Keıingi kezde mekteptegi zorlyq-zombylyq pen áskerdegi sýısıd kóbeıip ketti. Tipti aptasyna bolmasa da, aıynda mundaı jantúrshiktirerlik jaǵymsyz aqparattardy kózimiz shalyp júr.
Árıne, bul búgin paıda bolǵan nárse emes. Fransýz ǵalymy Antýan Loran Lavýazeniń «Joqtan bar bolmaıdy, bar nárse joq bolyp ketpeıdi» degen támsili tárizdi, bul da – sol baıaǵydan órkenıet kóshimen birge ilesip kele jatqan jaıt. Tek ony búgingi aqparattyq tehnologııa ashyp berdi.
Ázirge jyl saıyn mundaı oǵash oqıǵanyń qanshasy tirkeletini jaıly derek az, tipti ony zertteıtin arnaıy oryn joqtyń qasy. Mundaı jańalyqtardyń kóp bolǵany da jaqsy emes, aıtýǵa da, jazýǵa da aýyr. Áıtkenmen qoǵamdaǵy mundaı merezdi jasyryp qalǵanymyzben, ol joǵalyp ketpeıdi. Biraq únemi jarysa jarııalaýdyń da qanshalyqty zııany baryn búgingi BAQ eskermeı jatatyny belgili.
Psıhologııa ǵylymynda «beısanaly aqparat» degen uǵym bar. Mysaly, bizdiń qoǵamda mynandaı jańalyqtar jypyrlap jatady: «bir áıel jańa týǵan sábıin qoqys jáshigine tastap ketti» nemese «óz ózine qol saldy», t.b. Osy tusta «óz ózine qol salý, jumsaý» sózderi orys tilinen tike aýdarylǵan kalka ekenin eskere ketkenimiz jón. Halyqaralyq túsinik boıynsha sýısıd nemese «ózin ózi óltirý» degen durys. Bul jaıt basqa bir adamnyń beısanasyna áser etetinin de eskerýdi umyt qaldyramyz. Máselen, bir adam áldebir qıyn jaǵdaıǵa tap bolyp, tuıyqqa tireldi delik, onyń oıyna ártúrli sıtýasııa oralady. Eger ol adamnyń mıynda ondaı tyǵyryqtan shyqqan jaıly aqparat basym ba, álde dál ondaı jaǵdaıda sýısıdke barǵany týraly aqparat basym ma? Mine, osy tusta beısana áser etedi deıdi zertteýshiler. Bul – jaǵymsyz aqparattar aýada qalyqtap júredi de, jigeri jasyǵan bireýge jelmen jabysady degen túsinik. Muny ǵylymda «jel sındromy» deıdi eken. Ǵylymı turǵyda zerdelenip, at qoıylyp, aıdar taǵylǵany bolmasa, bul halqymyzda burynnan bar túsinik. Buryn úlkender «asyl aýrý ushyp júredi» deıtuǵyn. Bul jerdegi «asyl» dep otyrǵany asylý, ózin ólimge qııý degendi bildiredi. Buǵan qosa halyqtyq folklorymyzda bádik óleńder bar. Onda adamdaǵy, maldaǵy aýrýdy qýalaıtyn túrli salt-joralar kezdesedi. Mysaly, «eı, aýsyl, kósh, kósh, jelmen kósh!» deıdi. Iаǵnı boıdaǵy dertti jelmen qýalaý túsinigi bolsa, onyń dál sol sekildi jelmen jabysady dep túsiný de qısyndy. Árıne, munyń bári – psıhologııalyq senimderge baılanysty bolǵanymen, adamzattyń tarıhı tájirıbesinen ekshelip ótken, qajetine jarap kele jatqan salt-joralar. Sondyqtan ony birsypyra negizsiz deı almaımyz.
Qazir bizde kóp aıtylatyn aqparattyń biri – «Qazaqstan álemde sýısıd boıynsha aldyńǵy úshtikte tur». Munyń qanshalyqty rastalǵan aqparat ekenine eshkimniń kózi jetpeıtin dúdámal dúnıe. О́ıtkeni ondaı orasan zor bolsa, bizdiń aınalamyzda eń kemi 100 tanys adam bar delik, sonyń qanshasy mundaı daýasyz dertke dýshar bolǵanyn oı eleginen ótkizip kórýge bolady. Árıne, joq emes, biraq myńnan bir. Meıli, ol kórsetkishterdiń basqa da súıenetin ólshemderi bar shyǵar, bul derekterdi ras delik. Biraq ony dabyralatýdyń durystyǵy qaısy? Bul adamnyń qıyndyqtan shyǵatyn jalǵyz joly sýısıd degenge ákelip soqpaı ma? Aqparat aǵyny adamdy túbi soǵan súıreleýge áser etetinin ǵylym da aıtylyp otyr.
Mundaıda jazýshy Alber Kamıýdyń «biz bárimiz janama kisi óltirýshilermiz» degen lebi salqyn lepesi eriksiz eske túsedi...
Bizdiń bul oı-josynymyzdy Londonda oqıtyn bilimpaz áriptesimiz Ásııa Baǵdáýletqyzy bylaı bekite túsedi:
– Álemde 40 sekýnd saıyn bir adam ózine qol jumsaıdy. Qazaqstanda 29-ǵa deıingi jastar arasyndaǵy ólim-jitimniń negizgi sebebi jol-kólik oqıǵasy bolsa, sýısıd – sodan keıingi ekinshi orynda. Ulybrıtanııada, mysaly, (jalpy álemde de) orta jastaǵy er adamdar qaýipti kategorııa sanalady; al ózine qol jumsaıtyn jetkinshekterdiń (ásirese oqýshylardyń) mundaı kóp bolýy – anomalııa. Bıýroda júrgende basshylyqtyń tapsyrmasymen Ulybrıtanııa Densaýlyq mınıstrliginiń Sýısıdtiń aldyn alý bólimimen, Samaritans sııaqty iri qaıyrymdylyq uıymdarmen baılanysta boldym. Psıhıkalyq saýlyq pen sýısıdtiń aldyn alý máselesin biraz zerdeledim deı alamyn. Sondyqtan áriptesterimdi qarapaıym qaǵıdalardy saqtaýǵa shaqyrar edim, – deıdi jýrnalıst Ásııa Baǵdáýletqyzy.
DDU statıstıkasyna sáıkes, Qazaqstan sýısıd sany boıynsha 20-orynda tur, al 10-19 jas aralyǵyndaǵy janyn qıǵan jasóspirimderdiń sany jaǵynan 10-orynǵa shyqty.
– Bes jyl buryn DDU óz ózine sýısıdtiń aldyn alý úshin álemdik deńgeıde jańa bastamalardy qolǵa aldy. Onda sýısıd týraly BAQ habarlaryna tikeleı baılanysty júzden asa zertteýler júrgizilgen. Mamandar óz ózin ólimge qııatyndardy únemi ashyq jarııalaý sýısıdke ıtermeleıtin minez-qulyq qalyptastyratynyn aıtady. О́z ózin óltirýdiń qazirgideı taralýy jáne qurban bolǵandardyń týystarynan suhbat alý, sýısıdterdiń egjeı-tegjeıli sıpattalýy ony qarapaıym kúndelikti, úırenshikti qubylys retinde qabyldaýǵa ıtermeleıdi, – dedi Qazaqstan Medıa alıansynyń músheleri.
Sondyqtan mundaı sumdyq oqıǵalardy jarııalaýda mass-medıa úlken jaýapkershilik arqalaıtyny túsinikti. Bul rette blogerlerdiń de «búldiretini» az emes kórinedi. Jamandyq aıtqan jerden aýlaq! Bizdiń oı – jazarmandy jaýapkershilikke shaqyrý, áıtpese eshkimdi jazǵyrý oıymyzda joq.