Zaman jáne zııaly

Májilis saılaýy jaqyndap keledi. Májilisti oılaǵan saıyn meniń esime Sheraǵań oralady. Qaıran Sheraǵań, Sherhan Murtaza. Kózin ashqaly kúreskerlik rýhpen sýsyndaǵan qaısar tulǵa qaıbir jyldary depýtattyqqa kan­dıdat retinde saılaýshylarmen kezdeskende júrekjardy sózin aıta kelip: «Bul laýazymǵa jabysyp qala­dy deseńizder, qatelesesizder. Men úshin­ eń mańyzdysy – meniń qalamym. Qala­mymdy Qudaıdan basqa eshkim tartyp ala almaıdy. Qolymda qalam tur­ǵanda, jumyssyz qalmaımyn», dep túıindegenin dúıim el biledi

Álemniń ár tarapynda terrı­to­rııalyq janjaldar men aqparattyq soǵystyń údeı túsýi beıbit­ halyq­tardy úreımen matap, jalpaq dúnıe­niń degbirin qashyryp, apshysyn qýy­ryp barady. Adamzat balasy búginde aqparat júgin tolyq arqa­laǵan ınternettiń jetistikterin baryn­sha beıbit ómirdiń ıgiligine qoldansa kerek edi. Olaı bolmaı tur. Kerisinshe, aqparattyq keńistiktiń sońǵy tehnıkalyq múmkindikteri soǵys­­qumar basqynshylardyń zulym­dyq­­ oılaryn oryndaýǵa qyzmet etýde.­ Buqaralyq kommýnıkasııa qural­daryn jahanǵa qaýipti saıası tehnologııalardy iske asyrýǵa paıdalaný úrdisi beleń aldy. Alpaýyt elder arasyn­daǵy aqparattyq soǵystyń aqyry ne bolary belgisiz. Sol zulmattyń ushqyny erteń bizge de jetpeı me?

Byltyr kókteme Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qarjy-ekonomıkalyq máseleler jóninde keleli keńes ótkizgen edi. Sol otyrysta álemdegi geosaıası jaǵdaıdyń qubylmaly bolyp turǵanyn tilge tıek etken Memleket basshysy: «Jaǵdaı kún saıyn ózgerýde, óte qubylmaly kezeń. Sondyqtan biz barlyq syn-qater­ men múmkindikti naqty ári tez anyq­tap, ár qadamymyzdy nyq basýymyz kerek. Qabyldanatyn sheshimder barynsha salmaqty bolǵany jón. Biraq sozbalańǵa salmaı, shuǵyl shara­lar­dy qolǵa alýymyz kerek», dep baısaldy tujyrym jasady. Keler kúnniń qabaǵyn alystan baıqaıtyn asa tájirıbeli dıplomat retinde ol ýaqyttyń tamyryn dál basyp otyr. Syrtqy saıasattyń qyr-syryn jaqsy biletin basshynyń kókirek kózimen sezip, tereń túısikpen tanyp otyrǵan shyndyǵy osy.

Jahandy jarǵa súırep bara jatqan osyndaı faktorlar saıası qaırat­kerlerden álem bolashaǵyna asqan jaýapkershilikpen qaraýdy talap­ etedi. Árıne, ár eldiń óz múddesi, óz saıa­saty bar. Áıtse de, «Geografııa – bul taǵdyr» degen aqıqatty eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Taǵdyr talaıymyzǵa buıyrǵan teriskeıdegi jáne kúngeıdegi kórshilerimizdi oılasaq, osy eki alpaýyt ımperııanyń arasynan aman shyǵýdyń ózi bir arman.­ Sondyqtan elimizdiń saıasat­kerler kúndiz-túni ult múddesin kúzetip, kirpik ilmeı, jan aıamaı qyzmet etýge tıis. Saıası qyraǵylyq – tek saıasatkerlerge emes, búkil qazaq qaýymyna ortaq mindet. Aınalada qyrǵıqabaq soǵystardyń órti basyl­maı turǵan alasapyran zamanda eldiń tizginin ustaǵan birinshi basshyǵa qandaı salmaq túsip otyrǵany aıtpasa da túsinikti.

Bıik minberlerden sóılegende biz ádette: «Elimizdiń syrty jaýdan, ishi daý­dan aman bolsyn», dep tilep jatamyz. Syrtqy saıasat ornyqty bolýy úshin eldiń ishindegi saıası ózgerister men reformalar da kóregendikpen júrgizilýge tıis. Bul turǵydan alǵanda­ Prezıdent aıanyp jatqan joq. Qazaqstan halqyna joldaǵan Joldaýlary men Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasynda ishki damýdyń negizgi baǵyttary men qaǵıdattary naqty aıqyndaldy. Qasym-Jomart­ Kemeluly óziniń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty baǵdarlamalyq maqalasynda: «Qazir álem kún saıyn emes, saǵat sa­­ıyn­ ózgerýde. Barlyq salada jańa­ mindetter men tyń talaptar qoıy­lýda. Ǵylymdaǵy jańalyqtar adamdy­ alǵa jeteleıdi. Aqyl-oımen ǵana ozatyn kezeń keldi. Zaman kóshine ilesip, ilgeri jyljý úshin biz sananyń ashyq­tyǵyn qamtamasyz etýimiz kerek. Bul qadam órkenıettiń ozyq tustaryn ult­tyq­ múddemen úılestire bilýdi talap etedi», dep bolashaqqa baǵdar jasady. Sonymen qatar qoǵamdyq sanany qaıta túletýdiń mańyzdylyǵy týraly­ aıtty. «Ulttyq sanany saqtaý jáne ony zaman talabyna beıimdeý mem­lekettik mańyzy bar máselege aınaldy.­ О́ıtkeni sanany jańǵyrtý arqyly HHI ǵasyrda elimizdiń tyń serpinmen damýyna jol ashamyz», dedi ol.

Osydan bir ǵasyrdan astam ýaqyt bu­ryn ultty jańǵyrýǵa, jańarýǵa, jańa­ ómirge beıim bolýǵa shaqyrǵan Abaı­­daı uly danyshpan sóziniń búgingi zamanymyz úshin kókeıkestiligi, aqyn shyǵar­malarynan halqymyz qandaı taǵylym alýǵa tıis ekendigi aıtyldy.­ Ultymyzdy jańǵyrtý isinde Abaı­dyń eńbekterin basshylyqqa alyp, utymdy paıdalaný jaıyn sóz etti. «Abaı­dyń shyǵarmalaryna zer salsaq, onyń únemi eldiń alǵa jyljýyna,­ ósip-órkendeýine shyn nıetimen tileýles bolǵanyn, osy ıdeıa­ny barynsha dáriptegenin baıqaımyz, – dep jazdy ol. – Al ilgerileýdiń negizi bilim men ǵylymda ekenin anyq bilemiz. Abaı qazaqtyń damylsyz oqyp-­úırengenin bar jan-tánimen qalady. «Ǵylym tappaı maqtanba» dep, bilimdi ıgermeıinshe, bıikterdiń baǵyna qoımaıtynyn aıtty. Bul tujyrymdar qazir de asa ózekti. Tipti burynǵydan da zor mańyzǵa ıe bolyp otyr. Sebebi HHI ǵasyrdaǵy ǵylymnyń maqsaty bıikke umtylý, alysqa qulash sermeý ekenin kórip otyrmyz. Al bizdiń mindetimiz – osy ilgeri kóshke ilesip qana qoımaı, aldyńǵy qatardan oryn alý».

Sońǵy eki-úsh jyl kóleminde mem­lekettik saıasat strategııasy­ jańa baǵy­tqa kóshe bastady. Prezıdenttiń «estı­tin Úkimet» tujyrymdamasy birtindep iske asyp jatyr. Qazaq­standaǵy saıası reformalardy­ iske asyrý baǵytynda «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep bere­tin Úkimet» atty basty formýla aıqyndaldy. Prezıdenttiń: «Endi, ádil­dik ıdeıasy memlekettik saıasaty­myzda eń basty ıdeıa bolady. Bizdiń barlyq­ ulttyq ıdeologııamyz Ádil­dik­ ıdeıasyna negizdeledi», «...Eli­mizdi saıası jańǵyrtý úderisinde parlamentarızmdi damytý isi aıryqsha oryn alady. Jańarǵan Ata Zańymyz ádil ári ashyq erejeleri bar saıası júıeniń múlde jańa standarttaryn engi­zedi. Saıası partııalardy tirkeý rásimi aıtarlyqtaı jeńildetildi. Parla­ment pen máslıhattardy partııa­lyq tizim jáne bir mandatty­ okrýg boıynsha jasaqtaýdyń tyń tásilderi iske qosylady» degen sózderi kóńilge úmit syılaıdy.

Májilis saılaýy jaqyndap keledi. Májilisti oılaǵan saıyn meniń esime Sheraǵań oralady. Qaıran Sheraǵań, Sherhan Murtaza. Kózin ashqaly kúreskerlik rýhpen sýsyndaǵan qaısar tulǵa qaıbir jyldary depýtattyqqa kan­dıdat retinde saılaýshylarmen kezdeskende júrekjardy sózin aıta kelip: «Bul laýazymǵa jabysyp qala­dy deseńizder, qatelesesizder. Men úshin­ eń mańyzdysy – meniń qalamym. Qala­mymdy Qudaıdan basqa eshkim tartyp ala almaıdy. Qolymda qalam tur­ǵanda, jumyssyz qalmaımyn», dep túıindegenin dúıim el biledi. Tere­ńirek úńilsek, osy sózderdiń astarynda: «Men Parlamentke kreslo úshin emes, Aqıqattyń sózin aıtý úshin bara jatyrmyn» degen úlken júrektiń ańsary jatqanyn ańǵaramyz. Búgingi tańda zárý bolyp otyrǵan Rýhtyń táýelsizdigi, Oıdyń erkindigi osy sóz­derden kórinetin. Sheraǵań áýeli Joǵarǵy Keńestiń, keıin Májilistiń depý­taty boldy. Qaı kezde de aqıqat­tyń aq jolynan taıǵan joq. Sheraǵań taǵy biraz ýaqyt­ jer basyp júre turǵanda ózi ańsa­ǵan jańarý men jańǵyrýdyń sama­lyn sezine bastar edi-aý. Ol Qazaq­stannyń Prezıdenti aýysqanyn kórmeı ketti. Saıası reformalardyń Sheraǵań kórmegen jaqsylyqtary men ­jańashyldyqtary endi Májiliske usynylyp jatqan kandıdattardyń mańdaıyna buıyrsyn. Endigi depý­tat­tardyń sózi aıtylǵan jerde qal­maıtyn sııaqty. О́ıtkeni saılaý tárti­bine jáne depýtattyq statýsqa qa­tys­ty qabyldanyp jatqan jańa zańdar­ halyq amanatyn arqalaǵan azamat­tarǵa kóp múmkindikter beredi.

Onyń ústine «estıtin Úkimet» tujyrymdamasy iske qosyldy. «Biz kópshiliktiń múddesin bildi­retin depýtattardyń jańa qura­myn­ jasaqtaımyz. Bul qadam máslı­hattar men Parlament jumysynyń tıim­diligin arttyrary sózsiz. Bolashaqta Úkimet quramyna saılaýshylardyń basym kópshiliginiń daýysyn alǵan saıası kúshterdiń ǵana emes, Parlamenttegi basqa da partııalardyń ókilderi kirýi múmkin. Mundaı tásil atqarýshy bılikke búkil qoǵamnyń talap-tilegin eskeretin tıimdi sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beredi», dedi Qasym-Jomart Toqaev óziniń saılaýaldy baǵdarlamasynda. Konstı­týsııalyq reformalardyń nátıjesinde qoldanysqa engen proporsıonaldy-majorıtarly úlgide saılaý­shylardyń múddesi ulttyq jáne óńir­lik deńgeıde tolyq kórinis tabady. Májilis­tiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy proporsıonaldyq, 30 paıy­zy­ majorıtarlyq tásilmen jasaq­talatyn boldy. Budan bylaı majorıtarlyq júıe boıynsha árbir aımaq Parlamenttiń tómengi palatasyna óziniń keminde bir depýtatyn saılaı alady. Jańa úlgi kózqarasy ártúrli azamattardyń Májiliske kelýine múmkindik beredi.

Menińshe, Májilistiń jańa quramynda zııaly qaýym ókilderiniń úlesi basymdaý bolǵany durys. Zııaly qaýym – qaı kezde de eldi tyǵyryqtan shyǵarýdyń, ilgeri bastyrýdyń jolyn baı­saldy baǵamdap, durys aıqyndaı alatyn aqyl-oı ıeleri. Búgingi qazaq­ qoǵamy úshin zııalylardyń bel­sendiligi aýadaı qajet bolyp tur. Búkil qoǵam oısyzdyqqa boı aldyryp, rýhanı toqyraýǵa ushyrap, qundylyq ataýly kóz aldymyzda shyńyraýǵa qul­dyrap bara jatqan aýmaly-tók­peli kezeńde zııaly qaýymǵa asa úlken jaýapkershilik júktelip otyr.

Prezıdenttiń Joldaýynda aıtylǵan tómendegi júrekjardy sózder dál qazaq zııalylaryna­ arnalǵandaı áser qaldyrady: «Bárimiz halyq aldynda jaýaptymyz. Bul – bizdiń biregeı múmkindigimiz. Túbe­geıli ózgerister men batyl sheshimder qabyldaıtyn ýaqyt jetti. Endi basqa múmkindik bolmaıdy. Biz elimizdi damytýdyń jáne ilgeriletýdiń dańǵyl jolyna shyǵaryp, Ádiletti Qazaqstandy qurýǵa mindettimiz. Bizdiń búgingi bastamalarymyz Qazaqstannyń bolashaǵyn aıqyndaıdy. Biz kún saıyn­ eski men jańanyń, toqyraý men­ damýdyń arasynan tańdaý jasaımyz. Barshańyzdy ult múddesi úshin uıysýǵa shaqyramyn. Bárimiz birli­gimizdi bekemdeı bilsek, eshqashan ádildikten attamasaq, berekeli el bolamyz. Ádiletti Qazaqstandy qurý isi endi ǵana bastaldy. Aldaǵy joldyń qıyndyǵy kóp. Bul baǵdarymyz eshqashan ózgermeıdi, ishki jáne syrtqy ahýal qandaı bolsa da jalǵasa beredi. Qol qýsyryp otyratyndar men qasaqana kedergi jasaıtyndarǵa oryn joq». Prezıdenttiń ár sózi ornyqty. «Kúshimiz – birlikte!» dep otyr. Zııaly qaýym osy sózderge yjdaǵatpen qulaq asyp, el basshysynyń jańa basta­mala­ryn bir kisideı jumyla qolda­sa, jyl­dar boıǵy buıyǵylyqtan ary­lyp,­ memlekettik máselelerge bel­se­ne aralassa qoǵamdyq oı-sana qaıta ­serpilip, sergek sezimder qaıta tiri­ler. Ultqa degen súıispenshilik, eldiń­ bo­la­shaǵyna degen senim qasat qar­dyń asty­nan qyltıyp shyqqan báıshe­shek­teı bolyp ár kókirekte qaıta búr jarar.

Májilis saılaýy jaqyndap keledi. Depýtattyqtan úmitkerler arasynda rýhanııat pen mádenıet, bilim sala­synyń ókilderi qalyń nópir bolmasa da, barshylyq eken. Bul kóńil qýan­tarlyq jaıt. Parlamenttegi belsendi qyzme­timen Prezıdent saıasatynyń boıyna­ qan júgirtip otyratyn Sheraǵań­ sııaqty depýtattar kerek-aq.­ Taıaýda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Tarazda jazýshy Sherhan Murtaza­nyń eskertkishine gúl shoǵyn qoıý­ rásiminen keıin zııaly qaýym ókil­derimen áńgimelesti. Memleket bas­shysy elimiz damyp, órkendeýi úshin­ aldaǵy saıası naýqandar kezinde de, eń aldymen, aýyzbirshilik qajet ekenine nazar aýdardy. «Eń basty másele­ – saılaý ádil, ashyq bolýy kerek.­ Bizdiń Parlamentke laıyqty adam­dar kelse, elimizdiń damýyna shynaıy úles qosady dep úmittenemin. Dúnıe­ júzinde bolyp jatqan jaǵdaıdy ózderińiz jaqsy bilesizder. Ishki saıasat­ ta, syrtqy saıasat ta syndarly, salmaqty bolýy kerek. Eń basty­ mindetimiz – memlekettiligimizdi saq­tap­ qalý. Syn-qaterler az emes. Sondyq­tan bárimiz bir el, bir halyq, bir­ ult bolyp uıysyp, el úshin qyzmet eteıik», dedi Q.Toqaev.

Prezıdenttiń bul sózin elin súıgen basshy­nyń júrekten shyqqan aqjarma ti­legi dep qabyldadyq.

Temirǵalı KО́PBAI,

aqyn, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty