Topyraqtan ómir ıisi shyǵady

Paıdaly qazbalardy ashyq ádispen óndirý topyraq jabyndysyna jáne qorshaǵan ortaǵa orny tolmas zalal keltiredi. Mundaı ádistiń saldarynan paıda bolǵan karerler men úıindiler erozııa úrdisteriniń ortalyǵyna aınalyp otyr. Qorshaǵan ortaǵa aýyr metaldar men basqa da las­taýshy dúnıelerdi shyǵarý ar­qyly ken baıytý fabrıkalary men zaýyttarynyń mańyndaǵy topyraq jabyndysy erozııaǵa ushyraıdy. Aýyr metaldar topyraqqa shógedi de, ósimdik jamylǵysyna zııanyn tıgizedi. Keı jaǵdaıda ósimdikterdi joıyp, erozııanyń etek alýyna jol ashady. Munyń sońy túrli apat­tyq jaǵdaıǵa ákelip soǵady. Son­dyqtan bul máselelerdi keıinge qaldyrýǵa bolmaıdy. Kóptegen elde tehnogendik-búlingen, lastanǵan jerler qalpyna keltiriledi.

Qarataýǵa jaqyn Jambyl jáne ishinara Ońtústik Qazaqstan oblystarynda fosforıt ken oryndary shoǵyrlanǵan. Qazaqstan álemdik fosfor qorynyń 90 paıyzyna ıe álemdegi bes eldiń qataryna kiredi. Qarataýdyń 12 ken ornynyń ishinde eń irileri – Jańatas, Kókjon, Kóksý, Shulaq­taý jáne Aqsaı. Qarataý fosforıt ken oryndary negizinde Qa­zaq­standa fosfor ónerkásibi quryldy. Ol respýblıkamyzda hımııa ónerkásibiniń baǵyt-baǵdaryn aıqyndap berdi jáne Qarataý-Jambyl aýmaqtyq-ónerkásiptik kesheniniń qalyptasýyna negiz boldy. Keshenniń quramyna «Qarataý» jáne «Hımprom» fos­forıt óndirý jáne qaıta óń­deý óndiristik birlestikteri, Jam­byl sýperfosfat jáne Jańa Jam­byl fosfor zaýyttary, Oń­tústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Fosfor» óndiristik birlestigi kire­di. Eldegi topyraq tóńire­gin­degi ekologııalyq problemalardy sheshýde ár aımaqtyń tabıǵat zańdylyqtaryn jáne tabıǵı-klı­mattyq jaǵdaılardy eskere oty­ryp ázirlengen ári ǵylymı tur­ǵydan negizdelgen ádister kerek.

Qazaqstannyń jer qory 261 173,8 myń gektar. Respýb­lı­kada búlingen jerlerdiń jalpy aýdany 184 693,0, qaz­balanǵan jerler 51 912,5, qalpyna keltirilgen jerler 2 923,5 gektardy quraıdy. Qazirgi kúni Jam­byl oblysy aýmaǵynda 67 mln tonnadan astam ónerkásiptik qaldyq jınalǵan. Onyń ishinde radıoaktıvti qaldyqtar 33,1 mln tonna, hımııalyq ýytty qal­dyqtar 14,1 mln tonna, taý-ken ónerkásiptik qaldyqtar 14 mln tonna, shlamdy qaldyqtar 1 mln tonnany qurap, oblystaǵy jer kóleminiń 3,3 myń gektaryn alyp jatyr. Oblys boıynsha 6 388 gektardan astam jer búlingen jerlerdiń qataryna jatady. Olardyń 2 008 gektardan astamy qaıta qalpyna keltirilgen.

О́kinishtisi, 1996 jyldan bastap Jambyl oblysynda búlingen jerler qalpyna kel­tirilmegen. О́ńirdegi mundaı jerlerdiń kólemi jyldan-jylǵa ulǵaıyp keledi. Orta eseppen bir jylda óńirdegi jer kó­leminiń 0,004 paıyzy búlinedi. Elimizdiń Ekologııa kodeksinde paıdaly qazbalardy ıgerý kezinde búlingen jerlerdi qaıta qalpyna keltirýge jerdi paıdalanýshy mindetti ekeni, sondaı-aq betki qabatynan qazyp alynǵan qunarly topyraqty saqtaý, ony durys paıdalaný jáne jerdi qorǵaý memlekettiń qatań qadaǵalaýynda bolatyny jazylǵan. Alaıda qazirgi kezde taý-ken jumystary barysynda jer astyndaǵy qazba baılyqty ıgerýshiler ken oryndaryndaǵy búlingen jerlerdi qalpyna keltirmeıdi. Saldarynan búlingen jerlerdiń aýmaǵy jyldan-jylǵa artyp keledi.

Shól jáne shóleıtti aımaq­tardaǵy ashyq taý-ken jumys­ta­rynyń áreketin erekshe atap ótý kerek. Kókjon fosforıt ken oryndary tabıǵı klımattyq jaǵ­daıy qatal shóleıtti aımaqta ornalasqandyqtan, búlingen jerlerdi qalpyna keltirýdiń teorııalyq mindetteri týraly másele alǵash ret kún tártibine qo­ıylyp otyr. Atqarylǵan ju­mystar alǵash ret shóleıtti jaǵ­daıda mundaı jumystardy ǵy­ly­mı negizdeýge jáne aýmaqtardy tıimdi qalpyna keltirý úshin is-shara usynýǵa jaǵdaı jasaıdy. 2009 jyldan bastap О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty Topyraq ekologııasy bóliminiń qyzmetkerleri bıologııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor Farıda Qozybaeva­nyń jetek­shiligimen Qarataý fosfo­rıt ken ornynyń tehnogendik búlin­gen jerleri ǵylymı zerttelip keledi. Ins­tıtýttyń irgeli zertteýleriniń ba­sym baǵyty – topyraq pen topy­raq jamylǵysynyń jaǵ­da­ıyn ba­ǵa­­laýdyń ǵylymı negiz­deri; antro­­pogendik júkteme jaǵ­daı­la­ryn­da olardyń qalyptasý zańdy­lyq­tary; topyraq resýrstaryn tıim­di paıdalaný jáne bıolo­gııa­lyq ónimdiligin arttyrý; topy­raq úrdis­terin basqarý negi­zinde topy­raq qunarlyǵyn jań­ǵyrtý jáne eko­logııalyq taza ári eko­no­mıka­lyq negizdelgen tehnologııalar.

Jańatas ken oryndarynyń úıindilerindegi ǵylymı zertteý jumystary 2009-2017 jyldary «Eldiń zııatkerlik áleýeti», «Ǵylymı zertteýlerdi granttyq qarjylandyrý» bıýd­jettik baǵ­darlamalary aıasynda júrgizildi. Bekitilgen jobaǵa sáıkes zertteý jumystary Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı zertteý ınstıtýty men Reseı Ǵylym akade­mııasy Sibir bóliminiń To­py­raqtaný jáne agro­hımııa ıns­tı­týtynyń ǵalymdarymen bir­les­ken yntymaqtastyq týraly shart sheńberin­de oryndal­dy. Barlyq resýrs negizinen ón­dirýshi kásiporyndardyń qolynda ekeni bel­gili. Sondyqtan ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizbes buryn, eń aldymen, mundaı kásip­oryndar­dyń aýmaǵynda ǵylymı zertteý ju­mystaryn júrgizýge ruqsat alý kerek.

Ol úshin «Qazfos­fat» JShS basshylyǵyn ǵylymı jobanyń maqsat-min­de­timen jáne alynatyn nátı­je­men tanystyrdyq. Kompa­nııa­­nyń sol kezdegi bas dırektory M.Iskandırov, Jańatas qa­lasynda ornalasqan «Qarataý» taý-ken óndirý kesheniniń sol kezdegi basshysy M.Sársenov, «Qarataý» taý-ken ón­dirý kesheniniń sol kezdegi bas ekologi J.Shá­ripov bizdiń ınstıtýttyń ǵalymdaryn qushaq jaıa qarsy alyp, kómekterin aıamaı, ǵylymı jobanyń oryndalýyna atsalysty. «Kókjon» ken ornynyń úıindilerinde bıo­­logııalyq qalpyna keltirý úshin senbilik uıym­dasty­ryp, eki gektar jerge aǵash jáne shóptesin ósimdik­ter otyrǵyzýǵa kómektesti. Otyr­ǵyzylǵan aǵash­tardy sýarýǵa ar­naıy kólik bólip, ǵylymı zert­teý jumystaryna bar­lyq jaǵdaı jasady. Ju­mystarynyń kóptigine qara­mastan, bizdiń sharýamyzǵa kó­ńil bólip, qamqorlyq kórsetti. Zertteý jumystary ári qaraı jalǵasady jáne eko­lo­­gııalyq jaǵdaıy turaq­syz aımaqtaǵy topyraq-ekolo­gııa­lyq problemalardy sheshý­de jer­gilikti ákimdikpen, «Qaz­fos­fat» bas­shylyǵymen yntymaq­tasty­ǵy­myz óz jemisin beredi dep úmit­tenemiz.

2022 jyldyń kúzinde «Qaz­fosfat» JShS bas dırektory Evgenıı Shıbanov myrza biz­diń osy aımaqtaǵy ǵylymı zertteý jumysy­myz­ben jeke tanysyp, qyzyǵýshylyq tanytty. Taraz qalasy mańyndaǵy fosfogıps úıindilerine tehnıka­lyq jáne bıologııalyq qalpyna kel­tirý jaıyn aqyldasyp, ǵalymdardyń usy­nystarymen tanysty. Fos­fogıpsti kádege jaratý problemasy álemdik keńistikte ózek­ti. Qorshaǵan ortany qorǵaý, Taraz qalasyn­da turǵyndardyń sanıtarlyq-gıgıenalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan naqty is-sharalardyń biri – fosfogıps úıindilerin qalpyna keltirý. Osy jyldan bastap fosfogıps úıindilerine qalpyna keltirý jumystaryn júrgizý «Qazfosfat» JShS basshylyǵy tarapynan qoldaý tabady degen senimdemiz.

Týǵan ólkemizdiń tabıǵatyn qorǵaýǵa judy­ryqtaı jumylý – paryz. Aqyn О́tebaı Turman­janovtyń «Topyraqtan ómir ıisi shyǵady, Ony deneń tıip ket­se, uǵady. Eńbegińdi esesimen bere­tin, Jaqsylyq ta topyraqtan shy­ǵady» degenin únemi qaperde ustaıyq, aǵaıyn.

Gúljan BEISEEVA,

О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty Topyraq ekologııasy bóliminiń bas ǵylymı qyzmetkeri, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory