«Zań oryndalýy tıis»

Nurjan QARABAEV, Taldyqorǵan mamandandyrylǵan aýdanaralyq ákimshilik sotynyń tóraǵasy: Elbasy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda: «Kólikti spırtti ishimdik iship alyp júrgizgenderdi qylmysker dep aıtýǵa negiz bar. Oǵan qatysty zańda kórsetilgen eń qatań jazany qoldanýymyz kerek» dep naqtylaǵany málim. Endi, mine, Memleket basshysy 2014 jylǵy 17 sáýirde jol qozǵalysy salasyndaǵy quqyqtyq normalardy shoǵyrlandyratyn «Jol qozǵalysy týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jol qozǵalysy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdarǵa qol qoıyp, ol kúshine endi. Soǵan oraı biz Taldyqorǵan mamandandyrylǵan aýdanaralyq ákimshilik sotynyń tóraǵasy Nurjan Qarabaevqa jolyǵyp, birqatar suraqtar qoıǵan edik. – Jańa zańdaǵy qandaı baptar men tarmaqtar kúsheıtile tústi dep aıta alasyz? – Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 467-babynyń 1- tarmaǵy boıynsha júrgizýshiniń kólik quralyn alkogoldi, esirt­kilik jáne ýytqumarlyq masaıý kúıinde basqarýy, sol sııaqty ózge mas adamnyń basqarýyna berý úsh jyl merzimge, al avarııalyq jaǵdaı týǵyzýǵa ákep soqqan naq sol áreketter tórt jyl merzimge kólik quralyn basqarý quqyǵynan aıyrýǵa ákep soǵady. Zań talaby osy jáne basqa baptar men tarmaqtarda kúsheıtildi. – Osy zań boıynsha jaıaý júrgin­shilerge arnalǵan «ákim­shilik qamaý» degen de bar emes pe? – Iá, endi burynǵydaı emes, jaıaý júrginshilerge de jol qozǵalysy erejesin qatań saqtaǵan durys. Sebebi, olar qaıta-qaıta jol tártibin buza beretin bolsa, 3 táýlikke qamaýǵa alynady. Keı jaǵdaılarda jol erejesin saqtamaǵany úshin 15 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul tóleıdi. Sol sııaqty bireý buryn spırtti ishimdik iship kólik júrgizgeni úshin kýáliginen aıyrylyp, biraq soǵan qaramastan kólik júrgizse, birden 10 táýlikke qamaýǵa alynady. Qaıta ustalsa, 15 táýlikke qamalady. – Spırtti ishimdik iship kólik júrgizetinderge ózge elder qan­daı jaza qoldanady? – Salystyrar bolsaq, Uly­brıtanııada 1967 jyldan júrgizý­shilerdiń qanyndaǵy alkogoldi anyqtaýǵa zań qabyldanyp, sol arqyly ishken adamǵa beriletin eń joǵary aıyppul mólsheriniń quny – 7200 evroǵa jetip otyr. Al Amerıkada spırtti ishimdikterge áýes adamdar alty aıdan bir jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylyp, uzaq ýaqyt boıy júrgizýshi kýáliginen aıyrylýy múmkin. Júrgizýshige jol apatyna ushyramasa da, alǵash ret iship alyp ustalatyn bolsa, 300 dollar kóleminde aıyppul salynyp, jarty jyl kólik júrgizý quqyǵynan aıyrylady. Degenmen, polıseı júrgizýshini tek jol erejesin buzǵanda ǵana toqtata alady. Eger ol ekinshi ret ustalatyn bolsa, aıyppul 5 myń dollarǵa, al úshinshi ret ustalsa, 10 myń dollarǵa deıin joǵarylap ketýi múmkin. Júrgizýshi adam óliminiń sebepkeri bolǵan jaǵdaıda, 10 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylady. Qytaı elinde jaza tipti qatal. Bir júrgizýshi adam ólimine aparatyn apatqa soqtyrǵany úshin ólim jazasyna kesiledi. Kólik ıesi jaı ǵana iship alyp ustalatyn bolsa da 6 aı merzim túrmede otyrýy múmkin. Al Birikken Arab Ámirlikterinde kóptegen ıslam elderi sııaqty iship alyp, kólik aıdaıtyndarǵa jaza qoldanbaıdy. Onda alkogoldi qoldanǵanynyń ózi jaza bolyp sanalady, ıaǵnı ıslam dini boıynsha adam adamdy jazalaýǵa quqyǵy joq. – О́rkenıetke umtylyp, naqty qadam jasap otyrǵan elimizde, onyń ishinde Almaty oblysynda adam jáne adam ómiri úshin sot júıesinde ne atqarylýda? – Elbasy aldymyzǵa qoıyp otyrǵan talapqa saı zańnama sheńberindegi jumys kúsheıtildi. Naqtylaı tússem, jol qozǵa­lysyna qatysýshylardyń negizinen qaza taýyp jáne zardap shegý faktileri boıynsha bıylǵy jyldyń sáýir aıynan bastap quqyq buzýshylyqtyń 8 quramy boıynsha aıyppul sanksııalary ósti. Avtokólikterdi mas kúıinde júrgizgendigi úshin jaýapkershilik kúsheıtildi. Jol jyldamdyǵyn asyrǵandyǵy, qıylystar nemese joldy kesip ótý bóliginde júrý erejesin buzǵandyǵy, avtokóliktiń joldyń júrý bóliginde, qarsy baǵyt nemese basyp ozý, toqtaý nemese kólik turaǵynda jol júrý erejelerine saı emes turǵandyǵy úshin, sondaı-aq kólik júrgizý kezinde telefon nemese radıostansany paıdalanǵany úshin aıyppul somasy ósti. Sondaı-aq joldyń qarsy baǵytyna shyǵyp ketkendigi, polısııa qyzmetkeriniń avtokólikti toqtatý jónindegi zańdy talabyn oryndamaǵany úshin júrgizýshi  kýáliginen aıyrý engizildi. 2014 jyldyń qańtar aıynan beri sotqa ÁQBtK 27 taraýy boıynsha – 468 ákimshilik is tirkelip, sottyń qaýlysymen 250 quqyq buzýshy kólik basqarý quqyǵynan aıyrylsa, 44 is boıynsha ákimshilik qamaý jazasy qoldanyldy. О́kinishke qaraı, sottyń qaý­lysymen kólik basqarý quqyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalyp, ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp jatsa da, keıbir quqyq buzýshylar kólikti mas kúıinde júrgizip, adam­dardyń ómirine qaýip tóndirýde. Túngi mezgilde oryn alyp jatqan jol-kólik oqıǵalarynyń kópshiligine jastardyń sebepker bolyp jatqa­nyn eskerip, júrgizýshilerdiń jas erek­shelikterine baılanysty túngi mezgilde kólik basqarýyna shekteý qoıylsa durys bolar edi. Jáne ony qorshaǵan ortaǵa zııanyn tıgizbeıtindeı etip paıdalaný – ár júrgizýshiniń mindeti. Jol qozǵalysyna qatysýshylar máselesi tek bizdiń elimizde ǵana emes, álem boıynsha kún tártibinde turǵany belgili. Túıindep aıtqanda, óńirde azamattardyń quqyqtyq mádenıetin damytý arqyly zańnama talabyn to­lyq ári ózgelerge úlgi tutarlyqtaı etip oryndaýǵa qol jetkizýge bolady. Áńgimelesken Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan». Almaty oblysy.