Ulystyń uly kúni: Tanym men tujyrym

Naýryz meıramynyń qos sıpaty

Naýryzdy ejelgi túrkilik onekimú­sheldik kúntizbege qatyssyz qaraı almaımyz. Bul merekelik rásim atalǵan dúnıetanymǵa negizdelgen Ýaqyt pen Keńisti ámbebap onekimúsheldik júıege jikteýdiń bir kórinisi. Bul júıe boıynsha adam men aıýan denesiniń on eki músheden turýy ǵalamdyq qurylymnyń on ekilik júıesinen alynǵan.

Jalpy, skıf-saqtardyń «ańdyq stıli» olardyń zergerlik, músin ónerindegi jan-janýarǵa degen erekshe qurmetteri ǵana emes, ol – eń aldymen olardyń dúnıetanymdyq mádenı kórinisiniń máıegi. Al músheldik kúntizbege arqaý bolǵan ańdyq beınelenim bolsa, bul – olardyń dúnıetanymdyq kórinisiniń ómirge tyǵyz engizilý dáıegi, beıneleý ónerindegi olardyń dúnıetanymdyq paralleli.

Naýryzdyń máni de – osy beınelenim túrindegi tabıǵı, ǵaryshtyq qubylysty dáripteý, tanymdy pash etý. Saıyp kelgende, Naýryz – prototúrkilik onekimúsheldik kúntizbeniń rásimi.

Naýryz meıramyna qatysty eki ta­nym­nyń qabattasyp kele jatýynyń máni ashylmaı júr. Bul ejelgi merekeniń mazmunyna kún men túnniń teńelýi ǵana emes, sonymen birge túrkilik músheldiń de almasý sáti qabat keletini sińisip ketken. Ǵalamdyq jaryq pen túnektiń teńe­li­minen buryn músheldik ýaqyt almasymy oryn alady, ol Iýlıan kúntizbesi boıynsha 1 naý­ryz, al Grıgorıansha 14 naýryzǵa keledi. Ejelden kele jat­qan prototúrkilik tanym boıynsha jyl mezgili 90 kúndik tórt maýsymnan turady: kóktem, jaz, kúz, qys. 90 kúndik qys 13 naýryzda shyǵyp, 14-ne músheldik jańa jylmen birge kóktem mezgili kiredi. Mine, osy qos aıtýly tanymdy ata-babamyz sheberlikpen jymdastyryp, tutastyra meıramdaǵan. Buny zertteýi tolyq bolmaǵandyqtan, ıdeo­logııasy ashylmaǵandyqtan sońǵy kezderi ushqary, qate, shatasqan uǵymdar men ataý­­­lar shyǵyp ketti. 21-22 kúnderi Teńesim merekesi delinedi de, al eshbir úzilmeı atalyp kele jatqan músheldik jyl basy «amal», «kórisý» degen qarabaıyr ataýǵa iligip barady. Shyn máninde bul ekeýin de ertedegi ata-babamyz biriktirip, 8-9 kún boıy resmı atap ótken, al buqara bir aı boıy toılaǵan.

 

Merekeniń prototúrkilik sıpaty

Kún men túnniń teńelýi – ǵalamdyq qu­by­­lystarǵa tán uly is. Uly istiń uly­ly­­ǵyn ata-babamyz ejelden baıqap, erekshe atap ótken. Buny bes myń jyl bu­rynǵy Almatynyń soltústik-baty­syn­daǵy 170 km jerdegi Ańyraqaı jotasyndaǵy Tańbaly jartasta qashalǵan kompozısııalyq petroglıften baıqaýǵa ábden bolady. Kún­dıdarly Táńir men túnkeıipti Ińir bir-birine qushaq jaıyp kórisip tur. Olardyń ortasynda sıyr jy­lynyń tórt maýsymy beınelengen, bulardan tómen on eki músheldiń keı­pindegi 12 beıne qol ustasyp bılep júr. Bul qola zamanynan da erte neo­lıt dáýirine jeteleıtin derek jáne buny bú­gin­gi Naýryz merekesiniń tolyq tarıhı kýáligi, tólqujaty deýge bolady.

Saqtar aıtýly kúndi qalaı qarsy al­ǵan? «Kún shyǵar sátte qaǵan ordasynyń ús­ti­ne kún beıneli jalaý kóterilip, qotanǵa shymqaı qyzyl maýytydan kıim kıgen 365 bozbala shyǵatyn bolǵan. Balalardyń sany bir jyl ishindegi táýlikterdiń aıǵaǵyndaı bolyp, 365 ónerpaz bozbala toıdyń shyra­ıyn keltirgen. Bir jyldy quraıtyn árbir táýliktiń keleshegin aldyn ala jaqsartý úshin 365 kúı tartylǵan. Sonan soń búkil eldiń batagóı abyzy eldiń, qaǵanattyń úmit-tilegin Táńirge jetkizetin 9 kúı tartqan. Bul 9 kúı mindetti túrde qobyzben tartylatyn bolǵan» (Kvınt Kýrsıı Rýf. Pohod Aleksandra b.z.d. I ǵ.).

Ǵundar merekeni qalaı bastaǵan? Bel­gili etnograf Jaǵda Babalyquly «Qazaq­parat» agenttigine bergen suhbatta by­laısha sýretteıdi: «Qytaılardyń jaz­ǵa­nyna qaraǵanda, ǵundardyń handary – táńirquttar Naýryz bastalatyn kúni taý basyna shyǵyp, uıasynan jańa kóterilgen kúnge qol jaıyp, tilek surap, duǵa qylady. Ol duǵa qaıyrǵanda táńirquttyń arqa jaǵyn ala qolynda qobyzy bar abyz otyrady. Táńirqut duǵasyn oqyp bolǵanda abyz 9 qońyr kúı tartady eken. Ol kúı tartyp bolǵanda onyń sońyn ala otyrǵan 365 kúıshi bir-birden kúı tartady.

Túr­kilerdiń naýryzy. Mahmut Qash­ǵarı: «Kóshpendiler óz jańa jyldaryn toılaǵanda barlyǵy bir aýylda jınalyp, ótken eski óshpendilikterin umytyp, qarý-jaraqtaryn tastap, bir-birine izgi tilekterin aıtady».

Qazaqtardyń bas tańdy qarsy alýy. Qazaqtar Qydyr túnin uıqysyz ótkizip, bas tańdy qalaı qarsy alady? «...Jastar aýyldaǵy noqta kórmegen eń asaý ta­ıynshany ustap, eń eski ashamaıdy salyp, ashamaı ústine eń eski kıim-keshek pen qurym kıizden jasalǵan qýyrshaq ornatyp, taıynshanyń quıryǵyna eski shelek baılaıdy da: «Ulys tań atyp qaldy, bar elge habar ber!» dep, shabyna shybyq júgirtip, saýyrǵa bir salyp qoıa beredi. Asaý taıyn­­­­sha ókirip-baqyryp jóneledi. It úredi, qotandaǵy mal úrkedi, úı-úıden shal-shaýqan erbıip shyǵady, jas­tar máz-meıram bolysady...» (Aqseleý Seıdimbekuly, «Qazaq álemi»).

 

Naýryz ben Músheldik kúntizbe

Ptolmeıdiń «Almagest» eńbeginde Amal (amal, qamal – qazaqsha) juldyzy shoqjuldyzǵa enbegenderdiń qatarynan jáne ol jyljymaıtyn juldyzdardyń biri. Gıpparh «tumsyqtaǵy juldyz» atasa, ertede ol «tas tóbedegi juldyz» degen ataýmen tanylǵan. Taǵy bir derekkózde Toqty shoqjuldyzynyń mańdaıyndaǵy sary juldyz keıde «toqtynyń ekinshi múıizi» atalǵan.

Naýryzdyń qazaq úshin basty máni – jyldyń aýysýy. Kún-tún teńeliminen buryn, naýryz aıy týǵanda, Kún Toqty (ejelgi túrkishe – qozy/qody, M.Qashqarı) shoqjuldyzyndaǵy qozǵalmaıtyn amal/qamal juldyzyna betteıdi, «kórisedi». Bunyń áseri jerge berilip, jyl maýsymy aýysady – kóktem shyǵady, músheldik jyl almasady. Jyl almasý kún men túnniń teleńelýine qatysty emes, osy aıtylǵan aspandyq úderiske qatysty. Bul ıýlıansha – 1 naýryz, grıgorıansha – 14 naýryzǵa keledi.

Shoqan Ýálıhanovtyń qazaqy kúntiz­be­ni úsh tilde keltirgen astrolo­gııalyq syzbasynda 1 naýryzdan bastaıdy. Al naý­ryz aıy qazirgishe 14 naýryz ekeni málim.

Shákárim Qudaıberdiulynyń balasy Ahat Shákárimulynyń esteliginde: «14 mart – eskishe 1 mart. Ákeı aıtty: «Búgin eskishe 1 mart, qazaqsha jańa jyl, ulystyń uly kúni» deıdi.

Atalǵan jyl aýysý kúntizbesin XVIII ǵasyrǵa deıin dúnıe júzi moıyn­daǵan: hrıstıandyq rojdestvomen jyl aýys­tyr­ǵanǵa deıin Rım ımperııasy men Re­seı patshalyǵy kúntizbesin 1 marttan bastaǵan. Bul kúntizbe búkiladamzattyq sıpaty bar qundylyq. Demek, Iýlıan kúntibesi músheldik kúntizbeniń bastalýymen para-par bolyp tur. Naýryzdy zertteý barysynda músheldik tanymdy da qamtýǵa týra keledi, ony aınalyp ótý múmkin emes. Sonda baıqaǵanymyz, oneki­­­jyldyq múshel tanymy jylǵa ǵana qatysty emes, on eki aıǵa da taralady eken. Tipti aı ataýlary da sol izben atal­ǵanyn baıqaýǵa bolady.

«Halyq kalendary» eńbeginiń avtory M.Ysqaqovtyń jazýyna qaraǵanda Bırýnı men Ulyqbektiń keltirgen maǵ­lu­mat­tarynda músheldik aı ataýlary bolǵan, olar bylaı atalypty:

1) oktıabr – keshký nemese kúský (maǵy­na­sy – tyshqan);

2) noıabr – ýt nemes ud (sıyr);

3) dekabr – barys;

4) ıanvar – tývýshqan nemese tabyshqan (qoıan);

5) fevral – ulý nemese nek;

6) mart – yılan (jylan);

7) aprel – ıýned nemese ıýnd (jylqy);

8) maı – qon (qoı);

9) ııýn – bichin nemese sichen (meshin);

10) ııýl – doquq nemese taqyǵý (taýyq);

11) avgýst – it (ıt);

12) sentıabr – laǵzyn (dońyz). X ǵasyrdan bergi jazbalarda «laǵzyn» ornyna «dońǵuz» (dońyz) aıtylatynyn atap ótedi. Músheldik aılar revolıýsııaǵa deıingi qalmaq kúntizbesinde de bolǵan eken.

Negizi qazaq kúntizbesinde tarıhta mart aıyn amal dep te ataǵan. Iаǵnı, parsylyq kúntizbeniń yqpaly da júrgen: hút, mart – hamal, aprel – saratan, maı – zaýza dep kete beredi.

 

«Amal» hám jyl basy

Qazaqtyń jańa jylyn Kún-Tún teńe­limimen dáıekteýshiler 21-22 naýryz­da deıdi. Biraq Reseıdegi 1917 jylǵy revo­lıý­sııaǵa deıingi folklorda, tipti qazirgi ádebıette de jyl basynyń kóktemge sáıkes keletini aıtylady, jyrlanady. Esh­bir týyndy kún men tún teńelimin buǵan qatysty áńgime etpeıdi. Nege? Se­be­bi qazaqtyń jyl almasymy kóktem mezgiliniń aýysýymen bir keledi. Bul dástúr ortaazııalyq ǵylymı-ádebı týyn­dy­larda ábden ornyqqan. Bul da amal/hamal aıynyń kelýimen tikeleı baılanysty astrologııalyq úderis. Qazaqtaǵy «Amal keldi – jyl keldi» deıtin támsil kóktemmen birge ǵana jańa jyl keledi degen uǵymdy meńzep tur. Kóktem kún men túnniń teńelýinen 8-9 kún buryn keledi. kún men tún kúzde de teńeledi, biraq nege jyl almas­­­paıdy?! Másele kún men tún arbasýynyń ýaqyttyń jańarýyna qatysy joqtyǵynda. Bul ejelgi dıalektıkalyq tanym, kúnek pen túnek, aq pen qara arbasýy, úılesimi – tanymdyq pálsapalyq qundylyq. Alaıda bul kóktemde jańa jyl­men qabattasa ke­ledi. Sodan jurt sha­tasady.

Amal aıynyń Naýryz meıramyna, jańa jylǵa qatystylyǵyn áıgileıtin ádebı jádigerler qyrýar. Kún men amal juldyzyna qatysty kóktemniń kelýin ortaazııalyq aqyn Rabǵuzı (Nasreddın) «Kóktem» óleńinde bylaısha sýretteıdi:

Ǵalamnyń Kúni keziktirip

Toqtydaǵy Qamaldy,

Qar men muzdy eritip,

alasapyran bastaldy.

Aıaz benen qarǵa bókken el edi...

Qarashy endi:

Kún keledi, Kún keledi!

Ortaazııalyq ýaqyt ólsheýshi oryn erteden Buqar handyǵyndaǵy juldyz­shy­lar­dyń esebimen «Buqar esebi» retinde moıyndalǵan. О́ıtkeni kóp ýaqyt boıy buqarlyq matematıkter men astronomdar eshkimge des bermegen. Naýryz merekesiniń bastaý ýaqytyn naqtylap joǵaryda Shákárimuly Ahattyń esteliginen úzindi keltirdik. Buny belgili áýlıe, jazýshy, etnograf Máshhúr Júsip Kópeıuly bylaısha qoldaıdy: «Jıyrma toǵyz jasymda Buharaı-Shárıfte Ǵabdalahyd hannyń naý­ryzdama toıynyń segiz kún ishinde (eskishe 1-8 naýryz aralyǵy – S.E.) boldym, dál segizinshi kún «Mazar Sharıf»  desedi», dep Naýryz merekesi de, aı da búgingi 14 naý­ryzdan bastalatynyn jáne resmı 8 kún jáne beıresmı halyqtyq meıram bir aıǵa sozylady», dep derek beredi. Buqardy bılegen Abdolla han resmı túrde Jańa jyl men Naýryz merekesin biriktirip merekelegen. Osylaısha, burynnan kele jatqan tartystyń sheshimin ádil tapqan. Bul burynyraqtan kele jatqan úrdis bolýy bek múmkin.

Belgili farabıtanýshy Aqjan Ma­shanov óziniń «Ál-farabı» tarıhı derek­ti kitabynda «naý» sózine qatysty bylaısha ashyp kórsetedi: «Al aıdyń toǵys (aıal) juldyzdarynyń týǵany men batqanyn naý dep ataıdy. Demek, naý týraly daý týa­dy. Ol daý – astronomdar, esepshiler arasynda atam zamandardan beri bitpeı kele jatqan daý. Sondyqtan «naý qurymaı, daý qurymas» degen.

 

Lıngvıstıkalyq «Amal»

«Amal» – juldyzdyq kúntizbege qa­tys­ty rásim jáne ol Naýryz meıra­my­nyń ajyramas bóligine erteden-aq aınalǵan. Biraq «amal» nemese «kórisý» merekeniń ataýy retinde etnografııada qalyptasqan emes. Bul sózder ataý retinde Naýryz merekesiniń kúntizbesi 1988 jyldan bas­tap aýysyp, 21-22 naýryzǵa yǵysqannan ózekti bola bastady. Naýryzdy 14-nen bastap merekeleý dástúrge aınalǵan jergilikti jurt amalsyz «amaldy» alǵa tartty. Tipti «naý­­­ryz» parsysha, «amal» qazaqsha mereke ataýy degen jasandy pa­ıym paıda boldy. Alaıda osy «amaldy» merekeleıtin óńirde «amalkóje» emes, «naýryzkóje» atalatyn merekelik taǵam bar ekeni eskerilmeıdi.

Reseı qazaqtary «qamal», bizdiń elde «amal» degenmen, bul arapsha jazbalarda «hamale», parsyda «hamál» túrinde kezigedi. Buny qazbalaıtyn bolsaq, etımologııasy deıtúrkilik ha/qa+mal sóz tirkesinen týǵan «qamal» sózin inde­te­miz. Qa – mańdaı, mal – qozy, toqty. Eskilikte irini emes, usaq maldy «mal» ataǵany keshe edi, sodan orys tilinde «malyı/aıa», «malenkıı» sózderi, al qazaq tilinde «malta» sózi bar. Al «qa» sózi «mańdaı» ekenin tilimizdegi qa+ys/qas – mańdaıdaǵy kúıe, qa+baq/qabaq – mańdaıdy baǵýshy degen etımologııasyn maǵynasy buldyr bolsa da búgingi sózder dáıektep tur. Tipti, handardyń hany da qa+qan/qaǵan ataldy: «mańdaı han» nemese «handardyń hany», «tóbe han» («tóbe bı» uǵymy keshege deıin boldy emes pe?) degen tirkes edi. Deshti qypshaqtyń basty bılik oshaǵy sanalatyn Kavkaz, Edil-Jaıyq mańynda Amaldyń «qamal» atalýy osydan. Saıyp kelgende, amal/qamal uǵymdary ejelgi astronomııalyq tanymnan bolatyn. Toqty shoqjuldyzynyń bas jaǵynda ornalasqan juldyz ataýy bolatyn. Bul tanym keshegi keńestik dáýirden keıin burmalandy, basqasha ınterpretasııaǵa ushyrady.

 

Ádebıettegi «Amal»

Abaı Qunanbaıuly óziniń áıgili «Jazǵytury» óleńinde amal men kórisýge qatysty joldary bar:

Qyrdaǵy el oıdaǵy elmen aralasyp,

Kúlimdesip, kórisip, qushaqtasyp.

Sharýa qýǵan jastardyń

moıyny bosap,

Sybyrlasyp, syrlasyp,

 maýqyn basyp.

Kórisýge qatysty Ahmet Baıtursynuly da qalam tartqan:

Kelgeninshe quttyqtap birin-biri,

Qýanyshta kórisip kári-jasy.

Kóńili túgel adamnyń sen kelgen soń,

Samarqannyń eljirep túsken tasy.

 

Tarıhtaǵy «Amal»

Tarıhı jazbalardy eske alsaq, amal­ǵa qatysty aldymyzdan molynan de­rek­ter jolyǵady. Shákárimuly Aqat ózi­niń Naýryz týraly esteliginde bylaı deıdi: «Ákeı aıtty: «Búgin eskishe 1 mart (14 mart – eskishe 1 mart), qazaqsha jańa jyl, ulystyń uly kúni» deıdi.

Máshhúr Júsip Kópeıulynyń (20 tomdyq jınaǵynyń 8-tomynda) 8 kúndik Naýryz merekesine kýá bolady. Bul týrasynda bylaı jazady: «Orysqa qaramaı turǵan kúninde qazaqtyń naýryzdamasynda bolǵan toı, mereke qyzyǵy Buhar men Qoqanda da bolmaǵan!», desip sóıleıdi. Qaıda ataqty asqan baı bar bolsa, naýryzdamany sol baıǵa qyldyrady eken. Úısin Tóle bılerdiń zamanynda naýryzdamanyń qadyr-quny astan, toıdan ilgeri bolady eken».

 

Ǵuryptaǵy «Amal»

Kórisý – mereke emes, ǵuryp. Bul ǵuryptyń tarıhy óte ejelgi dáýirden bastalady. Kórisý tek qana Naýryz meıramyna qatysty emes. Aı jańarǵanda da, jyl jańarǵanda da túrkilerdiń osylaısha kórisý ǵurpymen birin-biri quttyqtaýy erteden kele jatyr. Ańyraqaı jotasyndaǵy Tańbalytastaǵy bir-birine qushaqtaryn jaıǵan qudyretterdiń sulbasyna qara­ǵan­da ony da kórisý ǵurpynyń ejelgi nusqasy re­tinde moıyndaýǵa týra keledi.

Bul ǵuryptyń tarıhy tym áride. Naýryz aıy týǵanda, Kún Toqty (ejelgi túr­kishe – Qozy/qody, M.Qashqarı) shoq­juldyzyndaǵy qozǵalmaıtyn amal/qamal jul­dyzyna bettep, «kórisedi». Qazaq­tar­dyń kórisý dástúriniń astro­no­mııalyq máni osynda jatyr. О́ıtkeni dástúrdiń túbinde mıfologııalyq negiz bolady da, halyq sony dástúr etip sińirip, ony ádep pen tárbıe kózi etedi. Sondyqtan Kórisý saltynyń negizi aspandyq úderiste bolsa, ekinshi jaǵy dalalyq ómir úlgisinen týyndaıdy.

HIII ǵasyrda qurylǵan Delı sultana­tyn­da musylmandyq aıdyń jańarý ke­zindegi basty ǵuryp kórisý bolǵan. Jurt qýanysyp, bir-birimen úsh ret tós qaǵys­ty­ra­dy, sultan olarǵa qazynasynan altyn-kúmisten shashý shashady.

1736 jyly Ábilqaıyr hannyń ordasynda bolyp, birneshe sýret jıdasyn salyp, tarıhymyzǵa eleýli úles qaldyrǵan aǵylshynnyń sýretshisi Dj.Kestel kórisý ǵurpyn beınelegen: eki er kisi qoldaryn alǵan kúıi arnaıy rásimdik qımylmen kórisýde, olardyń artynda tize búkken áıel qos qolyn búgilgen tizege salyp sálem etýde.

 

Tabıǵattaǵy «Amal»

Naýryz – Amal – Kóktem úshtigi bir-biri­nen ajyramas tutas uǵym ekenin esker­sek, onyń qazaq ańdaǵan tabıǵı nyshandary bar. Ol nyshandar ósimdik, ań-qus, jándikterdiń qylyǵymen tyǵyz baılanysta.

Jyl gúli. Qazaqtyń ańdaýy boıynsha Naýryz aıdyń 21-22 kúnderin kútip tur­maıdy, 90 kún toń ketetin aıdyń ba­syn kútedi. Sol jibý bastalar sátte-aq báı­sheshek gúl sheshek ata bastaıdy. Báı­sheshek – jyltoqsannyń belgisi, naý­ryz­gúl, ony halyq báısheshek ataıdy. «Baı» sózi ejelgi túrkilik uǵymda kıeli, qasıetti uǵymyn beretinin eskersek, dalalyqtar kók­tem belgisindeı bul gúldi erekshe baǵa­la­ǵan sekildi. Báısheshektiń qudyreti sonda, ol qardyń erýin kútpeı, qardy tesip kókteı bastaıdy. Bul gúldi japondardyń sakýrasyndaı áspettep, dáripteýge laıyq.

Jyl qusy. Naýryz aıy «naýryzek», «naýryzsha», «áptıek» atalyp ketken kókala torǵaıdyń kelýimen tabıǵatta da habarlanady. Naýryzek – kóktem habarshysy. Jyl qusy – osy!

 

 Uly is

Qazaq halqy Naýryz merekesin «uly is» ataǵan, «Uly istiń uly kúni» tirkesi osyǵan aıǵaq. Mundaǵy «uly is» tirkesi keıin birigip «ulys» sózine aınalyp ketken. «Naýryz» ben «Ulystyń uly kúni – ulys kún» ataýlary bir birimen sınonım retinde qoldanylǵan. «Ulystyń uly kúni» degen búkil ulystyń toılaıtyn merekesi degen uǵym emes, «Uly istiń uly kúni» – kún men túnniń teńesýin «uly iske» meńzep tur, áıtpese ulystyń basqa da jappaı toılaıtyn kezderi az bolmaǵan.

Sh.Qudaıberdiuly men M.Kópeıuly­­nyń jazýynsha, naýryz meıramy bu­ry­ny­raq­ta «Ulys» atalǵan. Sháká­rim­uly Ahat ta óz esteliginde «Eski qazaqsha, eski túrikshe jańa jyl kúniniń aty – ulys», deıdi. Buǵan A.Seıdimbektiń «Ulys tańy atyp qaldy, bar elge habar ber!» dep, shabyna shybyq júgirtip, saýyrǵa bir salyp qoıa beredi» degen baıanyndaǵy «ulys tań» tirkesi «Uly is tańy» ekendigi ózinen ózi suranyp tur. «Uly is tańy» tirkesi naýryzda qarsy alynatyn «bas tańdy» meńzep tur. Qazaqtaǵy «Isiń oń bolsyn!» degen tilek ulystyń oń-terisi emes, istiń oń-terisi bola­tynyn baıqatady. Demek, «Ulys oń bol­syn» emes, «Uly is oń bolsyn!» degen tilek durys.

Qysqasy, Naýryz meıramynyń eki sıpaty bar: ejelden tabıǵı astronomııalyq kún-tún arbasýyna qatysty Naýryz merekesi men kóktemmen birge keletin músheldik jyl basynyń birikken nusqasy. Bul qos qubylysty halqymyz áýelden 8-9 kún boıy biriktirip meıramdaǵan. Túrkilik jyl basynyń bólek datasy máni sońǵy ǵasyrda kózden tasa bolǵan.

Ejelgi túrkilik ǵaryshtyń kemeldik sıpaty úsh prınsıptiń jeti eselenýimen anyqtalady: jeti dám (naýryzkóje), jeti óń (alýan boıaýly quraq kórpe), jeti ún (jetigen, jeti qońyraýly daýylpaz nemese jeti adamnyń hory).

 

Serik ERǴALI,

mádenıettanýshy, etnolog