Tulǵa jáne taǵylym

Aımaqtardaǵy mýzeılerdiń mıssııasy azamattardy tárbıeleý men aǵartýdyń keń qoǵamdyq ortasyn qurý jáne damytý ekeni anyq. Bul baǵytta Ertis-Baıan óńiriniń ádebıeti men óneriniń uly qaıratkerleri – ataqty «Kómekeı áýlıe» Buqar jyraý Qalqamanuly, kórnekti oıshyl, áýlıe Máshhúr Júsip Kópeev, belgili aǵartýshy Ǵabdyl-Ýahıt Tilenshiuly, sýy­ryp salma aqyn Imanjúsip Qutpanuly, aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrov, kompozıtor, ánshi Estaı Berkimbaev, aqıyq aqyn Muzafar Álimbaevtyń shyǵarmashylyq muralary zor mańyzǵa ıe. Mýzeılerde bul tulǵalardyń shyǵarmashylyǵy boıyn­sha eleýli materıaldar jınaqtalǵan.

Pavlodarda óńirlik mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń qoldaýymen, Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner, sondaı-aq G.Potanın atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıleriniń uıymdastyrýymen «Uly dalanyń uly esimderi» taqyrybynda respýblıkalyq ǵylymı konferensııa ótti.

Tarıhı tulǵalar men Alash arystary­nyń ólsheýsiz eńbegin ardaqtap, ulyq­taýǵa arnalǵan jıynda elimizge belgili ádebıettanýshylar, ǵalymdar, ólketa­nýshylar men mádenıettanýshylar, mýzeı, arhıv jáne kitaphana isiniń mamandary bas qosty.

– Ertis-Baıan óńiri – tarıhqa da, máde­nıetke de baı ólke. Shejireli jerimizde qazaq rýhanııatynyń kemeldenýine keń jol ashyp, rýhanı kósem atanǵan, halyq­tyń taǵdyrynda eleýli orny bar, aǵar­týshylyq, qaıratkerlik kúresteriniń nátıjesinde, Qazaq elin jańa beleske kótergen, esimderi tarıh qoınaýynda altyn áriptermen jazylyp qalǵan tu­­ǵyry bıik tulǵalarymyzdyń esim-soı­lary jańa zamanmen úndesip jań­ǵyryp jatqany búgingi urpaqtyń ba­qyty dep tanımyz. Bul jıyn áıgili jer­lesterimizdiń bıylǵy mereıtoılaryna arnalǵan mádenı is-sharalarymyzdyń basy dep uǵyńyzdar, – dep atap ótti óńirlik mádenıet basqarmasynyń basshysy Medet Taýasqan.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaırat­keri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Negımov Buqar jyraý tolǵaýlarynyń tanymdyq-estetıkalyq máni, sulýlyq álemi jaıynda baıandady.

– Buqar jyraý dúnıeden ótkende Úmbeteı jyraý basynda joqtaý aıtady. Bul týraly Saqqulaq bıdiń balasy Eralynyń qoljazbasynda saqtalǵan. Eraly bı 1846-1932 jyldar aralyǵynda ómir súrgen. Kezinde er Bógenbaıdyń batyrlyǵyn jyrlaýda Buqarekeń óz jyr-óleńin aıaǵan joq. Bógenbaıdan Turanaly, Turanalydan Bapan taraıdy. Al Bapannan Saqqulaq týady. Bapan bı bala kezinde qaz daýysty Qazybek bıge sybaǵa aparady. Bı sonda 97 jasta eken. Muny aıtyp otyrǵanym Bapan sol zamanda kóptegen ulynyń kózin kórgen. Urpaǵyna sodan sóz jetti.

Úmbeteı jyraýdyń:

«О́tkizdiń toǵyz handy tolǵaýmenen,

Sheshtiń talaı túıindi boljaýmenen», – deıtin tolǵaýy bar ǵoı. Toǵyz han degeni – Táýke han. Tarıhta Táýke han 1635-1718 jyldary ómir súrdi delinedi. Ol handardyń ishindegi eń aqyldysy, eń áýlıesi, eń kósemi, dańqty qolbasshy bolǵan. Bahadúr degen mártebeli ataqqa ıe bolǵan. Zamanynda Reseı eliniń patshasy Petr I Táýke hanmen hat jazysyp turǵan. Buqar jyraý da, Qazybek bı de han dú­nıeden ótkenshe qasynda júrgen», deıdi ǵalym.

Qazaqtyń jyraýlyq dástúri kóbine Buqar jyraý Qalqamanulynan bastap tarqatylatyny málim. Buǵan sebep Buqar jyraýdyń qazaq memleketiniń ishki jáne syrtqy saıasatyna etene aralasýy. Áıtpese onyń aldynda ataǵy asqan Shalkıiz jyraý, Qaztýǵan jyraý, Dospambet jyraýlar ómir súrdi. Buqar jyraýdyń halyq arasynda «Kómekeı áýlıe» atanýy qazaqtyń basyna tónip kele jatqan náýbetti birneshe ǵasyr buryn boljap aıtýynan týyndady. Búgingi alasapyran zamanda Qazaq eli betpe-bet kelip otyrǵan qıyndyqtar men kesapatty áıgili jyrlaryńda tuspaldap, keıde týra keltirdi.

– Zatsyz, teksiz bir kápir,

Aýzy-basy jún kápir,

Jemqorlarǵa jem berip,

Azdy kópke teńgerip,

El qamyn aıtqan jaqsyny,

Sóıletpeı urar urtyna.

Baýyzdamaı isher qanyńdy,

О́ltirmeı alar janyńdy,

Qaǵazǵa jazar malyńdy.

Esen alar pulyńmen,

Soldat alar ulyńnan,

– dep jyrlaıdy.

Serik Negımovtyń aıtýynsha, Buqar­dyń jyrlary jazylǵan paraqtardy qazaq balalary beshpetiniń astaryna tiktirip, tumar qylyp saqtaǵan. Bir qyzyǵy, Buqar jyraýdyń saryny aqyn Maǵjan Jumabaevtyń óleńderinde úndesedi. Máselen, «Oral» deıtin óleńinde:

Uzyn Oral – kún men tún shekarasy,

Bir jaǵy – kún, bir jaǵy – tún balasy.

Arǵy jaǵy – kók kózdi jyn uıasy,

Bergi jaǵy – Túriktiń cap dalasy,

– delinedi. «Kózi kók» degen tirkes jyraýdyń óleńderinde de júr. Osyny jap-jas Maǵjan ilip áketken. Buqar só­ziniń ush­qyrlyǵy, halyqtyń júreginen jol tap­qyshtyǵyn osydan-aq ańǵarýǵa bolar.

Bıyl sondaı-aq HH ǵasyrdyń basynda ómir súrgen sýyryp salma aqyn, sal-seri, jaýyryny jer ıiskemegen balýa­n, aq patshanyń, keıin keńes ókimetiniń zorlyq-zombylyǵyna qarsy kúresken dala kókjaly Imanjúsip Qutpanulynyń týǵanyna 160 jyl. Imanjúsiptiń esimin Arqa dalasy aıryqsha qasterleıdi. Dala batyrynyń ulaǵaty jaıynda Iman­júsip Qutpanulynyń nemeresi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Raýshan Imanjúsip qatparly tarıhtan syr tarqatty. «Júz qatyny qazaqtyń ul tapsa da, báribir bola almaıdy Imanjúsip» dep arqalanatyn aqyn Jaıaý Musa, Mádı sııaqty ádilet, teńdikti jyrlap, kúresken tulǵa. Onyń ánderi Arqa dalasy men Jetisýda keń taraǵan. Ataqty «Sarymoıyn», «Buǵyly men Taǵyly», «Ishim ólgen dúnıe-aı, qur syrtym saý», «Ákem Qutpan bolǵanda, aǵam Shonaı», «Ereımentaý», «Sarybel» ánderi ánshiniń azamattyǵyn tanytady. Onyń birneshe áni kezinde A.Zataevıchtiń «Qazaq halqynyń 1000 áni» jınaǵyna engen.

Ánshi ári kompozıtor Estaı Berkim­baevtyń shyǵarmashylyǵy jaıynda oı tolǵaǵan Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń professory Serik Elikbaı: «Qazaqtyń sońǵy áýeni, aınymas áýeni – Estaı. «Qusnı-Qorlandaǵy» «Izdeseń Qorlan tabylmas» degen sharyqtaý shegi arqyly bir ǵana qazaqtyń arýyna degen aqynnyń súıispenshilik sezimi búginde mahabbat sımvolyna aınaldy. Bul án – bizdiń baǵa jetpes qazynamyz» dep baǵalady.

Budan basqa, konferensııada fılologııa ǵylymdarynyń doktorlary Aıt­muhambet Turyshev pen Aıjan Kar­­taeva, Seıfıtdın Sútjanov, fı­lo­lo­gııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aman­taı Toı­shybaıuly Máshhúr Júsip, Sul­tan­mahmut Toraıǵyrov, Ǵab­dýl-Ýahıt Ti­len­shi­uly, Muzafar Álim­baevtyń parasatty ómirleri men shyǵarmashylyqtaryna qatysty óz zertteýlerimen bólisti.

Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri, ǵalym Ádilbek Ámirenov sońǵy jyldar dereginde mekeme basshysy Erbol Qaıyrovtyń basshylyǵymen óńirde Alash ardaqtylaryna qatysty qundy jádigerler tabylǵanyn áńgimeleı kelip, olardyń árqaısysy qazaq qazynasyna qosylǵan rýhanı olja ekenin aıtty. Byltyrdan beri aımaqtyń Reseımen shekaralas aýyldaryna dúrkin-dúrkin ekspedısııa jasaǵan mýzeı ujymy Abaı Qunanbaıulynyń 1909 jyly tuńǵysh shyqqan jınaǵyn, Ahmet Baıtursynulynyń «Masa», «Qyryq mysal» kitaptaryn, Qoshke Kemeńgerulynyń «Qazaq tarıhynan» eńbegin, «Temirqazyq», «Jas qazaq» jýrnaldarynyń nómirlerin izdep tapty. Bul jádigerler aldaǵy ýa­qytta tolyǵa túspek.

 

PAVLODAR