Jas ǵalym Janar Aımenova keleshekte ult saýlyǵyn saqtaýǵa paıdasy tıetin mańyzdy jobamen aınalysyp jatyr. Onysy – Aqsý-Jabaǵyly qoryǵynda ósetin sırek ósimdik – kóktem gúlin zerttep, qaıta kóbeıtý jáne odan isikke qarsy bıologııalyq belsendi qospa daıyndaý.
– Batys Tıan-Shan taýlarynyń baýraıynda ósetin bul ósimdik, ókinishke qaraı, búginde joıylyp barady. Sondyqtan bizdiń aldymyzda turǵan basty maqsat – gúldiń tuqymyn saqtap qalý, mıkroklonaldyq ádispen tuqymyn kóbeıtý. Bastamaǵa qoryqtyń ǵylymı qyzmetkerleri de belsene atsalysyp jatyr. Batys Tıan-Shan taýy Qytaı elimen de shektesip jatqandyqtan, shyǵystaǵy kórshimiz bul ósimdikti bastan-aıaq zerttep, onda isikti qaıtaratyn qasıeti bar ekenin anyqtapty. Endigi mindetimiz – bizdegi kóktem gúliniń isikti qaıtaratyn qabiletin jáne basqa da qasıetterin anyqtaý. О́ıtkeni ósimdik taý baýraıynda óskenimen ártúrli jaǵrafııalyq beldeýde, bólek klımat pen temperatýrada jetiletindikten boıyndaǵy emdik komponentteri de erekshe ári san alýan bolyp keledi, – deıdi M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetine qarasty Fıtohımııa ǵylymı-zertteý zerthanasynyń meńgerýshisi.
Bıotehnolog mamannyń aıtýynsha, kóktem gúli endemıkalyq ósimdikke jatady. Iаǵnı belgili bir aımaqtan basqa esh jerde óspeıdi. Sondyqtan da ony Batys Tıan-Shan taýlarynyń bókterinen basqa jerden tabý qıyn. Sırek gúldiń qasıetin ata-babalarymyz da bilgen. Kezinde taý baýraıyn jaılaǵan babalarymyz kóktem gúlin tabıǵı antıbıotık retinde paıdalanypty. Tumaý kezinde ony qaınatyp ishken adam syrqatynan qulan-taza aıyǵyp, az ýaqyttyń ishinde aıaqqa turyp ketedi. Atalarymyz emge daýa retinde qoldansa, búgin qazaqtyń jas ǵalymy babalar izin jalǵap ósimdikti ǵylymı turǵyda zertteýge kirisken. Zertteýshi ekspedısııamen Aqsý-Jabaǵyly qoryǵyna barǵanda qoryqshylar qazaqtyń náp-názik qyzyn kórip qatty qýanypty. Sebebi buǵan deıin AQSh, Eýropa elderiniń ǵalymdary ǵana taýdyń saı-salasyn kezip, shyńyna deıin jetip ósimdikter álemin qulshyna zerttegen eken. Qazaqtyń jas ǵalymyna ekspedısııa barysynda qoryqshylardyń kómek kórsetýge ázir turatyny da sondyqtan.
– Sheteldik ǵalymdar úshin Qazaqstan erkin, óte ashyq el. Olarǵa eshqandaı shekteýsiz ǵylymı jumystarmen aınalysýǵa mursat berilgen. Al О́zbekstanda jaǵdaı kerisinshe. Eshbir adam shekaradan birde-bir ósimdikti alyp óte almaıdy. Qazirgi ýaqytta О́zbekstan ǵylym akademııasyna qarasty Bıorganıkalyq hımııa ınstıtýtynda jobaǵa baılanysty qosymsha zertteý isimen aınalysyp júrmin. Atalǵan ınstıtýtta janýarlarmen zertteý jasaıtyn Vıvarı bar. Bul maǵan ǵylymı jobamnyń nátıjelerin synama-taldaýlar arqyly naqty kórýge múmkindik beredi. Qolǵa alǵan ǵylymı jumysty sátti aıaqtaǵan soń bıologııalyq belsendi qospa daıyndaýǵa taǵy da konkýrsqa qatysýǵa ótinish bermekpin. Eger joba baıqaýdan jeńip jatsa, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi tarapynan taǵy da qosymsha qarjy qaralmaq. Bul qomaqty qarajat ǵylymı jobany kommersııalandyrýǵa, ıaǵnı odan daıyn ónim shyǵaryp bıznes kózine aınaldyrýǵa baǵyttalady, – dedi Janar Aımenova.
Bul rette jas zertteýshi búkil dúnıe júziniń ǵalymdary bas qatyrǵan qaterli isikti emdeýdiń keremet ádisin oılap tabý isinde birinshi bolyp jańalyq ashsam degen arman-nıetine asyǵyp otyr.
– Kóktem gúliniń latyn tilindegi ǵylymı ataýy – Granthis Longistipitata. Respýblıka boıynsha byltyr bastalǵan «Jas ǵalym» konkýrsyna qatysý úshin osy gúldi zerttep, odan isikti emdeıtin bıologııalyq belsendi qospa alý maqsatynda jobamdy tanystyrdym. Ulttyq keńes jobamdy maquldap, sonyń nátıjesinde tıisti qarajat bólindi. Eki jyl ýaqytqa eseptelgen jobamdy júzege asyrýǵa 18 mln teńge qarastyryldy. Osy merzim aralyǵynda kóktem gúliniń taýdaǵy ósý kezeńderin baqylaımyn. Sosyn qazirgi ekologııanyń ósimdikke qanshalyqty áseri baryn anyqtaımyn. Ári qaraı tuqymyn kóbeıtip, joıylyp ketý qaýipiniń aldyn alý baǵytynda jumys júrgizemin. Budan bólek, ósimdikten tunba ázirlep, odan isikti emdeıtin erekshe komponenti hromondy bólip alyp, keıin ony tereń taldap, zertteıtin bolamyn. Jobamnyń túpki nátıjesi – kóktem gúlinen ártúrli isikterdi, onyń ishinde qaterli túrin emdeıtin bıologııalyq belsendi qospa daıyndaý. Eger zertteýim kútken nátıjeden asyp-túsip jatsa, onda bıologııalyq qospadan klınıkalyq zertteýler ádisimen dárilik preparattar ázirleýge de jol ashylady. Alaıda bul óte kúrdeli ári uzaq ýaqytty alatyn aýqymy keń úderis jáne bul ispen aınalysatyn ǵylymı sala mamandary da bólek bolady. Degenmen qaterli isikpen kúresetin shıpaly shópten bıologııalyq qospa oılap tabýdyń ózi otandyq ǵylym úshin úlken jańalyq bolar edi, – deıdi jas ǵalym.
J.Aımenova magıstratýra men doktorantýranyń ǵylymı-praktıkalyq is-tájirıbesin Máskeýde jáne Germanııada ótkizip qaıtqan. Osy rette ol batystaǵy zertteý jumystaryna arnalǵan materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń áleýeti óte joǵary ekenin aıtty. Degenmen sheteldikter bizdiń tumsa tabıǵatqa qatty qyzyǵatynyn jasyrmady. О́ıtkeni Qazaqstanda tabıǵaty búlinbegen, topyraǵy buzylmaǵan jerler kóp. Ondaı aımaqta ósken gúlder men shópterdiń de qasıeti erekshe, ekologııalyq taza bolyp keledi. Sol úshin bıologııalyq medısınalyq zertteý salasynda áli talaı jumystar júrgizýge, qanshama jańalyqtar ashýǵa múmkindik kóp, depti sheteldik ǵalymdar.
Keıipkerimiz elimizde keıingi ýaqytta ǵylym salasyna kóńil bóline bastaǵanyn jetkizdi. Arnaıy mınıstrliktiń qurylýy, zertteýmen aınalysa bastaǵan mamandarǵa qarjylaı qoldaý kórsetý maqsatynda respýblıka kóleminde «Jas ǵalym» konkýrsynyń qolǵa alynýy, sondaı-aq qoldanbaly ǵylymı jobalardy jáne olardy kommersııalandyrýǵa erekshe nazar aýdaryla bastaýy sonyń dáleli. Jas ǵalym aldaǵy ýaqytta kóktem gúlin tereńirek zertteý barysynda qytaılyq tájirıbege súıenip, aspanasty elimen de ǵylymı baılanys ornatýǵa beıildi.
ShYMKENT