Qyryqqyz

BUL О́ŃIRDE, NEGE EKENIN QAIDAM, TAŃ ALAKEÝIMINDE QYZDARDYŃ SYŃSYP SALǴAN SYRLY ÁÝENI ESTILIP TURADY... Tań aǵarańdaı bastaǵan sát qarsy aldyńnan ańqyldaı soqqan samalǵa keýde kere túskende jonnyń ushar basynda qyzdar salǵan syrly áýen estiledi desedi... Taý ózeni kúrkirep aǵady. Ańǵar tabanynan estilgen ádemi saryn áýeni alaqattanyp kóringen óńirdi áldıleı túsetindeı. Aýyl ortasyndaǵy tas jolmen keldik te qyrdy betke alyp jalǵyz aıaq jolmen tóteleı tarttyq.Tóbege kóteriler betkeıdegi jol qadam ashtyrmastaı eken. Qarly taýdyń betkeıinen aragidik uıytqı soqqan jel úrlep jonnyń basyn tep-tegis qalypqa keltirgen dersiz. Qyrqa basyndaǵy jalǵyz túp qaraaǵashty meje sanap ilgeri adymdaı túsemin. Sol qaraaǵashqa jetsem, aınala túgel kórinerdeı meni yntyqtyrǵan áserli sýret ózine jeteleıdi. Áıtse de, bıikke kórerilgen buralań jol joǵarylaǵan saıyn entiktirip tastaıdy. Kúni erteń qubylyp turyp soǵatyn ańyzaqtyń lebin sezetindeı, tas ekesh tastyń ózi tistenip alǵandaı. Aıaqkıimniń ebedeısiz tabanyna ázer degende des beredi. Betkeıdegi jalǵyz aıaq joldyń súrleýine kóz qıyǵymen bir qarap qoıamyn. Azǵantaı úıli aýyl tym tómende qalypty. Ár jer-ár jerden kóterilgen kókshil tútin tirshiliktiń tynysyn tanytqandaı eken. Shirkin, jalǵyz túp qaraǵash jetkizer túri joq. Tasty betkeımen bir qulatyp, bir turyp qansha jerge jetkenińdi de bilmeısiń. Alystan kóz qaryqtyrǵan muzart shyńdar baǵanaǵydaı emes, tym bıikteı túskendeı, bir qaraǵanda tym jaqyndaı túskendeı. Al etektegi ıreleńdep jatqan taý ózeniniń kúrkiri emis-emis estiledi. Sonda ǵana bilesiz, aýyldap alystap qııandaǵy bıikke kóterilip shyǵandap ketkenińdi sezinesiń, betkeıge órlegen saıyn, mańdaı tirer qaraǵash áli de áýdem jerde ekeni mysyńdy basardaı seziledi, degenmen, dittegen jerge jetpeı qaıtýǵa bolmaıtyndaı. Alǵa umtylyp tyrmysa beresiń. Qaıbir jyly О́gem taýyna qos atpen jol tartqanda qııa betkeıdegi súrleýmen kelip, asýdan áýpirimdep asyp, jaqpar tastarǵa kezikkende bir tynys alǵanbyz. Ańǵar tabanyndaǵy bulaq basynda shól basyp otyrǵanda qolyn shoshaıta taýdyń jaqpar tastaryn kórsetip tamsana áńgime bastaǵan. Sulý tabıǵattyń kerim kelbetine qyzyǵyp, baıqamaǵanbyz-aý, Qara shal suq saýsaǵyn baǵyttaǵan tusqa nazar aýdardyq. Aldymen jasyl betkeıde shoshaıǵan jartastar oqshaýlana kórindi. – Sol shyraq, – dedi sosyn tuqshyńdap jan qaltasynan áldeneni izdep álek boldy da qaldy. – Jańa kempiri túskirge sóılep júrip umyt qaldyrdym ba eken, a. Qaıda kete qoıdy. Biz ań-tań kúıde qara shalǵa buryldyq. – Ne boldy, aqsaqal?! – E... e, myna qýysqa túsip ketipti ǵoı, shaqshamdy aıtam da, –  aqsaqal óz qylyǵyna ózi kúldi. Keńk-keńk etken kúıi qońyrqaı tartqan shaqshany alaqanyna urǵylap, úsh-tórt túıir nasybaıdy asyqpaı saýsaǵymen bir jerge jınady. Álden ýaqytta bappen erininiń astyna tastady. Aqsaqaldyń árbir qımylyn qalt jibermeı qaraımyz. Qaıdan kele qoıdyq degen de oı keldi. Alma aǵashynyń kóleńkesinde ortalyqqa ketken kólikti kútip qala bersek bolmas pa. Áp-sátte attardy erttep ákelgen kúıi júr-júrdiń astyna alǵan. Taýdy kórsetem de qaıtyp kelemiz degennen keıin úzeńgige aıaq salǵanbyz. Endi nasybaıǵa eltigen shaldyń júzine qarap otyrysymyz mynaý. – Bul ózi qyzyq, shyraq, kádimgi jartas dep qaraısyń ǵoı, – dep bir qoıdy, – osy jerden baǵamdap kórshi, quddy qyzdyń keıpi, áni, durys aıtyp otyrmyn ba? Aqsaqal kóz ushyndaǵy jartastarǵa nazar salǵan sátimizde áńgimesin asyqpaı jalǵady. – Qyz deısiz be, qaıdaǵy qyz?! – saýalymyzdy kútken joq-aý, sodan bul ózi ne degen adamdar dedi me, ekilene qyzyp kep berdi. – Shyraq-aý, qaıdaǵy qyz deısiń, áne ańǵara qarashy, jalǵyz emes qoı. Qyryq qyz. Ertede, baǵzy bir zamanda osy taýdyń qoınaýyn jaılaǵan beıqut aýyldy tutqıyldan jaý shabady. Áp-sátte azan-qazan bolyp, aryndaǵan attylylardyń oıranynan shańyraqtary ortasyna túsken aýyl tosynnan kelgen jaýdyń tabanyna taptalyp shyǵa keledi. Uzyn sáskede taý betkeıine gúl tere shyǵyp serýendegen qyryq qyz qas-qaǵym sátte qyran-topan qyrǵynnan kúli aspanǵa shyqqan aýylyn kóredi. Dalanyń bula ósken erke sulýlary ne isterin bilmeı abdyrap qalady. Tobyr jaýǵa qylar dármen joq. Shańyraǵy qulap, keregesi synǵan aýylǵa qımastyqpen qarap janarlaryna jas aldy. Qyzyldy-jasyldy kıinip, ásem betkeıdi áspetke bólegen qyryq qyzdy baıqaǵan jaý ekpindep endigi kezekte japa-tarmaǵaı betke alady. Qyzdar aýylǵa qaraı túsip, jaýǵa qarsy kelse kúń bolatyndyqtaryn biledi. Opat bolǵan aǵaıyn-baýyrdy syńsı joqtaǵan kúıi órmelep, taý basyna qaraı qashady. Qanypezer jaý jaqyndap qalady. Qandy qol aramzalarǵa aryn satqannan, adal, pák kúıinde tas balyp qalǵandaryn tileıdi. Sol aq tilekteri oryndalyp, árqaısysy jeke-jeke tas bolyp qalǵan desedi. Qyryq qyz... qyryq jartas... Betkeıge órmelegen keıipte qulpyrǵan qyzdardaı kıingen túste kóz arbaǵan qyryq jartas máńgilikke taý basynda qalyp qoıypty. Jaryqtyq, jeldi kúni jota basynda sol qyryq qyzdyń muńaıa, syńsı salǵan áni estilip turady desedi... Qara shal ornynan túregeldi de qıyrshyq tas arasynan qaınap shyǵyp jatqan bulaq sýyna qolyn shaıyp, alaqanymen kósin alyp bir urttady. Biz de baǵanadan otyryp shólirkegen tańdaıymyzdy jibittik. Sosyn, attardy osy jerge qaldyryp, quz betkeıindegi súrleý sulbasymen jota basyna qaraı órmeledik. Aqsaqal aıtqan ańyzdyń áseri me, jasyl betkeıde qyryq qyzdyń syńsı salǵan saǵynysh áýeni qulaqqa úzdik-úzdik talyp jetetindeı. Qara shaldyń sondaǵy aıtqan áńgimesi dál búgingideı oıǵa oralady. Jasyl jotanyń basyna taıap qalǵa­nymdy bildim. Dittegen qaraaǵash qol sozym jerde tur. О́gem taýdyń da tó­besi kórindi. Alataýdyń appaq muzart shyńdary kerbez kelbetimen kóz arbaıdy. Sol syrbaz keıipke jasyl shyrsha­lardyń ádemi órnegi ózinshe sán bergendeı. Taýly óńirdiń kerim sýreti sulýlyqtyń tylsym álemine yntyqtyryp ba­rady. Asqar shyńnyń qalqasynan kún kóterilip keledi. Tabıǵattyń janar qaryqtyrǵan ásem kórinisi nurly shýaq­qa malynyp, burynǵydan beter qubylady. En sulýlyqtyń arasynan О́gem taýyn izdedim. Áne, áne qarańyz, shoshaq jartastar sáýkelengen qalpy bastary qyltııady. Alǵa qaraı entige adymdadym. Jota basyndaǵy qaraaǵashqa jetseń alaqandaǵydaı anyq kórineri aıqyn. Asyqqan saıyn qulaqqa beımálim bir yzyń keletindeı. Júzińdi salqyn lep aımalaıdy. Jel kóterilgeni me, qudaı-aý,úzdigip altynkúrek soǵady ǵoı. Lekigen samal ákelgen yzyń ba, qulaq tusymda belgisiz áýen turyp aldy. Jota basyna jettim, qarsy aldymda eńseli qaraaǵash tur. Myń-san butaqtary jelmen terbele bılegen qaraa­­ǵash; kógildir aspan astynda narttaı qyza­ryp boı tiktegen jartastardyń ózgeshe kórkine qýana tolqyǵan qaraaǵash; jota basynda japadan jalǵyz turyp, sıdıǵan butaqtary birin-biri túrtkileı sybdyrlap, ózimen ózi syr bólisken qaraaǵash dersiz. Qol sozym jerde О́gemniń qııa bet­keıinde aptyǵa alǵa umtylǵandaı tań­ǵajaıyp symbatymen tizbektelip Qy­ryqqyz boı túzeıdi. Qońyrqaı qyzǵylt kóılekter kıip jasanǵan qalpy toıǵa asyqqandaı Qyryqqyz kólbeńdeıdi. NEGE EKENIN QAIDAM, JOTA BASYNDA ÁLDEQAIDAN SYZYLTYP SALǴAN BEIMÁLIM ÁÝEN ESTILEDI DESEDI... Qyryqqyz... Qaraaǵashtyń túbinde turyp, janar arbaǵan Qyryqqyzdan nazar almaımyn. Tas eken dep oılamaısyz. Túrli keıipke túsken qyryq qyzdyń qylyqty beınesi. Myna jerden qastaryndaǵy sandyqtas, dastarqan, áshekeı keıpindegi tas músinderdi ańǵarý qıyn. Qaı jylǵy qara shal qamshysymen túrtpekteı júrip kórsetken sandyqtas, dóńgelene jaıylǵan dastarqantas, sheberdiń qolynan shyq­qandaı órnektelgen áshekeıtas kóz aldyńa keledi. Olarǵa qarap el aýzynda júrgen jáne bir ańyzdy áńgimelep edi: «Taý qoınaýyndaǵy aýyldyń dáýletti shańyraq ıesi jalǵyz qyzyn sán-saltanatymen kúıeýge uzatqaly jatypty. Súıgen jigitin kútip, óziniń qurbylarymen toı jabdyǵyn yqylaspen tanystyra bas­taıdy. Kúıeý jigit keletin ýaqyt boldy-aý degende qyrǵa shyǵyp baıqap kóreıik dep taý basyna kóterile bergende tutqıyldan shapqan jaýdyń qorshaýynda qalady. Taýdy terbetken ádemi áýen men syńǵyrlaǵan kúmis kúlki sap tyıylady. Súıgenine uzatylǵaly otyrǵan bekzada boıjetken janyndaǵy otyz toǵyz nókerimen qosylyp syńsyǵanda tosyn únnen abdyrap qalady. Syńsyp turyp bótenge kúń bolǵansha tasqa aınalyp ketkenderin tileıdi. Jany taza, kóńilderi pák, súıgenine adal qyz qurbylarymen birge sol kúıinde tasqa aınalǵan desedi...». Qyryqqyz... Tabıǵattyń ádemi áspetine áserli sıpat bergen tas músin qyryq qyzdyń keskinin jetkizgen qalpynda syr aqtarardaı. Baǵzy kúnniń maqamdy baıanyn úzbeı búginge adal mahabbattyń, óshpes erliktiń máńgilik rýhyn beınelegen tas eskertkishteri asqaqtata kórsetip turar edi. Kún sáýle­simen Qyryqqyz tas músinderiniń qyzǵylt boıaýy alaýlap, quddy qulpyrǵan qyryq qyzdaı kóz jaýyn alady. Qyryqqyz... Taý ańǵarynan ańqyldaı soqqan altynkúrek jeli tas músinderdiń arasynan Qyryqqyzdyń jumbaq syryn urlaǵan kúıi úzip-úzip jetkizetindeı, áýezdi ún qulaq túbinde turady. Oǵan jota basyndaǵy jalǵyz túp qaraaǵashtyń myń-san butaqtarynyń sybdyry qosylady. BÁLKIM, ShYNYMEN-AQ; ERTEMEN TAŃǴY AÝANY KEZIP ÁLDEQAIDAN JOTA BASYNDA ESTILETIN SYŃSYǴAN SYRLY ÁÝEN SOL ShYǴAR DA?! Saparbaı PARMANQULOV, «Egemen Qazaqstan». Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qazyǵurt aýdany.