Naǵyz eńbek adamy qaı zamanda da qadirli ǵoı. Batys Qazaqstan oblysynyń Aqjaıyq aýdanynda abyroıyn adal eńbekten tapqan, aınalasyna úlgi bolǵan aǵa urpaq ókilderin umytpaı, ulyqtap otyratyn jaqsy dástúr bar.
О́zderin beıresmı sharalarda «Juban elinenbiz» dep tanystyratyn aqjaıyqtyqtar jerles qalamger Juban Moldaǵalıev pen Saǵynǵalı Seıitovti erekshe qurmet tutady. Aýdan ortalyǵynda Juban atynda óner men mádenıet ortalyǵy, al Saǵynǵalı atyndaǵy kitaphana jumys istep tur.
О́tken jyly keńes odaǵynyń batyry Esen Oraqbaevtyń 100 jyldyǵy aýdanda dala qyzyqtarymen, at báıgesimen, «Erliktiń óshpes dańqy» atty merekelik konsertpen atalyp ótti. Soǵys jáne eńbek ardageri, maıdanger jýrnalıst Bısen Jumaǵalıevtiń de ǵasyrlyq toıy «Alashqa tanylǵan ardaqty ul» atty tanymdyq konferensııamen órnekteldi. Uzaq jyl qarjy salasynda eńbek etken Aqjaıyq aýdanynyń qurmetti azamaty Eldes Nurjanovtyń qurmetine ózi qyzmet atqarǵan aýdandyq qazynashylyq basqarmasynyń ǵımaratyna memorıaldyq taqta ornatyldy. Munyń bári qarapaıym eńbek adamyna degen shynaıy qurmet qoı.
Árıne, búginde kózi tiri, aramyzda júrgen ardagerler de aýdannyń saıası-mádenı ómirinen syrt qalǵan emes. Kúni keshe ǵana ótken alǵys aıtý kúninde «Shýaq» áıelder qoǵamdyq birlestiginiń bastamasymen aýdan ortalyǵyndaǵy tyl jáne eńbek ardagerlerine qurmet kórsetildi. Bul osy óńirde dástúrge aınalǵan, ábden qalyptasqan, júıege túsken jumys.
«Bizdi «Eńbek ardageri» dep árdaıym tórge shyǵarady, qurmetten kende emespiz. Degenmen biz kózin kórgen, tálimin alǵan aǵa urpaqtyń ónegesi bólek edi-aý, shirkin! Sol kisilerdiń eńbegi umytylyp bara jatqanyna qynjylamyn. Mysaly, men jer basyp, tiri júrgenim úshin Muhambetqalı Haırýllın degen adamǵa qaryzdarmyn. Ǵajap adam edi, marqum. Al ol kisiniń atynda qazir aýylda eń bolmasa kóshe de joq», dedi Aqjaıyq aýdanynyń qurmetti azamaty, eńbek ardageri Násipqalı Qaıyrqomov aqsaqal.
Násipqalı aǵanyń áńgimesine qulaq túrip, mán-jaıdy bilgen edik. Aqsaqal sonaý 1952 jyly qum Narynda synaq polıgony ashylyp, Orda men Jańaqala aýdandarynan eriksiz kóshirilgen HH ǵasyrdyń aqtaban shubyryndysyn eske aldy. Sol jyldary Chapaev aýdany «Birinshi maı» ujymsharynyń tóraǵasy bolyp turǵan Muhambetqalı Haırýllın Jańaqalanyń №12 aýylyndaǵy «Alǵabas» ujymsharyn Ońtústik Qazaqstanǵa kóshirmeı, óz bedelin salyp júrip, elde alyp qalypty. «Týǵan naǵashym Jetisaı aýdanyna aýdarylǵan halyqtyń ishinde edi. Jańa jerge úırenise almaı, el, ásirese balalar jappaı aýyrǵan. Naǵashym úsh balasynan túgel aıyrylyp, elge sybaı-syltań keldi. Al elde qalǵan biz jetim bala, jesir áıel bolsaq ta aman qaldyq», deıdi ákesi maıdanda qaza taýyp, qarshadaıynan qara jumysta shyńdalǵan qarııa.
Áńgimege ózek bolyp otyrǵan Muhambetqalı Haırýllın de Batys Qazaqstan oblysynyń Jańaqala aýdanyna qarasty №11 aýylda 1913 jyly týǵan eken. Anasynan buǵanasy qatpaı aıyrylǵan ol bala kezinen-aq turmys qıyndyǵyn tartady. 4 klass qana bilim alady. 17 jasynan Chapaev aýdanynyń «Jańatalap» ujymsharymen eńbek etken. 1933-1934 jyldary egis brıgadıri, 1934-1938 jyldary Chapaev aýdandyq Bıdaıyq, Belaǵash aýyldyq keńesterinde tóraǵa bolǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda maıdanǵa alynyp, oq-dáriniń de ıisin kóripti. Elge jaraqat alyp oralǵan soń «Igilik», «Birinshi maı», «Lenın» ujymsharlarynda tóraǵa, «Alǵabas» keńsharynda dırektordyń orynbasary, Oktıabr aýyldyq keńesinde tóraǵa qyzmetterin atqarǵan.
Elge syıly, eńbekke qabiletti Muhambetqalı únemi qıyn iske, sharýasy shatqaıaqtap qalǵan ujymshar-keńsharlarǵa joldanypty. Atpal azamat «Birinshi maı» ujymsharyn 17 jyl basqarǵan. Soǵystan keıingi júdeý jyldar ǵoı. Tóraǵanyń kúshimen, halyqtyń eńbegimen ujymshar 1950 jyly-aq Máskeýdegi búkilodaqtyq aýyl sharýashylyǵy jetistikteri kórmesiniń tórinen kóringen eken. Kórmege aparylǵan edilbaı qoıdyń salmaǵy 90-95 keli tartypty. 1951 jyly sharýashylyq sıyr sýarý, saýý, qysta azyqtandyrý isin oblysta alǵash bolyp mehanıkalandyrsa, 1952 jyldyń qorytyndysynda ujymshar «mıllıoner» atanǵan.
Osy tusta Muhambetqalı Haırýllınniń qarapaıymdyǵy men kishipeıildigin kórsetken tańǵajaıyp oqıǵa bolǵan. Ujymshardyń kóp jylǵy jetistigi úshin tóraǵaǵa sý jańa «Pobeda» avtokóligi syıǵa tartylady ǵoı. Sol kezde Muhambetqalı Haırýllın kólik baǵasyn eseptetip, dál sol qarjyǵa ujymshar ortalyǵynan 10 úı salǵyzady. Ol úılerge eńbekqor qaýymdy kirgizedi. О́zi sol jerde 17 jyl basshy bola júrip, eskirgen toqal tamda turǵan eken. Ataǵy Máskeýge deıin jetken ardager tóraǵanyń bul isi baıyrǵy turǵyndar arasynda áli kúnge ańyz bop aıtylady.
Iriligi isinen, adamdyǵy ádildiginen kórinip turatyn ardaqty azamatty halyq óte jaqsy kórgen. Atyn atamaı, Muqas dep qurmettegen. Alǵabas aýylynda turǵan eńbek ardageri Saǵyngereı Qubashevtyń mynadaı esteligi bar:
«Muqas tańǵy 5-te malshy, brıgadalardy aralap, saǵat 9-da mamandaryn jınap, istiń kem-ketigin aıtyp otyratyn. Sharýashylyqty salt atpen aralaıtyn, onyń qaı ýaqytta, qaı jaqtan kelip qalǵanyn bilmeı qalatynbyz. Qystyń aıaz, borandy kúnderi atshanamen júretin. Soǵystan keıingi qıyn jyldary Muqastyń bastamasymen Qaraǵaı, Sarykól, Besaýyl qystaqtarynda salynǵan mehanıkalandyrylǵan sıyr qoralarynyń birin sharýa qojalyqtary áli paıdalanyp otyr. Aǵamyzdyń halyqqa jasaǵan jaqsylyǵyn, eńbegin aıtyp jetkizý qıyn. Adamgershilik qundylyqtar keri ysyrylǵan búgingideı zamanda Muqas sııaqty birtýar azamattyń nar tulǵasyn, márt minezi men ózgege uqsamaıtyn bolmys-bitimin ańsaıdy ekensiń...».
Árıne, Muhambetqalı Haırýllınniń eren eńbegi eleýsiz qalmaǵan. Ár jyldary Oktıabr revolıýsııasy, «Qurmet belgisi», Eńbek Qyzyl Tý ordenderimen nagradtalyp, birneshe dúrkin aýdandyq, oblystyq keńes depýtaty bolǵan. Ardager azamat 1978 jyly 65 jasynda ómirden ótipti.
«Biz, Muhambetqalı aǵaıdyń kózin kórgen, tálimin alǵandar, búginde az qaldyq. Ulaǵatty jannyń esimin ózi eńbek etken aýyldyń birindegi kóshege berý jóninde kópten beri usynys aıtyp kelemiz. Buǵan aýdan basshylary, tıisti mekemeler de qarsy emes. Biraq qazirgi onomastıka ereje talabynyń biri ol tulǵanyń eńbek jolyn, ónegesin jańǵyrtyp, eldiń esine túsiretin maqala jarııalanýy kerek eken. El gazetiniń tilshisi retinde sizge osy sharýa amanat», dep edi aqjaıyqtyq qarııalar. Tarıhqa sál boılap, taǵylymdy tulǵa jaıynda osy joldardy qaǵazǵa túsirgen sebebimiz de sol edi.
Batys Qazaqstan oblysy