Turǵyn úı, jol jáne áleýmettik nysan sekildi qurylys kesheniniń jedel damýy sement ónerkásibiniń jumysyn jandandyryp jatyr. Onyń ústine halyq ósimi men adamdardyń megapolısterge qonys aýdarýy sement pen ózge de qurylys materıaldaryna degen suranysty arttyryp otyr. Respýblıka boıynsha jyl saıyn 17 mıllıon tonna sementtiń 20 túrin óndiretin 15-ke tarta zaýyttyń jalpy qýaty men ortasha júktemesi 60-70% bolsa, ótken jyldyń qorytyndysyna sáıkes otqa tózimdi sement eritindileri men uqsas qospalar óndirisindegi otandyq zaýyt úlesi 86,6%-ǵa (aldyńǵy kezeńmen salystyrǵanda 12,3 paıyzǵa artqan) jetip, qurylys materıaldaryn óndirý kólemi 1,1 trln teńgeni qurap, sonyń ishinde sement klınkerleriniń óndirisi 8 289 myń tonna bolǵan. Elimizdegi tehnologııalyq óndiristerdiń jańǵyrýy arqasynda sement óndirisi 13 ese ósken.
Otandyq sement ishki jáne syrtqy naryqta sapa jaǵynan básekege qabiletti. Desek te retsiz saýda oryndarynda kórshi elderdiń arzan sementi aınalymǵa shyǵyp jatatyny da bar. Oryn alǵan olqylyqtardy der mezgilinde tejeý úshin qadaǵalaıtyn ýákletti organ qandaı shara qoldanady? Osydan tórt jyl buryn Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıtetiniń mamandary sement salasy naryǵynyń barlyq qatysýshylarymen birlesip standarttaý ári retteý quraldary týraly keshendi joba daıyndaǵan. Sonyń nátıjesinde «Ǵımarattar men qurylystardyń, qurylys materıaldary men buıymdarynyń qaýipsizdigi týraly» QR tehnıkalyq reglamenti ózgerdi. Oǵan QR ST 3361-2019 «Sáıkestikti baǵalaý. Sementterdiń sáıkestigin rastaý tártibi» ulttyq standarttar negizinde sáıkestikti mindetti rastaý jóninde norma engizilgen.
Sapaly taldaýlarǵa arnalǵan synaq zerthanasy
Osyǵan oraı, tutynýshylardy qaýipsiz jáne sapaly ónimdermen qamtamasyz etýde atalǵan tehnıkalyq reglamentke sáıkes jalǵan ónimdermen kúres júrgizýde ımportqa arnalǵan «sur» sertıfıkattar sany 95%-ǵa azaıǵan. Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıteti men Qazaqstan sement jáne beton óndirýshiler qaýymdastyǵy birlesip, «Sapa Inter Sıstem» JShS bazasynda QR-da qurylys materıaldary salasynda synaq zerthanasyn qurdy. Onyń maqsaty – ishki naryqty jalǵan sementten qorǵaý, básekege qabiletti sapaly otandyq ónimdi shyǵarý ári salany úzdiksiz damytý. Qazir buǵan belsendi jol qurylysy, áleýmettik turǵyn úı baǵdarlamalaryn iske asyrý yqpal etýde.
«Biraq bul kólemder jetkiliksiz. Zaýyttar tolyq jumys isteýi úshin eksportty da ulǵaıtý qajet. Tek Reseıge ǵana emes, qazir aýqymdy qurylys júrgizilip jatqan О́zbekstan men Qyrǵyzstanǵa da portland-sement suranysqa ıe. Tehnıkalyq retteý quraldarynan bólek, sala KazakhExport jáne QazTrade qyzmetterin paıdalana alady», deıdi zerthana dırektory Asqar Ázirbaev.
Sarapshylar sement óndirisi aldynǵy jyldarǵa qaraǵanda jylyna orta eseppen 6%-7%-ǵa artyp, jańa sement zaýyttarynyń ashylýyna baılanysty keleshekte jylyna ónim óndirý qýattylyǵy 20 mln tonnaǵa deıin jetýi yqtımal degendi aıtady.
Biraq bul sala boıynsha keıbir kásiporyndar bıyldyń ózinde tolyq qýatta jumys isteı almaýy múmkin. Sebebi kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtýǵa qatysty kómirqyshqyl gazy sement óndirisindegi tabıǵı ónimniń negizgi shıkizaty áktas (SaSO3) kúıdirý kezinde SO2 bóletindikten Qazaqstan Parıj kelisimine sáıkes 2030 jylǵa qaraı kómirtegi shyǵaryndylaryn 1990 jylǵy deńgeıden 15%-ǵa qysqartýǵa mindetteme alǵany bar. Byltyr úkimet SO2 shyǵaryndylaryna erkin kvotalar sanyn 169,2 mln-nan 151,8 mln birlikke deıin, al 2025 jylǵa qaraı 26%-ǵa qysqartý kerektigin aıtqan edi. Mundaı ózgertýler Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi ázirlegen 2022-2025 jyldarǵa arnalǵan kómirtegi shyǵaryndylaryna kvotalar bólýdiń ulttyq jospary jobasynda qamtylǵan.
«Sement ónerkásibi úshin bul kvota sheginde kásiporyndar byltyr jalpy qýattylyǵy jaǵynan 9 mln tonnadan 17 mln tonnaǵa deıin óndirse, 2025 jylǵa qaraı bul kórsetkish 38 paıyzǵa, ıaǵnı 7,3 mln tonna kólemine deıin tómendeıdi. О́ıtkeni Batys elderiniń naryǵy Qazaqstanda kómirtegi birlikteriniń baǵasy on ese ósetinin kórsetti. Qazir SO2 tonnasyna 1,1 dollardan 35-50 dollarǵa deıin jetken. Eýropada kómirtegi birliginiń baǵasy CO2 shyǵaryndylary sheginen asqany úshin aıyppuldan sál tómen bolyp tur. О́tken jylǵy ulttyq deńgeıde aıqyndalǵan salymdardy ózektendirý josparlanyp, parnıktik gaz shyǵaryndylaryn azaıtýdyń 2022-2025 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyna qaraǵanda, kem degende SO2 tonnasy 50 dollar bolady», dep boljaıdy Qazaqstan sement jáne beton óndirýshiler qaýymdastyǵynyń dırektory Erbol Aqymbaev.
Eń aldymen CO2 baǵanyń ósýi kómirtegi nesıeleriniń negizgi satyp alýshysyna kómirmen jumys isteıtin elektr stansalary usynǵan elimizdiń energetıkalyq sektoryna áser etip, elektr energııasynyń baǵasy kóterilýi múmkin. Bul da zaýyt pen tehnologııaǵa baılanysty ózindik qunynan elektr energııasynyń úlesi 15-25%-dy quraıtyn sement baǵasynyń ósýine ákeledi.
«Bir jaǵynan CO2 baǵasynyń ósýi, ekinshi jaǵynan elektr qýatynyń qymbattaýy baıqalady. Onyń ústine, qor bırjasynda baǵa belgileý sekýnd saıyn ózgerýde. Baǵanyń ózgerýin boljaý men óndiristi josparlaý múmkin emes. Qazaqstandaǵy kásiporyndarǵa mıllıardtaǵan ınvestısııa salǵan sheteldik ınvestorlar mundaı retteý kezinde óndiristiń artýyna kúmán keltirýde. Qurylys naryǵyndaǵy suranystyń ulǵaıýy, otandyq sement qunynyń qymbattaýynan ımporttyq sementtiń úlesi ósip, bizdegi keıbir kásiporyndardyń bankrotqa ushyraýyna ákeletini sózsiz», degendi aıtady qaýymdastyq basshysy.
Qaldyqtardy óńdeıtin zaýyttar tıimdi me?
«Ádisteme sheńberinde koeffısıentterdi qaıta qaraý jáne sement ónerkásibine arnalǵan kvotalardy tipten 1%-ǵa arttyrý óndirýshilerge naryqta ózin senimdirek sezinýge jáne Qazaqstandaǵy barlyq qurylys nysandaryn otandyq sementpen qamtamasyz etýge múmkindik berýi tıis. Kvotalardy ulǵaıtýmen qatar, sement ónerkásibi óziniń kómirtegi izin azaıtý úshin qosymsha sheshimder usynyp, qaldyqtardy jaǵý zaýyttarynyń ornyna qaldyqtardy óńdeý zaýyttaryn salý tıimdirek bolar edi. Buǵan sement óndirisinde jaǵylatyn kómirdiń úlesin qaldyqtarymen aýystyrǵan jaǵdaıda qol jetkizýge bolady. Ol úshin qoqysty polıgondarǵa kómbeı, qaldyq óńdeıtin zaýyttarda suryptap, keptirip, usaqtap, brıketterge býyp tastaý kerek. Qaldyqtardy jaǵý zaýyttary qoqysty bir kVt/saǵ 175 teńgege baǵalasa, muny biz tegin jasaýǵa daıynbyz», deıdi E.Aqymbaev.
WCA málimetine sáıkes osy jyly sementke álemdik suranys artpaıdy, biraq sement baǵasy qunynyń joǵarylaýyna baılanysty eki tańbaly sanǵa ósýin jalǵastyrady.
«Dúnıejúzilik sement» qaýymdastyǵynyń (WCA) dırektory Emır Adygúzel baǵanyń ósýine qaramastan eń arzan sement Túrkııada ekenin aıtqan bolatyn. Londonda ótken Dúnıejúzilik sement qaýymdastyǵynyń bas assambleıasynda ónerkásip shyǵyndarynyń ósýi kún tártibindegi másele ekendigin, sement óndirýshileriniń kiris shegi qysymda turǵandyǵyn, atalǵan ónimdi óndirýshiler, ásirese damyǵan elder naryǵynda básekelestiktiń artýy men óndiris shyǵyndarynyń qalyptan tys ósýi, energııa qunynyń joǵary aýytqýy sement sektory sııaqty energııany kóp qajet etetin ónerkásiptik mekemelerde qıyndyqtar týǵyzatyndyǵy talqylandy.
«Sement eldiń damýy úshin óte qajet. Bul búkil álemdik ósimniń eń mańyzdy strategııalyq elementi bolsa, Túrkııa, Úndistan jáne Afrıka elderindegi óndirýshiler ınvestısııalaryn qarqyndy túrde jalǵastyryp jatqanda, batys elderindegi keıbir transulttyq sement kompanııalary jumystaryn toqtatty. Bul transulttyq sement kompanııalary damyp kele jatqan naryqtaǵy ózderiniń sement aktıvterin satýdy jalǵastyrýy múmkin», degen edi Dúnıejúzilik sement qaýymdastyǵynyń dırektory.
Keńes kezinde úzdiksiz jumys istegen О́skemen, Qaraǵandy jáne Shymkent óńirlerindegi sement zaýyttarynyń qatary keńeıip, jańa óndiris oryndarymen tolyǵýda. 2006-2007 jyldary ımporttyq sementtiń úlesi 35-38% kólemin qurap, eldegi qurylys materıaldaryna degen suranys artqan. Atalǵan jaılar aıaqsyz qalmaı Mańǵystaý oblysynda qýattylyǵy jylyna 0,8 mln tonna óndiretin «KaspiCement» zaýyty iske qosyldy. Oǵan Heidelberg Cement 200 mln eýro salǵan. О́skemendegi Buqtyrma sement ónerkásibiniń jyldyq qýattylyǵy – 1,3 mln tonna. Budan bólek, jalpy qýattylyǵy 2 mln tonna bolatyn Qaraǵandy oblysyndaǵy Ortalyq Azııa Sement jáne Karsementti, malaızııalyq holdıngtiń «Vostok-sement» óndirisi men «Semeı-sement» jáne «Shymkent-sementti» qýattylyǵy 0,3 mln tonnany quraıtyn «Jambyl Nedr» shaǵyn óndirisi men Aqmola oblysyndaǵy qýattylyǵy 2,0 mln tonnalyq «Kókshe-sement», 2006 jyly qurylǵan, qýattylyǵy 1,0 mln tonnalyq Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy «Qazaq-sementterdi» ataýǵa bolady.