar ishinen eń táýir eki úlgini Portýgalııaǵa aparmaq nıeti bar.
«Jýyrda jolǵa shyǵamyn. Bir aı boıy Bragansa polıtehnıkalyq ýnıversıtetinde zerthanalyq jumystar júrgizemin. Sáýirde elge oralyp, Dýlatı ýnıversıtetiniń zerthanasynda zertteý jumystaryn jalǵastyrýǵa bekinip otyrmyn. Men oralǵansha Portýgalııadan tapsyrys bergen zerthanalyq qurylǵylar qalaǵa jetkizilmek. Sóıtip, qolǵa alǵan jumystardy úzdiksiz jalǵastyrýǵa tolyq múmkindik týmaq. Joǵaryda aıtqanymdaı, eksperıment negizinen eki oshaqqa júrgizilip jatyr. Synamaǵa Almaty jáne Jambyl oblysyndaǵy qaldyq sýlardy alyp otyrmyz. Shaıyndy sýlar aǵyp baratyn tundyrǵysh toǵandarǵa arnaıy pozıs – polıorganıkalyq qondyrǵyny úsh márte jiberip, sýdyń quramyndaǵy zattardy anyqtadyq. Alǵan nátıjeni AQSh-qa jiberdik. Ol jaqtan tıisti nátıjeler keldi. Kóńil kónshiterlikteı emes. Qalalyq tazartý qurylystarynyń aǵyndy sýlary súzgiden ótkende tek 30 paıyzy ǵana tazalanyp shyǵady eken. Al shaıyndy sý quramyndaǵy zııandy zattar zalalsyzdandyrylmaǵan kúıi jerge sińip jatyr. Ony biz qaıta tutynyp otyrmyz. Qaldyq sýlardy súzý alańdaryndaǵy problemanyń qandaı deńgeıde ekeni anyqtaldy. Endigi maqsat – solarǵa durys fıltr jasaý. Ol membrana fıltri dep atalady. Mundaı súzgiler tek polımer zattardan jasalady. Al polımerler óte qymbat. Sondyqtan oǵan ózimiz jasaǵan organıkalyq adsorbentterdi aralastyryp kórmekpiz. Tabıǵı zattardy paıdalanamyz. Birneshe tájirıbeden keıin maqta, qaraqumyq, órik súıeginiń qabyǵynan alynǵan belsendirilgen kómirtekter jaqsy nátıje bergenin kórdik», deıdi M.Qalmahanova.
Ǵalymnyń pikirine den qoısaq, búginde antıbıotıkter satyp alyp, adsorbent katalızator jasaý jumystaryn qolǵa alynǵan. Arada az ýaqyt ótkende ony tájirıbe júzinde zerdelep kórmek. Jaqsy nátıje kórsetkennen keıin fıltrdiń ishine salatyn membrana jasaýdy qolǵa almaq nıeti bar. Ol jumysty Portýgalııada retteýdi kózdep otyr. О́ıtkeni naýryz aıynda sol jaqta zerthanalyq zertteý jumystaryn júrgizetinin joǵaryda aıttyq.
«Portýgalııaǵa eki materıal alyp ketemin. Biri – tabıǵı topyraq, ekinshisi – qaldyqtardan jasalǵan belsendirilgen kómirtegi. Solarmen fıltrdiń modelin jasaımyz. Onyń bárin Portýgalııada júrgende retteýge tyrysamyn. Elge kelgen soń zertteý jumystaryn ári qaraı jalǵastyramyn. Biraz ýaqyt buryn suıyq hramotografqa tapsyrys bergenmin, ony Portýgalııadan aldyq, jýyrda salyp jiberdi. Biz birinshi kezekte membrana fıltriniń paıdasyn ǵylymı turǵyda dáleldeýimiz kerek. Qazir osy baǵytta jumys júrgizip jatyrmyz. Naqtyraq aıtsaq, halyqaralyq jobanyń birinshi kezeńinde ǵylymı dáıektemelerdi tájirıbelik zertteýler arqyly tıimdiligin kórsetýimiz qajet. Sodan keıin oǵan patent alyp, óndiriske engizý úshin osy baǵytta júrgiziletin qarjylyq konkýrstarǵa usynamyz. Osy kezeńderden ótkennen keıin ony tundyrǵysh alańdarǵa qoıa alamyz. Bul joba 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan. Qazir 8 aıyn artqa qaldyrdyq. Alǵashqy qaǵaz júzindegi teorııalyq dáleldemeler jasaǵan joba boıynsha esep berdik. Tıisti resimdeý jumystaryn atqardyq. Endigi mindet – tájirıbeler, zertteýler júrgizý. Qarjylandyrý jaǵynan másele joq. Búgingi tańda alǵashqy jartyjyldyqqa belgilengen qarjynyń 50 paıyzy tústi. Soǵan zerthanaǵa qajetti kolba, probırka, taǵy basqa qurylǵylarǵa tapsyrys berdik. Josparda eki jumys sapary bar, biri Portýgalııaǵa, ekinshisi Pragaǵa. Pragaǵa zertteý nátıjesinde alǵan zattardy aparyp, qorǵaýǵa nıettimin», deıdi jambyldyq ǵalym.
M.Qalmahanova bakalavrıatty L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde oqysa, magıstratýra men doktorantýrany M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıtetinde támamdapty. Marjan osy oqý ornynda bilim alyp júrgen shaqta alǵash ret hımııadan dıssertasııalyq keńes qurylǵan. Ol óziniń doktorlyq jumysyn aǵylshyn tilinde jazyp shyqqan. Búginde atalǵan oqý ornynda qaýymdastyrylǵan professor qyzmetin atqaryp júr.
Ǵalym AQSh-tyń Nebraska ýnıversıtetiniń grantyn utyp alǵan kezde de ózi eńbek etetin oqý ordasyn umytpaǵan. Bıyl AQSh-tyń ǵylymı jobalar konkýrsynda taǵy da baq synap jatyr. Osy konkýrstyń nátıjesi aldaǵy bir aıdyń bederinde belgili bolmaq.
«Eń alǵash AQSh-tyń Nebraska ýnıversıtetiniń grantyn utyp alǵan bolatynmyn. Qarjy kólemi 38 myń dollar. Merzimi 10 aıǵa belgilengen edi. Bul joba bizdiń ýnıversıtetke zor paıdasyn tıgizdi. Osy grant arqyly zerthana qurylǵylaryn aldyq, AQSh-qa baryp zertteýler júrgizýge múmkindik týdy. Bul jobaǵa stýdentterdi de tarttyq. Olar, árıne, tek tájirıbelik jumystarǵa ǵana qatysty. Esesine bizdiń top birneshe aıǵa Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine arnaıy kýrsqa joldama aldy, onyń qarjylyq shyǵynyn túgeldeı Nebraska ýnıversıteti tóledi. Joba aıaqtalǵanda belsendi stýdentterge bir rettik stıpendııa berildi», deıdi ǵalym.
Jambyl oblysy