Qoǵamdaǵy áıel mártebesi

Elimizde urpaq ákelýge qabiletti 4 mıllıonnan astam áıel bar. 2022 jyldyń sońyndaǵy kórsetkish boıynsha olardyń 650 myńy dıspanserlik tirkeýde tur. О́tken jyly elimizde 412 myń bala ómirge keldi, onyń 32 myńy Astana qalasynda dúnıe esigin ashqan

Al mundaı saıasattyń odan ári qarqyn alýy úshin áıelder qoǵamdyq ortada belsendi bolýy qajet. Jalpy, memleketimizdiń bul taraptaǵy ustanymy aıqyn. Ony búginde áıel qaýymynyń saıasatqa, memlekettik basqarý­ǵa, bızneske qatysý múmkin­digi­niń keńeıgeninen kórýge bolady. Dereke súıensek, álem­dik deńgeıdegi reıtıngterde elimiz­diń mártebesi joǵarylap keledi. Mysaly, genderlik teńdik bo­ıyn­sha Qazaqstan Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Japonııa jáne Birikken Arab Ámirlikteri sııaqty jetekshi memlekettermen ıyq tirestirip tur.

Elimizdiń áıel-ana mártebesine qa­tys­ty ustanymyn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta árdaıym ashyq aıtyp keledi. Prezıdent el ta­rı­hyndaǵy áıel, analardyń alatyn ornynyń mańyzdy ekenin erekshe atap ótti. Almaty qalasyndaǵy jurt­shy­lyq­pen kezdesýinde Prezıdent: «Uly dala­nyń qyzdary halqymyzdyń máde­nı dás­túrleri men rýhanı-adam­ger­shilik qundylyqtarynyń senimdi saq­taý­shylary boldy. Sondyqtan progress pen jasampazdyq jolynda turaqty túrde alǵa jyljyp, biz áıelderdiń quqyq­ta­ryn shekteıtin mentalıtetimizge jat ten­densııalarǵa berilmeýimiz kerek», de­gen bolatyn.

«Progressıvti eldiń taǵy bir ma­ńyz­dy belgisi – áıeldiń qoǵamdaǵy márte­­­besi. Sondyqtan biz áıelderdiń qu­qyq­­taryn qorǵaýǵa erekshe nazar aýda­rýy­­­myz kerek. Sońǵy jyldary biz bul máse­lede aıtarlyqtaı je­tis­tikterge jet­­tik. Otbasylyq-tur­mys­tyq zorlyq-zom­­bylyq úshin jaýap­ker­shi­likti kúsheı­tý jáne eńbek kemsitý­shi­ligin joıý úshin ke­shendi is-sharalar qabyldandy», dep atap ótken bolatyn taǵy Memleket basshysy.

Osy oraıda biz zańger, dáriger ma­man­darmen, kópbalaly ana men erek­she bala ósirip otyrǵan otanasymen qoǵamdaǵy áıel-ana orny týraly pikirlesken edik.

Kópbalaly ana kóńilindegi alań

– Árıne, qazir kópbalaly ana­lar­ǵa Úkimet barynsha qoldaý kórse­tip keledi. Alaıda bul turaqty áleý­met­tik qoldaýdy qajet etetin áýlet­terdegi túrli máselelerdi sheship tastady degen sóz emes. Osyndaıda kópbalaly otbasylarǵa qa­tysty memlekettik qoldaý isinde na­zar­dan qandaı máseleler tys qal­dy degen saýal týyndaıdy. Buǵan ana­lar­dyń ózi ne aıtady?

Sholpan KО́ShIMOVA,

kópbalaly ana, Shymkent qalasy:

– Otbasymyzda jeti bala bar. Qazir bala­larym ósip qaldy, tegin sport úıir­me­lerine, óner mektepterindegi kýrs­tarǵa barady. Halyqaralyq, respýb­lı­ka­lyq jarystarda júlde alyp júr. Bularǵa qosa matematıka, qazaq tili páni sekildi qosymsha bilim berý kýrs­ta­ryna da qatystyrǵym keledi. Alaıda olardyń barlyǵy aqyly. Muny bir otbasynyń qaltasy kóterse, ekinshi otbasy qarjydan qınalady, bul – aqıqat nárse. Árıne, memleket kópbalaly analarǵa kóptegen qoldaý kórsetip ke­ledi, onyń barlyǵy bizge úlken kó­mek. Sonyń birine bizdiń de otbasy ıe boldy. 2014 jyly «Jas otbasy» baǵ­dar­la­masymen Shymkent qalasynda úsh ból­meli páterge qol jetkizdik. Bala sanyna baılanysty járdemaqy alamyz, ol qarjy kún­delikti tirshilikke ǵana jetkilikti, ba­la­­lardyń óz shyǵyndary bar. Balaly onyń ishinde, kópbalaly analar ul-qyzdaryna bola óz maqsattarynan bas tartyp, armandaryn qurban etip ke­ledi. Sonyń biri – menmin.

Meniń joǵary bilimim bar, maman­dy­ǵym – muǵalim. Otbasyn quryp, ba­la­­la­rymnyń tárbıesine baılanysty 18 jyl úıde otyrdym. Qazir balalarym ósti, kishisi balabaqshaǵa barady. Eń­bekke aralasaıyn degen nıetpen ju­mys qarastyra bastadym. Sóıtip, ma­man­dyǵyma oraı mektepterdiń esigin qaqtym. Qaı mektepte bos jumys orny bar, habarlandyrý boıynsha sol bilim oshaqtaryna bardym. Barlyǵy da «Keshirińiz, sizdiń tájirı­beńiz, kate­gorııańyz joq», dep shyǵaryp saldy. Endi balamen úıde otyrǵan áıel qalaı biliktilik jınaıdy, qaıdan qajetti kategorııa alady? Iаǵnı kópbalaly otbasyndaǵy áıeldiń ju­mysqa ornalasa almaı, qaraıyp qa­la­tyny shyndyq. Bizdiń qoǵamda osy másele nazardan tys qalyp keledi. Bala kútimimen, demalysta otyrǵan ana­lar umyt qalmaýǵa tıis. Qoǵamnyń osyn­daı talabynan biz qyzdarymyzdy tur­mys­qa shyǵýdan, ana bolý baqytynan aıyryp, qor­qy­typ almaýymyz kerek. О́zimiz úshin ǵana emes, ósip kele jatqan qyzdarymyz úshin ún qatýymyz kerek. Buǵan beıjaı qarap otyrsaq demografııalyq ósýimizge ke­si­rin tıgizeri anyq.

Erekshe balaǵa eki ese qamqorlyq kerek

– Derekke súıensek, elimizde erekshe balalary bar otbasylardyń sany kúrt artqan. Bul máseleni memleket naza­rǵa aldy. Onyń bir dáleli iri qala­larmen qatar aımaqtarda da rea­bılıtasııalyq ortalyqtar salynyp, joǵary oqý oryndary de­fek­­tolog, logoped sekildi maman daıar­laýǵa den qoıyp, qataryn arttyrýdy kózdeıdi. Al erekshe bala tárbıe­lep otyrǵan analar, onyń densaý­ly­ǵyn qalypqa keltirýde qandaı múm­kin­dik­terge ıe bolyp júr nemese qandaı keder­gige tap bolýda?

Iýlııa NAZAROVA,

Batys Qazaqstan oblysy Terekti aýdany Terekti aýylynyń veterınar mamany:

– Biz otbasymyzben Terekti aýylynda shańyraq kótergeli turamyz. Osy aýdanda týyp-óstik. Balalarymyz ósip keledi. Erekshe bala tárbıelep otyr­myz. Osy balamyz týǵaly qala men aýyldyń aıyrmashylyǵyn aıqyn sezindik. Oǵan deıin bilinbeıtin. Infra­qu­rylymnyń joqtyǵy, jalaqynyń azdyǵy ǵana emes kadrlyq máselede de óte kóp aıyrmashylyq bar. Sondaı-aq balalardyń damýyna da jaǵdaı jasalmaǵan.

Meniń joǵary bilimim bar, memle­ket­tik qyzmette jumys istedim. Alaıda ortanshy qyzymyzdyń densaýlyǵyna baılanysty jumysymdy tastaýǵa týra keldi. О́kinishtisi, onkologııa derti jas talǵamaıdy, jyl saıyn 600-ge jýyq jasóspirim osy qaterli dertke shaldyǵady degen derek bar. Bizdiń qyzymyz da eki jasynda osyndaı dertke tap boldy, búıreginen aıyryldy. Tórt ret operasııa jasalyp, hımııalyq, sáýleli terapııa aldy. Bes jylǵa múgedektik sanatyn rásimdedik. 2021 jyly bul merzim ótip, múgedek ekendigin qaıta dáleldeýge týra keldi. Osyǵan baılanysty jasalǵan medısınalyq-áleýmettik saraptama nátı­jesi boıynsha múgedektik joq degen qorytyndy jasaldy. Osydan bas­tap barlyq quzyrly organnyń esigin qaqtyq. Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasyna jazdyq, odan nátıje bolmaǵan soń mınıstrlikke, Prezıdent ákimshiligine jazdyq. BAQ ókilderine janaıqaıymyzdy jetkizdik, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine de ún qattyq. Sóıtip júrip, Polınanyń úshinshi toptaǵy múgedektigin rastadyq.

Osy bir ǵana múgedektik sanatyn rastaý úshin biz qanshama jaǵdaıdy bastan ótkerdik. Osy oraıda múgedek jandardyń taǵdyryn sheship, olardyń onsyz da mardymsyz járdemaqysyn alý, almaýyna baılanysty sheshim shyǵaratyndar qoǵamnyń, áleýmettik ortanyń jaǵdaıyn eskerse degim keledi. Memleket mundaı otbasyna erekshe nazar aýdaryp, erekshe bala tárbıelep otyrǵan ata-anaǵa da qoldaý kórsetse artyq bolmas edi. Qazir 5 adamnan turatyn otbasymyzda kúıeýim ǵana jumys isteıdi, jalaqysy 120 myń teńge. Men ózim massajıst kýrsyn oqyp, qosymsha qarjy tabamyn. Múgedek bala tárbıelep otyrǵan otbasy retinde biz turǵyn úı alýǵa kezekke turdyq. 2021 jyly statýsty alyp tas­taǵan kezde, bul múmkindikten de aıy­rylyp qaldyq. Múgedektikti osy jyldyń basynda ǵana qaıta rásimdedik.

Aýyldy tastap, qalaǵa kóship jatqan ha­­lyq­­ty kúnde kórip júrmiz. Olar árıne, óz erikterimen aýyldan ketip jatqan joq. Turmystyq jaǵdaıǵa baılanysty, sondaı-aq balalarynyń ósip-órkendeýine qajetti jer izdep bara jatqany aıdan anyq. Máselen, aýdanda kásibı densaýlyq saqtaý qyzmetkerleri jetis­peı­di, reabılıtasııalyq shaǵyn orta­lyqtar joq, erekshe balalarǵa tegin dári-dármek berilmeıdi, olardy tasymaldaýǵa «Invataksı» qyzmeti qarastyrylmaǵan, sýdyń sapasy da nashar. Balalar – bizdiń bolashaǵymyz, al olardyń, ásirese, erekshe balalardyń jaǵdaıy aýyl-aımaqta múldem nazardan tys qalǵan.

Tarazy basynda – ana men bala densaýlyǵy

– Bizdiń qoǵam densaýlyq saqtaý salasyndaǵy reformanyń paıdasy men zııanyn qatar kórip otyrǵany bel­gili. Ásirese ana men bala densaý­ly­ǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy tarazylaǵanda olqy tusynyń bar ekenin moıyndaýymyz. Bul týrasynda maman pikiri qandaı?

Zaıtýna HAMIDÝLLINA,

Astana medısına ýnıversıteti, Akýsherlik jáne gınekologııa kafedrasynyń meńgerýshisi, medısına ǵylymdarynyń doktory:

– Áıel densaýlyǵy – eldiń áleý­met­tik ál-qýatynyń kórsetkishi jáne de­mografııalyq saıasattyń tıimdi ındı­katory. Sondaı-aq áıel densaýlyǵy sala­matty urpaqtyń, tolyq otbasynyń kepili. Árıne, qazir eldiń densaýlyq saqtaý salasyna aıtylatyn syn óte kóp. Alaıda el medısınasy qoljetimdi ári tegin ekenin atap ótý kerek. Barlyq elde olaı emes. Qazirde elimizde urpaq ákelýge qabiletti 4 mıllıonnan astam áıel bar. 2022 jyldyń sońyndaǵy kórsetkish boıynsha olardyń 650 myńy dıspanserlik tirkeýde tur. О́tken jyly elimizde 412 myń bala ómirge keldi, onyń 32 myńy Astana qalasynda dúnıe esigin ashqan. Bul – oń kórsetkish. Alaıda qazir ana men bala ólimi ótkir másele bolyp tur. Degenmen búgingi kúni elde ana óliminiń kórsetkishi koronavırýs pan­demııasy kezimen salystyrǵanda tómendedi. 2021 jyly ana ólimi kóp tirkeldi, al 2022 jyly 30 paıyzǵa azaıdy. Árıne, problema bar, bola beredi de. Biz bul má­selede jumysty toqtatpaımyz, ana den­­saýlyǵyn saqtaýda odan ári tıimdi is-sharalar qarastyramyz.

Bala ólimine qatysty da osyny aıtý­ǵa bolady. О́tken jyly bala ólimi alty paıyzǵa qysqardy. Shala týǵan bala­lardyń ómirin saqtap qalý 4 paıyzǵa ulǵaıdy. Salmaǵy 1 kıloǵa jetpeıtin sábıler sońǵy jyldary kóp týdy. Osyn­daı shaqalaqtardy aman alyp qala­tyn medısına mamandarynyń sany artty, arnaıy qural-jabdyqtar satylyp alyndy. Ananyń den­saýlyǵyn júktilikke deıin de, keıin de qadaǵalap otyratyn joǵary qyzmet kórsetýdi qolǵa alý qajet. Ortalyq Azııa elderiniń arasynda týǵan boıda nárestege kardıohırýrgııalyq operasııa tek Qazaqstanda ǵana jasalady. Má­selen, júrek jetispeýshiligimen týǵan­­ nárestelerdiń 86 paıyzy ómir súrip ketedi. Osyndaı dıagnozben týǵan 1 500 bala jyl saıyn tegin em alady.

Árıne, alǵa ilgerileý bar, biraq arqany keńge salýǵa bolmaıdy. Jalpy, densaýlyq saqtaý salasy ana men balaǵa medısınalyq kómek kórsetip qana qoımaı, deni saý ulttyń qalyptasýyna da jaǵdaı jasap, sol saladaǵy is-shara­lardy qamtý óte mańyzdy.

Genderlik teńdik tujyrymdamasy

– Elimizde 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasat tujyrymdamasy bekitildi. Onda erler men áıelder qoǵamnyń barlyq salasynda teń quqyqqa ıe bolýy, jeńildikterge, mindetter men múm­kindikterge birdeı qol jetkizýi, gen­derlik kemsitýshilikti boldyrmaý máse­le­leri qamtylǵan. Al osy aıtyl­ǵan­dar is júzinde oryndalyp jatyr ma?

Halıda ÁJIǴULOVA, zańger, quqyq qorǵaýshy, Brıtan joǵary bilim akademııasynyń múshesi:

– О́kinishke qaraı, bizdiń qoǵam, ortamyz agressıvti bolyp barady. Men 2019 jyldan bastap qoǵamdaǵy – otbasynda, mektepte, áıelder men balalarǵa qatysty, túrmedegi, áskerdegi zorlyq-zombylyqtyń sebepterin zerttep kelemin. Elimizde zorlyq-zombylyqtyń artýyna birneshe sebep bar. Birinshi sebep – zorlyq-zombylyq úshin ádil jáne naqty jazanyń joqtyǵy. О́kinishke qaraı, 2017 jyldan bastap turmystyq zorlyq-zombylyq Qylmystyq kodeksten alynyp tastaldy. Sodan beri elimizde turmystyq zorlyq-zombylyq, ásirese, aýyr qylmystar kóbeıgen. Ekinshiden, barlyq quqyq qorǵaý organynda kóbinese er adamdar jumys isteıdi. Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń 2022 jyldyń jeltoqsanyndaǵy statıs­tıkasyna sáıkes, áıelder barlyq áskerı qyzmetkerdiń 13,8 paıyzyn ǵana quraıdy, onyń ishinde basshy áıelderdiń úles salmaǵy 1 paıyzdan da az. Prokýratýra organdarynda áıelder – 22, basshy áıelder 7 paıyz ǵana. Al ishki ister organdarynda olar 14,6 pa­ıyzdy quraıdy, 5,5 paıyzy basshylyq qyzmette. Elimiz táýelsizdik alǵan barlyq jyl ishinde Ishki ister mınıstrligi, Bas prokýratýra, Qorǵanys mınıstrligi men áskerde, aýmaqtyq bólimsheler deńgeıindegi barlyq joǵary basshylyq laýazymdarda tek qana er adamdar otyr. Áıelder tek orta basqarýshy laýazymdarda jumys isteıdi, strategııalyq sheshimder qabyldaýǵa qatyspaıdy. Osynyń saldarynan elimizde áıelder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq máselesi elenbeı keledi.

Azamattardy, ásirese, áıelder men balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaýdy arttyrý maqsatynda IIM, Bas prokýratýra, Qorǵanys mınıstrligine birqatar reforma qajet dep sanaımyn. Birinshiden, Ishki ister mınıstrligi men Qorǵanys mınıstrligi vıse-mınıstri jáne Bas prokýrordyń birinshi orynbasary retinde áıel adamdy taǵaıyndaý qajet. Ekinshiden, ár mınıstrlik pen 17 oblystaǵy árbir aýmaqtyq departament deńgeıindegi basshylardyń 30 paıyzy áıelder bolýy kerek. Úshinshi, polısııada, prokýratýrada, áskerde zorlyq-zombylyqtyń, seksýaldy qorlaýdyń jáne qyzmetin asyra paıdalanýdyń aldyn alý boıynsha qatań ishki saıasatty engizý qajet. Tórtinshi, quqyq qorǵaý organdarynyń barlyq qyzmetkeri jylyna keminde bir ret genderlik teńdik jáne genderlik zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý boıynsha oqytýdan ótýge tıis. Bul qyzmetkerlerge genderlik stereotıpterden arylýǵa jáne jynysyna qaraı kemsitýge jol bermeýge múmkindik beredi.

Ǵylymı-zertteýlerge súıensek, memlekettik qyzmettegi kem degende 30 paıyzy basshy áıelder bolsa, ol adamı kapıtaldyń damýyna jáne eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq ál-aýqatynyń artýyna oń áser etedi. Sonymen qatar qyzmette áıelderdiń kóp bolýy sybaılas jemqorlyqqa qarsy tıimdi kúresýge kómektesedi.